Tải bản đầy đủ (.pdf) (278 trang)

tài liệu tham khảo khoa kinh tế kế toán trường cao đẳng công nghệ cao đồng nai

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (1.56 MB, 278 trang )

(1)


(2)

TUÍN TÊÅP


ÀẨM PHÛÚNG



NÛÄ SÛÃ



NHÂ XËT BẪN VÙN HỔC
HÂ NƯÅI - 1999


LÏ THANH HIÏÌN



(3)

1996 Nxb Thanh Hôa tâi băn rt xịng 1.000 cịn, khi dín sưị
Viïơt Nam nay tùng gíịp hún ba líìn. Mûúi nùm gíìn ăíy cô sâch
Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê ca tâc giă Cûêu Thoơ vađ Ngỵn Khoa Diïơu
Biïn Nxb Tr thađnh phưị Hưì Chđ Minh íịn hađnh nùm 1994 dađy 344
trang khâi quât giúâi thiïơu gia phong, cơc ăúđi, sûơ nghiïơp vađ díỵn
mươt sưị bađi thú, bađi vùn ngùưn ca cưị tâc giă Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê.
Taơp chđ Sưng Hûúng sưị 12 thâng 4 nùm 1985 cô bađi Vúâi nûơ sơ Ăaơm
Phûúng ca tâc giă Tríìn Thõ Nhû Mín, Bâo Phuơ nûơ Th ăư sưị 22
(184) nùm 1996 cô bađi Ăaơm Phûúng nhađ bâo nûơ ăíìu thïị k ca tâc
giă Cûêu Thoơ, Bâo Vùn hôa sưị ra ngađy 21 thâng 8 nùm 1994 cô bađi
Nhúâ nûơ sơ Ăaơm Phûúng ca tâc giă Lï Xn Kyđ, Bâo Ăaơi ăoađn kïịt
sưị xn 1998 cô bađi Ăaơm Phûúng ngûúđi rung tiïịng chng ăođi
qìn sưịng ca phuơ nûơ tûđ hưìi ăíìu thïị k ca tâc giă Thïị Thanh,
Taơp chđ Vùn hôa nghïơ thơt sưị 2-1998, Taơp chđ Ngûúđi lađm bâo Xûâ
Ăưng sưị 3-1998, Taơp chđ Cânh bìm sưị 4-1998, Bâo Vùn hôa ra
ngađy 21 thâng 6 nùm 1998 cuđng cô bađi vïì Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê ca
tâc giă Lï Thanh Hiïìn. Nhịn chung nươi dung câc bađi viïịt ăïìu ăïì
cao tû tûúêng tiïịn bươ trong vùn phíím ca Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê,
ăưìng thúđi khùỉng ắnh vai trođ x hươi ca bađ lađ mươt danh sơ kinh ăư
Húị hưìi ăíìu thïị k XX ýu nûúâc, troơng thõ dín tươc, vûđa tđch cûơc
duđng phûúng tiïơn bâo chđ trìn bâ kiïịn thûâc dûúông duơc thïị hïơ


treê Viïơt Nam, vûđa nưỵ lûơc víơn ăương hûúâng nghiïơp trong lûơc lûúơng
nûơ giúâi nhùìm taơo cú hươi cho chõ em cô nghïì phuơ tûơ lao ăương căi
thiïơn, ni daơy con câi vađ tưí chûâc gia ằnh sưịng tưịt ăeơp hún.


Trïn àêy lâ ngìn tû liïåu ban àêìu lâm cú súã cho chng tưi
tiïën hânh tịm hiïíu thên thïë, sûå nghiïåp vâ di sẫn ca cưë tấc giẫ
Àẩm Phûúng Nûä Sûã (1881-1947).


Ăaơm Phûúng Nûô Sûê tïn thíơt lađ Cưng Tưn Nûơ Ăưìng Canh tûơ
lađ Qu Lûúng sinh nùm Tín Tyơ (1881) taơi ph Tưn Nhún kinh ăư
Húị, thín phuơ lađ Ngỵn Miïn Triïơn (tûâc hoađng tûê thûâ 66 cuêa vua
Minh Maơng, thuơ tûúâc Hoađng Hôa Qơn Vûúng) nùm 1891 phuơng
chó vua Thađnh Thâi díỵn sûâ bươ triïìu ằnh Húị sang cưng vuơ taơi
nûúâc Cương hođa Phâp.



(4)

ặúơc thûđa hûúêng ăùơc quýìn, ăùơc lúơi vađ thûđa hûúêng trìn thưịng
vùn hoơc, giâo duơc tưịt ăeơp ca hoađng tươc. Nhúđ víơy, că thúđi niïn
thiïịu Cưng Tưn Nûơ Ăưìng Canh ặúơc dûúơng duơc, hoơc hađnh nghiïm
tc că Hân vùn, Phâp vùn, qịc ngûơ vađ vađo ph cha hoơc cíìm, kyđ,
thi, hoơa, thïu thuđa, cùưt may, níịu nûúâng... Ăô lađ nhûơng kiïịn thûâc
cú băn sau chung ăc thađnh vưịn vùn hôa vûơng chùưc cho Cưng Tưn
Nûơ Ăưìng Canh khi lúân lïn vađo ăúđi bùìng thûơc lûơc ca chđnh mịnh.


Nùm 1897 Cưng Tưn Nûơ Ăưìng Canh 16 tíi líơp thín vúâi ưng
ngheđ tíơp íịm Ngỵn Khoa Tuđng (híơu dúơ thûâ 6 ca Ngỵn Khoa
Chiïm: 1659-1736, qú gưịc Hăi Dûúng, nay thơc x Lï Lúơi -
hơn An Hăi - Hăi Phođng, tâc giă Nam triïìu cưng nghiïơp diïỵn chđ
- tiïíu thịt lõch sûê ăíìu tiïn úê nûúâc ta)1 . Ưng bađ sinh haơ ặúơc ba


ngûúâi con gấi vâ ba ngûúâi con trai àïìu giấo dc trûúãng thânh. Sau


cẫ ba ngûúâi con trai lêìn lûúåt ngậ xëng trong sûå nghiïåp àêëu tranh
chưëng thûåc dên Phấp giẫi phống dên tưåc, trong àố cố nhâ l lån
Mấc-xđt tiïìn bưëi xët sùỉc Hẫi Triïìu tûác Nguỵn Khoa Vùn. Thấng
8 nùm 1931, Hẫi Triïìu cng Trêìn Vùn Giêìu vâ mưåt sưë Àẫng viïn
thânh lêåp chi bưå àêìu tiïn úã thânh phưë Sâi Gôn, sau thânh lêåp
thânh y Sâi Gôn-chúå Lúán.


Nùm 1918 Cưng Tưn Nûä Àưìng Canh vúái buát danh Àaåm
Phûúng Nûä Sûã xuêët hiïån trïn cấc bấo, tẩp chđ úã Bùỉc K vâ Nam
Kyâ nhû: Nam Phong, Phuå Nûä thúâi àaâm, Tiïëng dên, Hûäu Thanh,
giûä chun mc Lúâi àân bâ trïn Bấo Thûåc nghiïåp, lâm trúå bt cho
Bấo Trung Bùỉc tên vùn vâ giûä chun mc Vùn àân bâ trïn bấo
nây tûâ 1919 àïën nùm 1928. Qua khẫo sất, bûúác ờỡu thờởy gờỡn hai
trựm baõi baỏo bựỗng chỷọ quửởc ngûä ca bâ Àẩm Phûúng Nûä Sûã àùng
tẫi trïn cấc bấo vâ tẩp chđ. Phêìn lúán sưë bâi àùng vâo cấc nùm: nùm
1923 cố 40 bâi, nùm 1924 cố 35 bâi, nùm 1925 cố 29 bâi, nùm 1926
cố 28 bâi. Bâi àùng ch ëu úã cấc bấo: Trung Bùỉc tên vùn vúái 129
bâi àùng tẫi tûâ nùm 1923 àïën nùm 1929, Hûäu Thanh cố 24 bâi,
Nam Phong cố 15 bâi. Trong khi êëy thêëy trïn bấo, tẩp chđ côn
àùng tẫi mưåt sưë sấng tấc cuóa caỏc nhaõ vựn, nhaõ thỳ bựỗng chỷọ Haỏn


1 Saách ra àúâi nùm 1720. Nùm 1984 dõch tûâ Haán vùn sang Viïåt vùn, túái nay tấi bẫn ba



(5)

cố dõch ra chûä qëc ngûä in kêm. Nhû thïë cho thêëy bâ Àẩm Phûúng
Nûä Sûã cố vưën qëc ngûä phong ph vâ khẫ nùng diïỵn àẩt qëc ngûä
thânh thẩo vûúåt lïn úã võ trđ k giẫ hâng àêìu vïì sưë lûúång bâi àùng
bấo mưåt thúâi hưìi àêìu thïë kyã.


Bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê lúơi thïị giađu vưịn vùn hôa vađ thưng


thaơo míịy ngoaơi ngûơ phưí biïịn nhû Hân vùn, Phâp vùn nïn bađ ăoơc
nhiïìu, hiïíu biïịt síu, rương, súâm tiïịp cíơn tû tûúêng tiïịn bươ nhín loaơi,
ăùơc biïơt lađ tû tûúêng dín ch, tûơ do, bịnh ăùỉng, nhín qìn ca câc
nhađ câch maơng tû săn dín ch nhû Lûúng Khăi Siïu). Tưn Díơt
Tiïn (Trung Qịc), J.J. Rouseau (Phâp), cuđng tiïịp xc vúâi câc bíơc
chđ sơ ýu nûúâc nhû Phan Bươi Chíu, Phan Chu Trinh, Huyđnh Thc
Khâng vađ mươt sưị Ăăng viïn cương săn tiïìn bưịi nhû Phan Ăùng Lûu,
Ngỵn Chđ Diïíu... díỵn túâi bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê tûơ chín hôa
nhíơn thûâc, tûđ b tû tûúêng xịt thín phong kiïịn, ặâng vađo hađng
ng nhûơng ngûúđi trđ thûâc tiïịn bươ ca thúđi ăaơi. Bađ víơn duơng tû
tûúêng tiïịn bươ ca thúđi ăaơi vađo phûúng tiïơn bâo chđ gôp phíìn víơn
ăương x hươi Viïơt Nam trị trïơ hưìi ăíìu thïị k XX.


Ba phíìn tû sưị bađi bâo ca bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê viïịt theo
lơn ăïì mang tinh thíìn duy víơt cô giâ trõ thịt phuơc nhùìm giâo
duơc hai ăưịi tûúơng phuơ nûơ vađ nhi ăưìng chiïịm sưị ăưng trong dín sưị
Viïơt Nam, tûđng chõu nïìn giâo duơc laơc híơu nùơng nïì, chûa tûđng ặúơc
x hươi quan tím giâo duơc nhû möơt con ngûúđi...


Trûúâc hïịt bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê ph ắnh lïỵ giâo phong
kiïịn hađ khùưc ûâng xûê vúâi ngûúđi phuơ nûơ nhû nư lïơ trong nhađ, bađ viïịt:
Cha meơ ăùơt ăíu con ngưìi ăíịy, bùưt ngûúđi ăađn bađ th tiïịt thúđ chưìng
khi chưìng chïịt, haơn chïị hoơc hađnh ca phuơ nûơ ăïìu phăi vûât boê cuđng
vúâi tam tođng tûâ ặâc (ăùng trïn túđ Trung Bùưc tín vùn ngađy
21/6/1926).



(6)

ra khưng cô gị lađ thiïơn mađ cng khưng cô gị lađ âc că, thiïơn âc ăïìu
do tíơp nhiïỵm ca hoađn cănh giâo duơc sau nađy. Vađ ngay tûđ luâc treê
chađo ăúđi, bađ viïịt tiïịp: Treê khi loơt lođng ra ă phăi nhúđ mươt ngûúđi ăïí
nûúng tûơa, ăïí ăuđm boơc, ni níịng, ngûúđi íịy lađ ngûúđi meơ. Vađ:


Khn mùơt ngûúđi meơ lađ qín sâch ăíìu tiïn ca ặâa con...


Do nhíơn thûâc r vai trođ quan troơng cuêa ngûúđi meơ trong tiïịn
trònh hònh thađnh nhín băn vađ phât triïín thïí chíịt ca ặâa con nïn
bađ Ăaơm Phûúng Nûô Sûê hïịt sûâc chuâ ăïịn viïơc giâo duơc ngûúđi phuơ
nûơ trong x hươi trûúâc khi lađm meơ. Bađ viïịt: Giâo duơc phuơ nûơ lađ mươt
câi víịn ăïì ríịt quan hïơ cho mươt dín tươc tûúng lai. (M.Dugard)
(ăùng trïn túđ Trung Bùưc tín vùn ngađy 24-01-1924).


Sau ăô trïn nhiïìu túđ bâo thúđi íịy bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê ăïìu
cô bađi ăïì cíơp ăïịn viïơc nûơ hoơc. Bađ phín tñch lúơi ñch cuêa viïơc hoơc
giuâp cho ngûúđi phuơ nûơ múê mang kiïịn thûâc, hiïíu ặúơc ăaơo l lađm
ngûúđi mađ daơy băo con câi, tham gia vađo câc cưng viïơc hûơu đch x
hươi, vađ nhíịn maơnh: Nay víịn ăïì nûơ hoơc thíơt lađ mươt sûơ quan troơng
nhíịt trong míịy ngađn nùm cuêa nûúâc ta (ăùng trïn túđ Nam Phong
söị 43.1-1921).


Theo quan niïåm cuãa bâ Àẩm Phûúng Nûä Sûã, ngûúâi ph nûä cố
hổc thûác côn cêìn phẫi cố lao àưång nghïì nghiïåp c thïí àïí sưëng tûå
lêåp trấnh ph thåc vâo chưìng con, thị àêy cng lâ cú súã àêìu tiïn
àïí tiïën túái nûä quìn, bịnh àùèng vúái nam giúái.


Bâ Àẩm Phûúng Nûä Sûã côn nhiïìu bâi bấo àïì cêåp nhûäng vêën
àïì khấc trong àúâi sưëng ph nûä Viïåt Nam, nhû bâi: Tịnh cẫm àân
bâ, Bân vïì chûä ấi tịnh, Tûå do hưn nhên, Vïì nûä ngưn, Vïì quẫn l
tâi, Giấo dc con gấi, Cấch dẩy con... cho thêëy bâ tû duy khấ
phong ph vâ sêu sùỉc vïì ch àïì giấo dc ph nûä vâ nhi àưìng.



(7)

nhi àưìng lâ sûå nghiïåp lêu dâi: Thêåp niïn thổ mưåc, Bấch niïn thổ
nhên, nghơa lâ: Mûúâi nùm trưìng cêy, trùm nùm trưìng ngûúâi (àùng


trïn túâ Trung Bùỉc tên vùn ngây 24-1-1924).


Bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê cođn dõch mươt sưị cưng trịnh cô giâ trõ
vïì giâo duơc phuơ nûơ vađ nhi ăưìng úê nûúâc ngoađi giúâi thiïơu trïn bâo chđ
hóơc xịt băn thađnh sâch ăïí phưí biïịn nhû: Gaâi trinh liïơt vađ Gia
ằnh giaâo duơc ăađm (ca Trung Qịc), Dûúơng tr con vađ Trûúđng tr
con (cuêa Phaâp), Vûúđn treê con (cuêa Ăûâc), Nhađ treê con (ca )... lađ
nhûơng kinh nghiïơm qu bâu cho Viïơt nam trong quâ trịnh dûúơng
duơc thïị hïơ tr thú.


Hiïơn nay bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê cođn mươt sưị cưng trịnh vađ
tâc phíím nhû: Giâo duơc nhi ăưìng, Phuơ nûơ dûơ gia ằnh, Nûơ cưng
thûúđng thûâc (3 tíơp), Kim T Cíìu (tịnh sûê), Hưìng phíịn tûúng tri
(trơn dađi) vađ Ăaơm Phûúng Thi vùn tíơp (gưìm vùn vađ thú)... ýn võ
60 nùm trong caâc tađng thû qịc gia taơi ba miïìn ăíịt nûúâc. Nay tiïịp
cíơn vùn phíím ca bađ duđ úê bâo hóơc sâch ăïìu thíịy thíịm ăíơm tịnh
ngûúđi, tịnh qú hûúng, t lođng kđnh troơng nhûơng bíơc chđ sơ ýu
nûúâc vađ mang khât voơng dín tươc tûơ cûúđng cuđng nưỵi ăau ca mươt
dín tươc Vùn hiïịn chi bang mađ míịt qìn tûơ ch...



(8)

Ăoađn Nưìng, Ngỵn Lín tham gia sinh hoaơt ă níng cao uy tđn
ca Hươi. Hoaơt ăương ca Hươi ặúơc dû lơn bâo chđ cưí v vïì xu
hûúâng tiïịn bươ. Ănh hûúêng ca Hươi lan trìn ra túâi Vinh, Thanh
Hôa, Hađ Nươi, Hăi Phođng, vađo túâi Nha Trang, Sađi Gođn, Gia Ăõnh,
Cíìn Thú, Hươi An. Hươi nûơ cưng Húị cođn lađ chưỵ dûơa cho phong trađo
nûơ hoơc sinh trûúđng Ăưìng Khânh vađ hoơc sinh trûúđng Qịc hoơc Húị
bi khôa. Cuđng ănh hûúêng ca câc con trai bađ lađ Ngỵn Khoa T,
Ngỵn Khoa Vơ, Ngỵn Khoa Vùn hoaơt ăương trong tưí chûâc cương
săn vađ ýu nûúâc bõ lươ mađ nùm 1929 chđnh qìn thûơc dín Phâp ra
lïơnh cho chđnh ph Nam Triïìu bùưt bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê giam


hai thâng trong nhađ tuđ. Vađ sau ăô bađ cng trăi míịy ăíơn cíìm lođng
nịt thíìm nûúâc mùưt chõu nưỵi ăau riïng khi nhíơn tin câc con trai
líìn lûúơt ng xịng trïn ặúđng tranh ăíịu gôp phíìn vađo sûơ nghiïơp
giăi phông dín tươc.


Bâ Àẩm Phûúng Nûä Sûã tẩ thïë ngây 10 thấng 12 nùm 1947
khi àang tẫn cû tẩi Lẩc Lêm, Thanh Hốa, hûúãng thổ 66 tíi.


Tûđ Cưng Nûơ Ăưìng Canh sinh thađnh trong ph cha líìu son
gâc tđa, ăïịn Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê nûơ k giă Viïơt Nam ăíìu tiïn cô
cơc ăúđi, vùn nghiïơp vađ ba con trai cưịng hiïịn vađo sûơ nghiïơp ăươc líơp
ca dín tươc vađ tiïịn bươ ca ăíịt nûúâc Viïơt Nam, thïị mađ cuöơc ăúđi vađ
vùn nghiïơp cuêa bađ bõ thúđi gian ph múđ mươt phíìn hai thïị k. Nay
cíìn lađm sâng t nhûơng ăông gôp ca bađ vađo câc lơnh vûơc ngưn ngûơ
tiïịng Viïơt, ngưn ngûơ bâo chđ, vùn, thú, dõch thơt, ăùơc biïơt lađ
nhûơng cưng trịnh giâ trõ nhû: Giâo duơc nhi ăưìng, Phuơ nûơ dûơ gia
ằnh, Gia ằnh giaâo duơc thûúđng ăađm, cuđng vúâi hiïơu quă trong
nhûơng nưỵ lûơc hoaơt ăương x hươi ca bađ hưìi ăíìu thïị k ăïí kïị thûđa
tinh hoa, nhû sinh thúđi bađ viïịt: Ngûúđi ta khöng phăi nhû cíy c,
núơ nađo ăïí muơc nât nhû cíy c (theo Trung Bùưc tín vùn sưị 10+11
thâng 7 nùm 1924).



(9)

mađ trong söị hún 700 tâc gia Hân, Nưm că nûúâc chó múâi xâc ắnh
ặúơc băy nûơ tâc gia cô mươt sưị ăiïím chung: cuđng lađ thi sơ, cuđng xịt
hiïơn thi phíím taơi kinh ăư vađ trong ăô bưịn thi sơ lađ cưng cha. Múê
ăíìu lađ cưng cha Lï Ngoơc Hín úê thïị kyê XVIII vúâi thi phíím Ai tû
vn xịt hiïơn úê kinh ăư Ph Xn khi chưìng bađ Hoađng ăïị Quang
Trung qua ăúđi (1792). Vađ trong sưị 64 cưng cha ca vua Minh
Maơng cô ba cưng cha lađ Vơnh Trịnh (tûâc Ngơt Ăịnh), Trõnh
Thíơn (tûâc Mai Am), Tơnh Hođa (tûâc Húơ Phưị) trúê thađnh thi sơ tûđ


kinh ăư Húị, chiïịm nûêa sưị lûúơng nûơ thi sơ că nûúâc trong nhiïìu thïị
k. Câc sâch cưng cuơ cođn cho biïịt thïm rùìng că ba cưng cha thi sơ
kinh ăư Húị nađy ăïìu cô súê trûúđng ím nhaơc, ă cuđng sâng tâc mươt
sưị bađi ca Húị lûu chuýín ăïịn nay nhû bađi ca ăiïơu Phíím tiïịt. Tiïịp
ăïịn lađ Ăoađn Thõ Ăiïím vúâi băn dõch Chinh phuơ ngím (khi chưìng bađ
lađ ưng Ngỵn Kiïìu ăi sûâ Trung Qịc) vađ Hưì Xn Hûúng bađ cha
thú nưm cuđng xịt hiïơn thi phíím khi hai nûơ sơ nađy cû tr úê kinh
ăư Thùng Long. Riïng bađ Hơn Thanh Quan (tûâc Ngỵn Thõ
Hinh) ngûúđi kinh thađnh Thùng Long gûêi tònh vađo thú, gûêi thú vađo
cănh trïn nhiïìu vuđng ăíịt nûúâc, trong ăô cô că thi phíím ra ăúđi taơi
kinh ăư Húị.


Sang ăíìu thïị k XX chûơ qịc ngûơ ă thay thïị chûơ Hân cuđng
vúâi trûúđng hoơc múê ra úê câc thađnh phưị, thõ x vađ con gâi nhûơng nhađ
giađu sang, nhađ quan chûâc ă cùưp sâch ăïịn trûúđng, tuy víơy lûơc
lûúơng nûơ tâc giă că nûúâc cng khưng nhiïìu. Nïịu tđnh nhûơng nûơ tâc
giă tiïu biïíu thúđi kyđ nađy thị cô Sûúng Ngơt Ânh (1864-1921),
Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê (1881-1947), Tûúng Phưị (1896-1973), Ngỵn
Thõ Minh Khai (1910-1944), Vín Ăađi (1903-1964), Ngỵn Thõ
Kiïn (tûâc Ngỵn Thõ Manh Manh?...), Ngín Giang, Hùìng
Phûúng, Anh Thú... Nhûơng nûơ tâc giă xịt hiïơn úê nûêa ăíìu thïị k
XX cng phíìn ăưng lađ thi sơ mađ cơc ăúđi vađ tâc phíím ặúơc giúâi
thiïơu trong chûúng trịnh vùn hoơc cíịp phưí thưng hóơc Ăaơi hoơc vùn
khoa. Riïng cưị tâc gia Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê cô nhiïìu tâc phíím vađ
ăùơc biïơt lađ nhûơng cưng trịnh giâ trõ laơi khưng thíịy giúâi thiïơu úê cíịp
hoơc nađo, bõ boê qún...



(10)

trûúâc nûô vùn sơ Viïơt Nam vưịn ă khưng nhiïìu, tâc phíím giâ trõ laơi
cađng hiïịm. Cùn cûâ vađo di saên cuêa cưị tâc gia Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê
vúâi nhûơng cưng trịnh nhû: Giâo duơc nhi ăưìng, Phuơ nûơ dûơ gia ằnh


(3 tíơp, cođn cô tïn lađ: Phuơ nûơ tín giâo khoa), Gia ằnh giâo duơc
thûúđng ăađm vađ Nûơ cưng thûúđng thûâc (3 tíơp). Mùơc duđ nhûơng cưng
trịnh khoa hoơc nađy ra ăúđi tûđ hưìi ăíìu thïị k, nhûng ăïịn nay xêt
thíịy víỵn cođn giâ trõ ăđch thûơc vúâi con ngûúđi thúđi ăaơi ăang trong xu
thïị tịm vïì cươi ngìn. Vị víơy xin kiïịn nghõ:


1- Cêìn múã cåc hưåi thẫo khoa hổc vïì di sẫn ca cưë tấc gia
Àẩm Phûúng Nûä Sûã lâm sấng tỗ giấ trõ trong di sẫn ca bâ khưng
chó àống gốp vâo sûå tiïën bưå vùn hốa Viïåt Nam hưìi àêìu thïë k, mâ
côn lâ vưën qu hûäu đch cho sûå nghiïåp giấo dc nhi àưìng vâ ph nûä
Viïåt Nam hưm nay vâ mai sau...


2- Trïn cú súê thađnh quă cơc hươi thăo khoa hoơc vïì di săn ca
cưị tâc gia Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê, ăïì nghõ ặa thađnh quă íịy cuđng di
săn ca bađ vađo chûúng trịnh Ăaơi hoơc nhín vùn quöịc gia giúâi thiïơu
vúâi sinh viïn.



(11)

(12)

Cưng trịnh Lûúơc khăo vïì Tìng hât An Nam vađ cưng trịnh
Khăo vïì hât Tìng, hât Cheđo lađ hai cưng trịnh khăo cûâu sín khíịu
dín tươc ăíìu tiïn thïí hiïơn bùìng chûơ qịc ngûơ tûđ ăíìu thïị k XX.
Ríịt tiïịc sau ăô 75 nùm câc nhađ khăo cûâu sín khíịu dín tươc đt ai
biïịt túâi hai cưng trịnh khăo cûâu ăô mađ tiïịp thu kïị thûđa, ă thïị
mươt sưị ngûúđi laơi líìm tûúêng mịnh ăi tiïn phong trong lơnh vûơc
nghiïn cûâu sín khíịu dín tươc úê thïị k nađy. Nhín ăíy, mươt líìn nûơa
ngûúđi sûu tíìm giúâi thiïơu rương ri vúâi baơn ăoơc vïì ắa chó hai cưng
trịnh khăo cûâu nghïơ thơt Tìng hưìi ăíìu thïị k, khi tiïịp cíơn chùưc
chùưn s thíịy nhiïìu thưng tin c vađ víỵn múâi úê nghïơ thơt Tìng
quâ khûâ că hai khu vûơc: Tìng dín gian (qua bađi khăo cûâu ca
Ngỵn Thc Khiïm) vađ Tìng cung ằnh Húị (qua bađi khăo cûâu
ca Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê).



Bađi díỵn lơn nađy giúâi thiïơu bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê vúâi cûúng
võ lađ kyâ giaê chuê ýịu vađo khoaêng mûúđi nùm (1918-1929) viïịt gíìn
hai trùm bađi ăùng câc bâo xịt băn trïn ắa bađn toađn qịc, trong
ăô ba phíìn tû sưị bađi mang tđnh chn ăïì vïì phuơ nûơ, vïì nhi ăưìng,
vïì giâo duơc... Tûđ nùm 1928 trúê ăi, bađ chónh ăưịn nhûơng bađi bâo
mang tđnh chn ăïì íịy sùưp xïịp ặa vađo theo ch ăïì ca tûđng
cưng trịnh. Do víơy trong vođng mûúđi nùm bađ cho ra ăúđi liïn tiïịp
nhûơng cưng trịnh chn síu, mưỵi cưng trịnh hịnh thađnh mươt
nhíơn thûâc múâi cho con ngûúđi, möơt tû tûúêng múâi cho x hươi. Nhûơng
cưng trịnh nađy tưìn taơi hún 70 nùm chó tiïịc rùìng cô thúđi gian dađi
nhín thín vađ sûơ nghiïơp cuêa bađ bõ laông qún. Nay xu thïị thúđi ăaơi
tịm vïì cươi ngìn băn sùưc vùn hôa dín tươc, chng ta vúâi lođng cíìu
thiïơn sûu tíìm nhûơng cưng trịnh ca bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê vađ
tiïịp cíơn nghiïm tc thị quă lađ di săn qu. Ăiïìu nađy nôi lïn rùìng
bađ Ăaơm Phûúng Nûơ Sûê lađ bíơc k giă chiïịn lûúơc cô thûâc lađm sâch
khăo cûâu tûđ khi cíìm bt vađ quân triïơt thûâc lađm sâch nađy sịt
thúđi kyđ lađm k giă. Bađ ăïí laơi cho thïị hïơ sau mươt bađi hoơc kinh
nghiïơm ăúđi nghïì: Tđch tiïíu thađnh ăaơi, líịy ngùưn ni dađi mađ lađm
nïn nghiïơp lúân.



(13)

(14)

Vúái nhûäng hoẩt àưång vâ cưëng hiïën trïn àêy, bâ Àẩm Phûúng
Nûä Sûã xûáng àấng lâ nhên vêåt trđ thûác tiïën bưå vâ yïu nûúác trong
lõch sûã cêån àaåi Viïåt nam. Thên nhên bâ vâ di sẫn ca bâ lâ dêëu
son lûu thïë.


Tuín têåp Àẩm Phûúng Nûä Sûã lâ tuín chổn mưåt sưë cưng
trịnh vâ tấc phêím tiïu biïíu trong di sẫn ca bâ do sûå cưë gùỉng ca
mưåt cấ nhên sûu têìm, chùỉc chùỉn côn nhiïìu khiïëm khuët mong
àưåc giẫ chó giấo cho, chng tưi xin lơnh hưåi lúâi chó giấo vâ biïët ún


àưåc giẫ.


Ngûúâi lâm Tuín têåp nây cng xin cẫm ún cấc tấc giẫ: Cûãu
Thổ, Nguỵn Khoa Diïåu Biïn, Phẩm Hưìng Toân, Nguỵn Àùỉc
Xn, Thïë Thanh, Trêìn Thõ Nhû Mên... cố tâi liïåu mâ chng tưi
tiïëp thu.


Xin chên thânh cẫm ún Thû viïån Qëc gia Hâ Nưåi, Thû viïån
Viïån Vùn hổc Viïåt Nam, Thû viïån Tưíng húåp tónh Trõ Thiïn Hụë,
Thû viïån Àẩi hổc Hụë, Hưåi Vùn hổc nghïå thåt Trõ Thiïn Hụë... àậ
tẩo àiïìu kiïån cho chng tưi tra cûáu vâ cung cêëp cho chuáng töi tû
liïåu.



(15)

Phêìn Thûá Nhêët




(16)

thûê: vị ăíu mađ xăy ra nhûơng câi dn cúâ íịy? Chùỉng qua vị chng
ta mịn giăi phông phuơ nûơ, mađ chng ta khưng ăïí tím căi câch
câi vùn hôa c hiïơn ặúng chi phưịi cho phuơ nûơ ta ăô. Câi vùn hôa
c cô nhiïìu chưỵ khưng thđch húơp cho caâi sûơ nhu ýịu hiïơn taơi cuêa
chõ em chuâng ta, víơythị nïn phăi căi câch ăi, nhûng căi câch thïị
nađo? ÍỊy lađ mươt cíu hi ríịt hïơ troơng ríịt khô khùn.


Nay vđ cô mươt boơn phuơ nûơ trđ thûâc hoơc víịn chûa tinh thưng,
mađ dâm ăem mươt câi nïìn vùn hôa múâi chûa hiïíu r ăíìu ăi, ă
vươi ăem cưịng hiïịn cho giaằnh x hươi. Ăïì xûúâng sûơ giăi phông cho
ăa sưị chõ em cođn mï mơi, mađ thay chín cho câi nïìn vùn hôa c,
thị may ra cô thađnh cưng nhíịt thúđi, chúâ thíơt câi thưịng khưí hiïơn taơi
ca x hươi, cng chùưc khưng giăm búât cht nađo, lađ vị ta suđng bâi
hím mươ câiphong tuơc x hươi Íu, M; câi chïị ăươ hưn nhín ca hoơ,
mađ ta mịn mang hïịt thăy vïì thay ăưíi cho ta, ăô chùỉng nhûơng


khưng híịp thuơ ặúơc câi tinh hoa vùn hôa hoơ, mađ laơi dùìm câi cùơn
b vùn hôa ca hoơ, mađ hiïơn nay gia ằnh x hươi hoơ ăïìu ặúng ăau
ăúân khưí súê theo, nhû víơy lađ chõ em chng ta mịn tiïịn hôa, laơi trúê
ra thoâi hôa víơy.


Câi cûơu vùn hôa víỵn nhiïìu chưỵ sai laơc thíơt, nhûng nô cng cô
ăađo taơo mươt sưị phuơ nûơ vïì ăươc líơp kinh tïị, vïì hưn nhín m mn, vïì
gia ằnh hođa laơc, tûđ míịy ngađn nùm, nhû víơy lađ câi tinh chíịt vùn
hôa c khưng phăi lađ toađn bíơy că. Víơy thị chõ em ai lađ ngûúđi ch
trûúng sûơ giăi phông cho nûơ giúâi, phăi nïn lûơa choơn câi tinh chíịt
vùn hôa c, cuđng câi tinh chíịt cuêa vùn hoâa múâi, dung hođa thïị nađo
cho húơp nhau, ăïí ăađo taơo nïn nhûơng ngûúđi phuơ nûơ ríịt trung thađnh
vúâi nghơa vuơ ca mịnh, ríịt thíịu ăaơt câi ắa võ ca mịnh ăưịi vúâi gia
ằnh, ăưịi vúâi x hươi. Câi phûúng chím giâo duơc cho phuơ nûơ ta lađ
nhùưm vúâi câi muơc ăđch íịy mađ túâi víơy.



(17)

sịt ăi. Câi hiïím tûúơng khưng thïí tă hïịt ặúơc, nhû lúđi ưng M Dơ
Ăùìng (Marden) ngûúđi nûúâc M ă bađi giăi trong qín Phuơ nûơ dûơ
gia ằnh víơy. Cho nïn sûơ giâo duơc cíìn phăi biïịt nhûơng ăiïìu
thûúđng thûâc trûúâc, cô thûúđng thûâc, múâi cô câi tû câch thûơc tïị x
hươi, mađ ngûúđi úê vïì thúđi ăaơi nađy, ăïìu nïn hiïíu r câi chín l íịy.



(18)

mûúån tû tûúãng ngûúâi, cng phẫi suy xết lẩi bẫn cấch mịnh cêìn cho
húåp phếp.


Cûâ nhû tưi thiïín nghơ, hiïơn nay sûơ hoơc víịn ca con gâi,
phăi nïn chím chûúâc theo qín sâch ca ưng Ău-ga (Dugard), mađ
lûúơc ăem nhûơng ăiïìu húơp vúâi tû câch ngûúđi mịnh, lađm sao cho
ặúđng ặâc haơnh víỵn cûâ noi theo nïì nïịp c, mađ ặúđng trđ thûâc cíìn
phăi múê mang thïm. Líịy câi hiïơn traơng giûơa x hươi mađ nôi, thị


viïơc giâo duơc baơn thiïịu nûơ bíy giúđ, lađ cô hai câi trûúđng hoơc ăïìu nïn
cíìn că.


1. Lâ nhúâ trûúâng nûä hổc ca nhâ nûúác àïí àâoluån tinh thêìn
trđ nậo, mën cho khưn ngoan, thị phẫi cố hổc.


2. Lađ trûúđng hoơc gia ằnh, thị ngađy thûúđng chameơ phăi ređn
tíơp líịy khn phíím haơnh cho con câi, ngûúđi trđ thûâc ai cng hiïíu
rùìng: sûơ hoơc ca con gâi cíìn phăi khai thưng, vị ngûúđi ăađn bađ cng
chung ăc khđ thiïn ca ni sưng mađ nïn ngûúđi, nïịu cûâ thúđ ú, ùn
hay ùn, lađm hay lađm, khưng biïịt suy nghơ, cơc ăùưc thíịt giûơa thïị
gian, sûơ tiïn trûúêng trong gia ằnh, thị sưịng mươt câch khưng maơnh
daơn, troơn ăúđi phăi chõu nhiïìu sûơ thiïơt thođi, mađ cuông quan hïơ ăïịn
ặúđng sinh hoaơt cuêa chng tươc nûơa.


Trong quín sấch ca ưng Mđt-súâ-lï (Michelet) lâ mưåt nhâ
vùn hổc nûúác Phấp, cố than cho caỏi thùở thaỏi nhờn tũnh rựỗng: Sỷồ
giaỏo duồc ca con gấi ngây nay chûa cố cấi gị lâm chín àđch, àïí
cho hổ sau ravúái àúâi cho biïët àẩo xûã thïë”. ÊËy cấi sûå giấo dc úã cấc
nûúác vùn minh ngûúâi ta lo ngẩi nhû thïë, vị cåc àúâi vđ nhû mưåt cấi
bïí rưång mïnh mưng, mâ ngûúâi àúâi vđ nhû con thuìn ài trïn mùåt
nûúác, cố vûäng tay lấi chêo, múái trưng vûúåt sống ra vúâi, ngưå khi ba
àâo phong v, cng cho biïët then mấy mâ àúä gẩt, múái sệ tịm
phûúng hûúáng mâ ài, chống mong àïën búâ bïën àùång.



(19)

Song hai trûúđng hoơc, thûúđng hay phaên ăưịi nhau, vị ngûúđi úê
nhađ trûúđng, nhúđ cô hoơc víịn, rương ặúđng nghe thíịy, cho nïn thaơo
tiïịng úê ăúđi, nhûng võ tíịt ă thaơo lađm cưng viïơc nhađ, hay vïì ặúđng
l tûúêng, chûa khêo sûơ thûơc hađnh, mađ laơi lùưm luâc thiïn vïì vùn
chûúng cao thûúơng quâ, mú tûúêng nhiïìu viïơc voơng ngoaơi ho


hìn, sai lïơch câi thôi nïịt ngûúđi con gâi, khưng húơp vúâi tịnh ăúđi,
mađ x hươi sinh lúđi bađi bâc, cng vị cúâ íịy.


Câi boơn r r úê trong nhađ, thị víỵn giûơ ặúơc thôi nïịt nhu mị;
mađ viïơc ăúđi laơi sú sađi múđ tưịi, chùỉng biïịt ăíu vađo ăíu, thađnh cao
cûêa kđn, che mùưt bûng tai, chó trưng thíịy xung quanh mịnh toađn lađ
cănh vui v dïỵ di, lađm cho mịnh chó biïịt cô mịnh, chúâ khưng cođn
trưng thíịy ăùơng ai. Vđ cô dơt lõch múâi hiïíu thíịu nhín tịnh, cô
muơc kđch múâi hay suy nghiïơm. Núơ nađo bô bơc trđ khưn, ăïí cho
mươt haơng mú mađng nhín ănh nhû ngûúđi ăi ăïm, cođn cô ăiïìu gị
nguy hiïím cho bùìng?


Sûơ phăn ăưịi nhau vïì l tíơp quân ca hai tđnh tịnh; ngûúđi ra
ặúđng ă tûđng trăi, thûúđng chï ngûúđi úê nhađ khöng biïịt lyâ thïị. Keê úê
nhađ nhuân nhûúđng, deđ duơt, laơi chï keê ra ặúđng lađ chân chûúđng kiïu
ngaơo.


Nhûng tưi coi ra, thị bïn nađo cng cô câi tưịt câi xíịu hïịt thăy.
Víơy thị giâo duơc mươt ngûúđi con gâi, phăi nïn gưìm că tưn chó
ca hai trûúđng hoơc, múâi ă tû câch mươt ngûúđi hoađn toađn. Thïị mađ
ăiïìu nađo khưng húơp vúâi tđnh tịnh, cô khuy ăïịn ặâc haơnh, thị nïn
trânh xa, ăô lađ mươt ăiïìu tưịi ýịu cho sûơ giâo duơc víơy.


Nối vïì tđnh tịnh. - Mën dẩy cho ngûúâi con gấi, trûúác hïët
phẫi biïët tđnh tịnh ngûúâi con gấi ra lâm sao? Nhiïn hêåu múái àem
cấch dẩy bẫo cho àng àùỉn; ngûúâi con gấi bêím th nhu nhûúåc, nïn
tđnh tịnh thỷỳõng moóng maónh. Ngỷỳõi ỳõi hay chù rựỗng: 1 nheồ dẩ; 2
sú xët; 3 thốc mấch; 4 tđnh hay ghen tng.



(20)

ûng ngûúđi hún mịnh, hóơc bùìng mịnh. Nhûng phíìn nhiïìu ngûúđi cô


tđnh nađy, k cô tđnh khâc, chúâ cng khưng nhíịt ắnh ngûúđi nađo lađ
ngûúđi ă că bưịn tđnh íịy, thïị mađ trong bưịn tđnh íịy nïịu cô, tûâc lađ
tđnh ýịu mađ sinh ra, nïn nhín tđnh ăô, biïịt câch lúơi duơng thị cng
cô l xoay laơi câi tđnh tưịt, cng khưng phăi lađ khưng ăùơng.


LÚÅI DNG VÏÌ TĐNH TỊNH


Ngn tđnh nheơ daơ hay nghe lađ tđnh xíịu, mađ cô thïí ăưíi ra
tđnh tưịt, lađ vị ngûúđi ă hay nghe, tíịt lađ daơy băo ríịt dïỵ, vđ cho theo
vïì ặúđng hay, thị chông hay, mađ hôa cho theo vïì ặúđng dúê thị mau
dúê; hay vúâi dúê, phíìn nhiïìu taơi ngûúđi ặa ặúđng chó no cho; nheơ daơ
thị hay căm ăương, thíịy sûơ ăau ăúân ca ngûúđi ăúđi, mađ cng chíu
mađy rúi lïơ ăùơng, nhû thíịy k ngheđo heđn bïơnh tíơt cng thûúng xôt,
thíịy ai tai naơn cng bíng khng, hay ăem cưng gip ca ăúơ ăíìn
cho nhau. Nheơ daơ thị hay hôa ra tđn ngûúơng tưn giâo. Tđn ngûúơng
tưn giâo thûúđng cô tđnh thađnh thíơt, dûúđng íịy cng lađ tđnh tưịt;
thûúđng tịnh câc ngûúđi ăađn bađ con gâi, hay cô câi tđnh nhû thïị că.
Tđnh sú xịt lađ khưng hay suy nghơ, duđng ra viïơc gị, cng ăïìu haơi
hïịt thăy, chó cô mươt ăïìu lađ giíơn ai cng chùỉng cô giíơn ăùơng líu,
mịnh ă sú xịt, tûâc lađ hay dung ặúơc ngûúđi sú xịt ăưịi vúâi mịnh.


Tc mịnh thûúâng hay gổi nhûäng hẩng ngûúâi êëy lâ hẩng ngûúâi
vư têm; song phẫi biïët tđnh êëy rêët hay ngưå sûå, àấng nïn rùn súå
lùỉm.



(21)

dng cho chđnh àấng, thị cûá tịm tôi dô xết, lêëy sûå hay sûå dúã ca
mịnh ca ngûúâi, mâ lûåa lêëy àiïìu hay bỗ àiïìu dúã, lêëy sûå thêåt hún
dng àiïìu giẫ, thị thốc mấch cố hẩi gị àêu; hëng hưì cố hay thốc
mấch, múái hay khưn khếo. Nhûäng ngûúâi àân bâ mịnh thûúâng khếo
bấnh khếo trấi, khưn cấch ùn úã, àïìu lâ trong tđnh tịnh cố hay dô


xết tịm tôi hïët thẫy, chúá cố phẫi dûãng dûng vư sûå, khưng àïí têm
ch vâo mưåt viïåc nâo, thị lâm sao hiïíu sûå l úã àúâi cho àùång.


Tđnh ghen tng, ai bẫo ghen xựỗng, cho hỷ tờm hỷ tủnh, chỳỏ
ghen, biùởt ghen cưng viïåc ngûúâi hún, mịnh kếm, tûác lâ mịnh phẫi
laõm nùn cho bựỗng ngỷỳõi, vũ coỏ ghen hỳn gheỏt keỏm, mỳỏi coỏ tiùởn hoỏa,
bựỗng nhỷ khửn kheỏo mựồc ai, dẩi khúâ mịnh trưëi kïå, cố lệ trổn àúâi
cng mưåt cc bùỉt mưåt hôn mâ thưi.


Câi víơn mïơnh vađ câi kïịt quă. - Trïn kia ă nôi câi tđnh tịnh,
thúđi nay laơi bađn ăïịn câi víơn mïơnh, vađ câi kïịt quă cho r rađng, rưìi
múâi ăem sûơ hoơc bađy toê cho coâ cùn nguýn. Ngûúđi con gâi díìu sang,
díìu heđn thïị nađo, tûúng lai cng ăïìu cô ăưi baơn gia thíịt nhû nhau,
tuơc ngûơ mịnh cô cíu: “Nưìi trođn p vung trođn, nưìi mêo p vung
mêo”, nghơa lađ: “Ngûúđi sang lađm baơn vúâi ngûúđi sang, ngûúđi heđn
lađm baơn vúâi ngûúđi heđn”, khi ă cô ăưi baơn, tûâc lađ cô gia thïị, thị
nghiïỵm nhiïn lađm mươt bađ ch phuơ trong gia ằnh víơy; tuơc mịnh
nôi: “Líịy chưìng gânh vâc giang san nhađ chưìng”, lađ nhíịt thiïịt cưng
viïơc lúân nh ch trûúng mươt tay mịnh; giađu cuđng ùn, khô cuđng
chõu, tûđ caâi ắa võ lađm ngûúđi con gaâi, tiïịn lïn câi ắa võ lađm ngûúđi
vúơ, rưìi kïịt cơc ăïịn lađm ngûúđi meơ, sûơ vinh cng vị chưìng vị con mađ
vinh, sûơ nhuơc cng vị chưìng vị con mađ chõu nhuơc; câi víơn mïơnh
ca ngûúđi con gâi ăađn bađ, chó quanh qín úê ăô, cưịt líịy gia ằnh
lađm núi cùn băn, nïịu rúđi chưỵ ăô ra, díìu sang giađu cng chûa chùưc
ă lađ ăùìm thùưm hún ăùơng.



(22)

Song le, úê ăúđi chó cô mươt câi l ặúng nhiïn nhû thïị, ăađn bađ
con gâi nađo, cng cô chưìng cô con hïịt thăy, thị sûơ giâo duơc chó nïn
daơy lađm vúơ, lađm meơ lađ ă. Hiïím thay! Cô ngûúđi laơi khưng gùơp cănh
thơn íịy cho, hóơc gôa buơa, hóơc cô chưìng cô con mađ khưng nhúđ


ăùơng chưìng con cho, dn lađnh phíơn íịm, cođn phăi man mâc míơt
thín, lïnh ăïnh chịm nưíi, chùỉng lađ khưng: cođn gị hy voơng úê ăúđi nûơa
ru! ÍỊy thïị, nïn sûơ giâo duơc cíìn phăi bađn rương ra, ăïí ai ặâng vïì
cănh ngươ nađo, cng cô thïí lađm hïịt bưín phíơn, mađ câi giâ trõ úê ăúđi, lađ
ăïí khen chung cho nhûơng ngûúđi cô lađm, chúâ khưng phăi vị víơn
mïơnh ri ro mađ míịt giâ trõ ăi ăùơng; cô chưìng cô con cng phăi lađm
cho hïịt bưín phíơn, lađ bưín phíơn lađm vúơ lađm meơ; khưng chưìng khưng
con, cng phăi lađm hïịt bưín phíơn, lađ bưín phíơn lađm ngûúđi, ă lađ
ngûúđi, thị sao cho ăng tû câch lađm ngûúđi, nïịt ùn úê, cưng viïơc xûê
trđ, ăïìu cô thûâ tûơ că. Nôi tôm laơi lađm ngûúđi cưịt phăi biïịt ăaơo ngûúđi,
rưìi múâi biïịt ăïịn lađm ngûúđi cô nhûơng câi nghơa vuơ phăi lađm, cô câi
trâch nhiïơm lađm sao? Câi ắa võ thïị nađo? Múâi lo toan gíy dûơng sûơ
nghiïơp, mađ hûúêng phíìn haơnh phc vơnh viïỵn víơy.


Lađm ngûúđi phăi nïn biïịt rùìng: tíịm thín ặâng giûơa v truơ,
chùỉng phăi sinh khưng, khưng phăi vư đch. Ngûúđi ăađn ưng cô bưín
phíơn nghơa vuơ thïị nađo, ngûúđi ăađn bađ cng cô bưín phíơn nghơa vuơ
thïị íịy, chó khâc nhau cô câi ắa võ phíìn trong phíìn ngoađi mađ thưi;
nhûng trong cô íịm, ngoađi múâi ïm, ăô chđnh lađ mươt nghơa tûúng
ặúng víơy; thïị mađ sûơ giâo duơc ngûúđi con gâi, laơi khưng ăùơng chín
thađnh nhû con trai, vị thín con trai cô câi nghơa trûơc tiïịp vúâi x
hươi, mađ con gâi thị chó giân tiïịp mađ thưi. Ngûúđi ăađn ưng cô phođ vua
gip nûúâc, cô lađm ra nhiïìu tiïìn ca, bao boơc cho caê gia ằnh, chúâ
nhû ngûúđi ăađn bađ lađ phíơn phuơ tođng, lađ phuơng sûơ câc viïơc nh moơn,
cho nïn ngûúđi ta khinh thûúđng mađ khưng kïí. Câi phíím giâ vị thïị
mađ heđn kêm, tinh thíìn vị thïị mađ tiïu mođn.



(23)

Xûa nay vị cấi têåp tc râng båc mưåt đt, lẩi mưåt phêìn vị cấi quìn
lúåi riïng ca tûâng ngûúâi àê nến nhau, mâ thânh ra àân bâ con gấi,
cấi trịnh àưå trđ thûác tû tûúãng, vị sûå vư hổc mâ cûá xëng thêëp kếm


mậi, thânh ra thiïåt thôi chung cho cẫ nhên loẩi; nïëu sûå hổc mâ
khưng ngùn trúã, thânh têm giấo dc cho àïën núi àïën chưën, tûå
nhiïn hiïíu biïët cấi bưín phêån lâm ngûúâi, chùèng phẫi lâ khỗi hïå ly
cho ai; hẩng nûäa ngûúâi bïn naây cuäng àuã tay chên, mùåt maây, gan
råt nhû nhau, tûác lâ cêìn phẫi cố nghơa v ca mịnh mâ lâm. Cho
nïn mën ngûúâi àân bâ con gấi biïët lâm hïët bưín phêån, thị ngûúâi
khai àẩo phẫi hïët bưín phêån dẩy dưỵ trûúác.


Tưn chó sûơ giâo duơc. - Câi tưn chó sûơ giâo duơc, lađ ăïí phât triïín
nhûơng câi nùng lûơc, tđnh tûơ nhiïn ă sùĩn cô, vađ bưí cûâu cho nhûơng
tđnh cođn ặúng khịt ăiïím. Taơo thađnh câi haơnh phc cho câ
nhín, mađ cng lúơi đch chung cho că oan thùớ vớy.


ệng u-ga (Dugard) noỏi rựỗng: Ngỷỳõi con gấi thûúâng cố mưåt
cấi tđnh đt hay phên biïåt ra viïåc gị lâ tûå vui lông mâ mịnh àïì
xûúáng lïn, chúá khưng cêìn phẫi ai bùỉt båc; lẩi thûúâng hay sú mú
qụn cấi bưín phêån ca mịnh, nïëu nhû cấi bưín phêån êëy, chùèng cố
cấi hịnh thûác gị cho dïỵ cẫm giấc. Vêåy thị nhâ giấo dc cêìn phẫi
àem cấi thïí lïå ln l, bây tỗ mưåt cấch rộ râng vïì hïët thẫy cấc
phûúng diïån, àïí cho ph nûä dïỵ hiïíu mâ noi theo”.


Sûơ đt hay phín biïơt, lađ vị thiïịu câi ch ắnh, khưng cô tđnh
suy xêt, mađ ă khưng suy xêt ăùơng, thị tûơ mịnh vui lođng mađ lađm,
lađm sai ặúđng cuông thûúđng, cho nïn sûơ ch ắnh lađ nhúđ cô quan
sât, kinh nghiïơm lùưm. Cođn bưín phíơn khưng biïịt giûơ, nïn phăi cíìn
cô díy rađng bơc múâi ýn chđ mađ lađm, thïị lađ phíím ngûúđi cođn heđn
kêm. Vị sao? Lađ vị khi cô rađng bơc, cô khi khưng rađng bơc, tûâc lađ
khưng chõu lađm nûơa.



(24)

hiïìn nhi hâ? Giấo diïåc bêët thiïån, phi ngu nhi hâ?” Nghơa lâ:


“chùèng dẩy mâ lânh, khưng phẫi thấnh thị sao? Dẩy mâ sau lânh,
chùèng hiïìn thị sao? Dẩy cng chùèng lânh, khưng phẫi ngu thị
sao?”


Cho nïn sûå giấo dc lâ cêìn cho nhûäng ngûúâi tû cấch sân sân
nhû nhau, mâ hẩng ngûúâi êëy, thị àïìu cêìn phẫi bùỉt båc vïì cấi thïí
lïå hịnh thûác, nhiïn hêåu tûâ chưỵ gêìn mâ àïën chưỵ xa. Hiïån xậ hưåi ta,
ngûúâi àân bâ con gấi, cng chđnh úã vïì cấi trịnh àưå àố.


Ngûúđi con gâi sinh trûúêng tûđ chưịn gia ằnh, thïị thị trûúđng
hoơc gia ằnh lađ câi cươi gưịc, chưỵ phât sinh tû tûúêng cuêa con ngûúđi ta
trûúâc nhíịt, nïịu gia ằnh mađ thíịt giâo, lađ thiïơt míịt mươt nûêa câi
căm giâc linh tđnh vïì ặúđng tinh thíìn.


Câi tưn chó sûơ giâo duơc, con trai con gâi nhû nhau, ăïìu gưìm
că ba ăiïìu: 1. Ăûâc duơc, 2. Trđ duơc,


3. Thïí dc.


1. Ăûâc duơc lađ daơy cho biïịt ăaơo nghơa lnthûúđng, biïịt phín
chia ặúđng chđnh no tađ.


2. Trđ dc lâ dẩy cho biùởt mỳó mang trủ naọo bựỗngcaỏc khoa hoồc,
hiùớu thêëu caác vêåt lyá, tinh vi giûäa àúâi.


3. Thïí dc lâ dẩy cho biïët luån têåp sûác vốc,mẩnh khỗe, múái
àẫm àang cưng viïåc nưíi.



(25)

ăâng tranh biïơn, thơc vïì khííu khđ vư võ, nïn tịm nhûơng câch hođa
bịnh tríơt tûơ, ăïí lađm câi gûúng tưịt cho con câi noi theo, k trïn biïịt


ýu ngûúđi dûúâi, keê dûúâi biïịt víng lúđi ngûúđi trïn, tuơc ngûơ cô cíu:
“Trong cô íịm ngoađi múâi ïm”, bao nhiïu nhûơng câi tđnh tịnh ăùìm
thùưm lađm cho gia ằnh ặúơc v vang, ăïìu lađ câi ặâc nhađn nh ca
ngûúđi meơ tûđ ăô cađng thíịy r rïơt víơy, laơi cođn ănh hûúêng ăïịn x hươi,
nhiïìu câi míìm lađnh mưịng tưịt, nhû lađ biïịt thûúng ýu nhín loaơi,
biïịt ăiïìu cưng ặâc nïn lađm.


Nhûng ặâc duơc cíìn phăi cô trđ duơc, ăïí suy câi lođng nhín âi,
cho cô nhûơng câi l tûúêng cao xa, vađ cng gip cho câi nùng lûơc ca
sûơ ăaơo ặâc ăùơng chông tùng tiïịn.


Xêt nhû lúđi ưng Vinet (Vi-nï) nôi nhû sau nađy: “Ngûúđi con gâi
cíìn cô mươt ặâc duơc, vađ trđ duơc ríịt bïìn chùơt ăng ăùưn, ăïí bưí cûâu
cho ặúđng l tûúêng, biïịt lânh xa sûơ mú mương lađm haơi tím tđnh”.
Bađ Rêmusat (Rï-muy-gia) nôi: “Phăi cíìn tíím bưí, tû dûúơng cho ăađn
bađ con gâi, biïịt tûơ soi sâng câi lûúng tím ca mịnh, múâi dïỵ tịm
ặúđng mađ ăi”. Ưng Grêart (Gúđ-rï-a) nôi: “Phăi cíìn múê mang ặúđng
tû tûúêng, vađ ặúđng căm giâc, mađ chúâ nïn xím phaơm ăïịn nhûơng câi
tđnh nïịt tưịt lađnh ca ngûúđi ăađn bađ con gâi ă sùĩn cô”.


Xem nhû nhûơng lúđi câc nhađ giâo duơc hoơc Thâi tíy múâi kïí
trïn ăô, thúđi ă hiïíu rùìng: ngûúđi ta víỵn ăưìng ăi vïì mươt con
ặúđng nhû nhau hïịt thăy. Vïì phíìn ặâc duơc, nhúđ úê gia ằnh hún úê
nhađ trûúđng, thúđi phíìn trđ duơc laơi nhúđ úê nhađ trûúđng hún úê gia ằnh;
vị nhûơng câi hoađn cănh úê giûơa x hươi, ăiïìu hay, sûơ dúê lađ bađi hoơc
ca mịnh hïịt thăy, khưng nhûơng nhúđ câi bađi vùn chûúng, lơn
thịt phât trûđ gai gưịc trong lođng, mađ ăïịn ăiïìu nghe thíịy, cng
lađm cho mịnh biïịt thïm suy nghơ.



(26)

Sâch Nho cô cíu: “Ăươc thû q minh l” Ăoơc sâch qu taơi hiïíu


l, chúâ cô phăi ăoơc sâch mađ nhû chim kïu, chim veơt hoơc nôi, khưng
thûơc hađnh ăùơng, thị cođn lúơi đch gị; trđ duơc lađ ni daơy câi trđ khưn,
nhûng câi trđ khưn ca con ngûúđi, khi cođn non núât chûa biïịt chi, laơi
khi trñ khưn ă ăíìy ă, phúâi phúâi mađ bûđng lïn, cô ngûúđi thưng
minh dơnh ngươ quâ, thûúđng hay thiïn vïì mươt mùơt l tûúêng ríịt cao
xa, ăïịn nưỵi viïơc hiïơn taơi nhng b hïịt, íịy ăô vị khưng cô l tûúêng
cng khưí, mađ ăïịn l tûúêng vung vinh ra quâ, cng haơi cho ặúđng
hađnh ăương ca con ngûúđi, cho nïn cô chưỵ phăi haơn chïị laơi, cô chưỵ
phăi cưí lïơ thïm. Vđ duơ nhû: ngûúđi ăađn bađ con gâi lađ ch, trinh tónh,
hiïìn hođa lađ ăeơp, mađ nay mịnh tađi trđ, laơi năy ra nhûơng câi tđnh
cao kyđ, cûúđng qơt thâi quâ, tûâc cô haơi cho tríơt tûơ, nhû thïị cíìn
phăi cô haơn chïị múâi ặúơc; cođn cưí lïơ, thúđi vđ nhû cô k gùơp viïơc hay
do dûơ, khưng trđ phân ăoân, thûúđng thíịy viïơc ăúđi trịnh bađy ra, chó
biïịt câi ngoơn, mađ khưng tûúđng câi gưịc, thíịy viïơc phăi trûúâc con
mùưt, chúâ khưng r câi trâi úê sau lûng, xêt cưng viïơc mađ chó bùìng úê
mươt phûúng diïơn, thúđi líìm ngay, cô khi ngươ sûơ míịt că qìn lúơi
ca mịnh, cô khi ngươ sûơ haơi ăïịn chung thín, víơy nïn cưí lïơ cho
ặúđng trđ thûâc ăùơng sâng sịt, ăïí ăïì phođng câi ăiïìu thõ phi qịy
nhiïỵu xung quanh mịnh, tûơ tịm líịy l ngay thùỉng mađ ăïịn, múâi gíy
nïn ăiïìu haơnh phc cho mịnh; nghơa lađ úê ăúđi, ai cng phăi cô
qìn lúơi, múâi cô giâ trõ úê ăúđi. Daơy cho ngûúđi ăađn bađ cô trđ duơc, lađ
vị băo tưìn câi thín giâ ca hoi, laơi phăi cô nghõ lûơc, mađ ngùn ngûđa
câi duơc voơng laơi, ko nô thiïn vïì ặúđng tađi lúơi; hay lađ tịnh căm
khưng chđnh ăâng, thúđi tưín khuy ặâc tưịt ăi víơy.



(27)

Trong câc khoa hoơc úê nhađ trûúđng, vïì mưn vïơ sinh laơi tưịi ýịu
cho phuơ nûơ nhiïìu lùưm, nhûng thïí duơc laơi khưng cíìn phăi úê nhađ
trûúđng, mađ tûơ mươt mịnh lơn tíơp líịy cng ăùơng, nghơa lađ phăi ra
vađo víơn ăương, sûêa ặúng viïơc nađy viïơc khâc, ăïí cho gín xûúng cô
chín, da thõt múâi núê nang, khi lađm ngûúđi con gâi, qìn âo khùn


ăíỵy ca mịnh, xïịp vịt giùơt i líịy cho cô cưng viïơc mađ lađm; khi ăi
xe, cô khi ăi chín, ăïí cho thû thă sûâc vôc, khđ hịt lûu hađnh; khi
cô chưìng con, thị sùn sôc miïịng ùn cho ngon lađnh, tùưm rûêa ặâa con
cho saơch s, sai sûêa chó v cưng viïơc cho tưi ăođi, thïị lađ tíơp lơn
thïí duơc, hađ tíịt phăi nhăy vođng nêm quă, chaơy rong míịy daơo, múâi
lađ thïí duơc. Ăïịn nhû câi ngn l ca ăaơo vïơ sinh, thị cíìn phăi hoơc
víịn múâi hiïíu, lađm sao lađ ăuâng caâch vïơ sinh, lađm sao lađ haơi vïơ sinh,
víơt gị ùn bưí, víơt gị ùn khưng tiïu, ịng lađm sao cô thûâ nûúâc ăươc, cô
thûâ nûúâc khưng ăươc, ùn thõt lađm sao, cô thûâ nïn ùn sưịng, cô thûâ
nïn ùn chđn; nhađ cûêa chúâ ăïí íím thíịp dú bíín, mađ thúê húâp nhiïìu
thân khđ, tûâc hay sinh bïơnh; mûúng vûúđn chúâ ăïí loaơn úị taơp,
sinh nhiïìu vi truđng, ăïìu cô haơi cho sûơ vïơ sinh cuêa ngûúđi ta v.v..
Ngûúđi ăađn bađ biïịt ăaơo vïơ sinh, laơi lúơi hún ăađn öng, vò ngûúđi ăađn bađ
chuýn trõ cöng viïơc trong gia ằnh, tûđ sûơ phuơc thûơc, khúêi cû, cho
ăïịn sinh con, ni con, lc ăau ýịu tíơt bïơnh, níng niu nhùưc nh,
daơy v bưì chị, moơi viïơc ăïìu cô ăiïìu ăươ, nôi tôm laơi ặâc duơc, trđ duơc,
thïí duơc, lađ lúơi cho mịnh, mađ laơi lúơi taơi di trìn cho con câi vïì sau
nûơa.



(28)

KÏËT LÅN


Nhûơng lúđi mađ tưi nôi ăíy, cng khưng cô gị cao xa cho lùưm,
chùỉng qua lađ tưi ă cưị cưng nghiïn cûâu, vađ thûơc hađnh trong míịy
nùm trúđi, mađ bađy toê ra, ûúâc ao trong x hươi mịnh, nïn líịy gia ằnh
mađ lađm mư phaơm cho l tr con, mịn giûơ gịn cho phong hôa nûúâc
nhađ, tíịt phăi bưìi ăùưp líịy nïìn gia ằnh giâo duơc.


Kinh Thi nôi: “Hôa thy khú mưn, xịt tiïn tûơ ng” nghơa
lađ: “Hôa ra tûđ chưỵ khú mưn lađm ăíìu, do ta xûúâng lïn trûúâc”
Nhûng ngûúđi mònh thò thûúđng chùm daơy cho con gâi vïì câc chûâc


phíơn tíìm thûúđng, núơ b qún câi ăïìu cưịt ýịu, lađ cô liïn laơc vúâi x
hươi, dơ chđ nhûơng câi tíịn ăưìi phong baơi tuơc, hùưn cûâ lan rương ra mi,
mađ khưng trûđ ặúơc câi gưịc, phâ ặúơc câi mú mương tûđ lc míìm
mưịng múâi sinh, thúđi cođn di haơi cho nhín loaơi võ lai ríịt nhiïìu víơy.


Bađ Ma-ăúđ-len Vi nï (Madeleine Vinet) nôi: “Líịy sûơ quan sât
vađ kinh nghiïơm sûơ suy ăưìi trong x hươi, tuy cô nhiïìu cúâ nhûng cúâ
thûâ nhíịt lađ sûơ giâo duơc phuơ nûơ chûa ặúơc hoađn toađn, nhiïìu ngûúđi
cng ăïìu hiïíu câi quan hïơ cuêa chûâc phíơn ngûúđi ăađn bađ trong gia
ằnh, mađ laơ thay! Laơy sú mú vïì giâo duơc con gâi, chó lo daơy dưỵ con
trai, khưng biïịt rùìng daơy con gâi, cng chđnh lađ daơy cho con trai
ăô”. Bađ laơi nôi: “Nhûơng ngûúđi cô nhiïơt tím vúâi thïị ăaơo, ăïìu cưng
nhíơn rùìng, câi thúđi ăaơi nađy, lađ ặúng trăi qua mươt sûơ suy ăưìi ca
ln l, vị tíi thiïịu niïn ặúng chđnh phăi mùưc naơn, bao nhiïu
câi thưng minh tđnh tûđ thiïơn, tđnh khoan dung, ăïìu lađ cưng viïơc
cíìn kđp mađ x hươi laơi ăem lađm ra sau, chó lo mûu nhûơng ăiïìu tiïíu
lúơi vuơn vùơt, duđng hïịt tím no vađo câc viïơc tađn âc ăï tiïơn că, thađnh
ra múâi míịt câi tinh thíìn hoa m ăi”.



(29)

x hươi, mađ thûơc lađ lưỵi taơi gia ằnh vị gia ằnh thiïịu sûơ giâo duơc,
nhûơng ặâa tr con úê dûúâi tay bađ meơ, chó hûúêng ặúơc sûơ no íịm mât
m, cođn phíìn tíím bưí cho tinh thíìn, nhû trđ duơc, ặâc duơc thị khưng
cô.


Chng ta ăoơc sâch Tađu, cng tûđng nghe nhûơng bađi nûơ phaơm
daơy rùìng: “ni con tûđ trong trûâng, daơy con tûđ trong thai, ngađy xûa
bađ Thâi Nhím, cô mang vua Vùn Vûúng, con mùưt khưng xem sâch
ăươc haơi, lưỵ tai khưng nghe lúđi dím ư, miïơng khưng nôi ăiïìu ngaơo
ngûúơc, nùìm khưng xiïn mịnh, ngưìi khưng lïơch chiïịu, chín ặâng
khưng co queơo, ăïm ngađy tûúêng tûúơng nhûơng ăiïìu lađnh; sau khi


sinh vua Vùn Vûúng, daơy mươt biïịt mûúđi, nïn mươt bíơc thânh minh
nhađ Chíu”.


Ngûúđi ta khen bađ Thâi Nhím khêo biïịt thai giâo; líịy theo cưí
lïí, nhûơng ngûúđi ăađn bađ cô mang, phăi thíơn troơng trong lc ùn úê,
ùn víơt gị cùưt khưng ngay thùỉng chùỉng ùn, quă tûê võ gị trâi muđa
chùỉng ùn, tđnh nïịt khưng nïn giíơn dûơ, khưng nïn quâ vui, khưng
nïn quâ bìn, gíìn sûơ lađnh, trânh sûơ âc, vị súơ căm hôa cho ặâa con
trong buơng mịnh, meơ căm lađm sao, con hôa lađm víơy.


Ăïịn nay nhiïìu ngûúđi cho lúđi nôi íịy lađ vu khoât, nhûng cûâ
nhû tưi, thị tưi nghơ rùìng: Câi ăô cng lađ mươt phíìn trong câc
ngn l ca sûơ ặâc duơc, vị chng ta ă khưng chưịi ặúơc câi l,
ặâa con căm hôa vúâi tđnh meơ, thïị thị sûơ căm íịy tíịt nhiïn phăi cô,
mađ cô thị nïn cho hư híịp líịy câi tđnh tưịt, tûđ khi tiïn thiïn múâi
bíím thuơ, rưìi sau múâi bưìi bưí híơu thiïn, nhûng cưí nhín thađnh phâc,
xịt ra lúđi l cng thađnh phâc. Ngađy nay khoa hoơc phât minh,
ln l, câch tri, chia thađnh mön loaơi, ngûúđi ta nghiïn cûâu ra cô
nhiïìu l thịt r rađng hún khi trûúâc, cođn chđ nhû câi gưịc ăaơo ặâc,
thị khưng bao giúđ thay ăưíi ăi ăùơng, cô hoơc rương biïịt nhiïìu, thị bađn
baơc thïm cho phong ph nghơa l ăô mađ thưi. Vđ duơ: Nhû chûơ
trung, trung vúâi nûúâc, trung vúâi nghôa vuơ, trung vúâi vua cuông lađ
trung.



(30)

ăïìu lađ bơc bađ meơ phăi biïịt daơy con, mađ daơy con thị phăi bađ meơ
hiïìn vađ coâ ặâc, con múâi ăùơng nhúđ, nïịu mađ meơ chùỉng hiïìn, thị ặâa
con s ra lađm sao?


Cho nïn ưng Ư-li-vúđ Xê-ren-nï (Olive Schreiner) nôi: “Chng
ta cng cô thïí vn hưìi ặúơc sûơ suy ăưìi ca x hươi, búêi vị câi linh


hưìn ca nhûơng ặâa tr con múâi sinh, lađ mươt víơt cođn ặúng thìn
ty, trong saơch, dïỵ căm hôa, nïịu chng nô chõu dûúâi bông mươt bađ
meơ hiïìn, thị lađ căm hôa theo víơy, dûúđng íịy khưng cíìn phăi ta thân
chi nûơa, chó nïn daơy cho nhûơng ngûúđi lađm meơ sau nađy ăùơng hiïìn,
tûâc lađ ăađo taơo nïn mươt x hươi tưịt ăeơp.


ÊËy thïë cho nïn sûå bưìi àùỉp cho nïìn nûä hổc, cêìn khoấng trûúng
thïm mậi, cấc nhâ giấo dc chúá nïn lêëy sûå biïën cẫi mâ vưåi ngậ
lông, dêìu sao cng phẫi giûä lêëy trêåt tûå mưëi dûúâng cho vûäng, con
mịnh mâ mịnh dẩy, hấ lẩi khưng cưng hiïåu nûäa sao?



(31)

nïn hoơc hađnh, vađ trong sûơ hoơc hađnh cô hai câch: Mươt lađ vïì ặúđng
nghïì nghiïơp; hai lađ vïì sûơ khưn ngoan.


Víơy mađ câch hoơc khưn ngoan, thúđi laơi cô khi hoơc thađy chùỉng
tíìy hoơc baơn, mađ baơn ăíy thị khưng cûâ phăi lađ ngûúđi úê mươt bïn nhađ
mịnh hay lađ mươt xôm möơt lađng, qua laơi chúi búđi, chuýơn trođ múâi goơi
lađ baơn ăíu; nhûơng baơn mađ ă lađm cho mịnh phăi hoơc, thúđi cô khi
trong mươt nhađ, cô khi xa ngađn vaơn dùơm; nïịu mađ húi tiïịng quen
nhau, ăaơo ặâc mïịn nhau, thúđi xa cng thađnh gíìn, gíìn laơi thïm
thín, mađ tịm baơn cng khưng phăi lađ dïỵ vađ gùơp baơn cng khưng
phăi lađ khô, thïị thúđi líịy câch gị mađ tịm? - Phăi nïn líịy câi ặâc
haơnh sâng sịt, mađ lađm chûâng cho câi lûúng tím, tûâc lađ tịm ặúơc
baơn tưịt ngay; cođn líịy câch gị mađ gùơp baơn? - Thúđi phăi cíìn ăoơc sâch,
ăoơc bâo cho nhiïìu, ăoơc sâch lađ ăïí tham cíìu nghơa l nhûơng viïơc ă
qua; ăoơc bâo lađ ăïí giao thiïơp vúâi cưng viïơc hiïơn thúđi, ăo lûúđng
nhûơng câi cú quan sùưp túâi. Song le, trong mươt túđ bâo cng cô nhiïìu
sûơ phăi trâi, hay dúê khâc nhau, nïn chi khưng cô thïí nhíơn ặúơc, ai
ai cng lađ baơn tưịt ca mịnh că.




(32)

(33)

ngay mađ mịnh khưng biïịt ăô thưi. Khưn lúân lïn múâi biïịt tưí ra sûơ
gian tham tađ vaơy, lađm nhiïìu sûơ tươi âc, khi mịn trûđ khûê, thị ă
mơn lùưm rưìi, chi bùìng nhín lc cođn bê bng, mađ daơy cho sûơ hiïìn
lađnh, nhín ặâc, ngay thùỉng, ăïí ịn nùưn câi tím tđnh líìn líìn, díỵu
trđ thûâc cô năy núê, câi cươi gưịc ăaơo ặâc khưng thïí qún ăi ăùơng.
Chuâng ta muöịn daơy cho hùưn lađnh, tûâc ta phăi lađm lađnh trûúâc; ta
mịn rùn daơy cho hùưn súơ, tûơ ta cng ă cô phâp lơt, lađm cho nô
phăi chûđa, hađ tíịt phăi viïơn nhûơng ăiïìu ho hìn; nhû chó ưng
huđm, ưng keơ mađ trïu chng nô, sau ă thađnh ýn trđ súơ ma, súơ q,
mađ chùỉng biïịt súơ cha meơ nûơa; cođn líịy roi voơt mađ daơy lađ mươt sûơ
xịt û bíịt ăùưc dơ, chúâ khưng nïn duđng thûúđng, vị trûúâc lađ míịt câi
căm tịnh ýu mïịn, sau lađ tï liïơt câi nhín câch ca chng nô ăi, cho
nïn tr con cô ặâa nađo ăânh ăíơp, laơi cađng ngu ăươn nûơa; chõu ăânh
mùưng ă quen, khưng cođn biïịt câi sûơ liïm só lađ gị. Búêi thïị mađ câch
daơy tr con, phăi ăem că mịnh lađm gûúng daơy nûơa, chûâ khưng phăi
chó lúđi daơy mađ thưi ăíu, vđ duơ nhû: Mịnh mịn cho con biïịt nghơa
ln l, thïị mịnh phăi tưn kđnh k trûúêng thûúơng, thûúng ýu anh
em, tûê tïị vúâi bađ con hoơ hađng, tûơ khùưc chng nô mưỵi ngađy mưỵi thíịy
mađ căm hôa theo; nïịu mịnh thûúđng ngađy thị cûâ víơn ăương nhûơng
câi mûu kïị lûđa dưịi ngûúđi ăúđi, ăïí th lúơi, mađ băo con thị thađnh thûơc
trung tđn, cng khô lùưm thay! Vị tr con chùỉng qua đt tri thûâc, đt tû
tûúêng, chúâ khưng phăi lađ víơt vư tri, mađ khưng biïịt căm giâc vïì
ăiïìu hay thị chông hay, căm giâc vïì ăiïìu dúê thị chông dúê, cho nïn
sûơ giâo hôa khô lađ taơi ăô, phăi líịy thín giâo trûúâc, ngưn giâo sau,
nhiïn híơu múâi cưng hiïơu ặúơc.


BƯÍN PHÊÅN NGÛÚÂI CON GẤI ÀƯËI VÚÁI CHA MỂ



(34)

vïị, thúđi ă gă vïì nhađ chưìng; bao nhiïu cưng viïơc nhađ mịnh, hịnh
nhû khưng cođn can thiïơp gị ăïịn; víơy cho nïn ăúđi xûa con gâi líịy sûơ


quaơt nưìng, ăùưp laơnh, chùm chó miïịng ngon buđi, ăïí thûđa hoan tíịt
haơ, lađm cho cha meơ ặúơc vui lođng, thúđi trong câi thúđi giúđ ngùưn ngi
íịy, nghơ mađ thûúng tiïịc khưng cuđng; khưng bị ặúơc vúâi con trai,
cođn cô nghơa vuơ líơp thín giûúng danh, ăïí cho v vang dođng hoơ, vađ
phuơng sûơ cha meơ sịt ăúđi, câi trâch nhiïơm íịy khưng thoâi thâc cho
ai ặúơc. Ă lađm ngûúđi, thúđi ai cng phăi biïịt ăaơo sûơ thín múâi lađ
con ngûúđi.


Nhûng mađ, phađm möơt ngûúđi con thăo, ăưịi vúâi cha meơ, thúđi
díìu phuơng dûúơng trín cam, xe mn cưỵ, thôc mn chung chi ăô
nûơa, mađ bao giúđ tíịm lođng ăưì bâo cng víỵn cođn thiïịu thưịn, hịnh
nhû chûa ặúơc tha mn, lùưm lc cng thûúđng than thúê, thïị lađ
tịnh nhuơ mươ khiïịn víơy, chúâ khưng phăi lađ trai lađ gâi cô khâc nhau.
Nïịu ngûúđi con gâi biïịt ăaơo sûơ thín, nïn lađm cho hïịt bưín phíơn ca
mịnh, trong khi úê nhađ, thị gip ăúơ cưng viïơc cha meơ, khi ra líịy
chưìng thị giûơ ăaơo tïì gia, chúâ hưí ăïịn ngûúđi súê sinh, thïị cuông lađ veê
vang ăïịn dođng hoơ; cha meơ bao giúđ cuông mong cho con ặúơc ýn
phíơn thíịt gia. Ăaơo lađm con gâi mong troơn veơn chûơ hiïịu, nïn thïí
tíịt tíịm lođng hy voơng ca ngûúđi, múâi lađ xûâng nghơa bâo ăâp.


Cođn ăïịn sûơ thíìn hưn, ắnh tơnh thúđi duđ khi ă xịt giâ, nïịu
gùơp bûúâc cănh ngươ thơn tiïơn, cng khưng nïn nhng b cíịp
dûúơng, cô nhiïìu ngûúđi con gâi, khi ă gă vïì nhađ chưìng thûúđng hay
tûơ mịnh nghơ thíìm rùìng: “Mịnh lađ s vïì lađm con mươt nhađ khâc rưìi,
duđ mịn ýu mïịn cha meơ, cng khưng sao ặúơc nûơa, vị súơ ngûúđi
chưìng khưng cho, vađ gia nûúng khưng bùìng lođng”. Câi ăô múâi lađ
mươt ăiïìu nghơ líìm, nïịu ngûúđi chưìng mađ khưng cho ngûúđi vúơ ýu
cha meơ, thïị thị hoơ cng khưng biïịt ýu cha meơ hoơ hay sao? Tûđ xûa
ăïịn nay khưng bao giúđ cô mươt ngûúđi cô lođng thăo vúâi cha meơ mịnh,
mađ laơi trâch ngûúđi ta cô lođng thăo vúâi cha meơ bao giúđ... Chó e tûơ


mịnh khưng mịn lađm hïịt bưín phíơn ăô mađ thưi.



(35)

thûúng cha meơ mịnh nhû khi trûúâc. Theo nhû tuơc tònh úê nûúâc
mònh cng cô mươt ăưi nhađ hay duđng câch âp chïị nhû thïị, nhûng
câi ăô phăi biïịt lađ mươt thôi xíịu, nïn trûđ tiïơt ăi múâi ặúơc.


Xem nhû chuån xûa chếp lẩi, nhûäng ngûúâi hiïëu nûä bïn Tâu,
nhû nâng “Àïì Danh” dêng thú cûáu cha, nâng “Mưåc Lan” thay cha
tông qn, nâng “Dûúng Hûúng” nhẫy xưng vâo àấnh cổp, àïí cûáu
cho cha thoất khỗi cún nguy, danh thúm tiïëng tưët, ghi àïí nghịn
thu, vêåy cho nïn trong sấch Nhõ thêåp tûá hiïëu cố cêu rựỗng: Chỷọ
hiùởu niùồm cho troõn mửồt tiùởt, thỳõi suy ra trùm nïët àïìu nïn”, nghơa
lâ bấch hẩnh hiïëu vi tiïn.


NGHƠA V CHA MỂ ÀƯËI VÚÁI CON GẤI


Con ăïìu lađ con că, lađm cha meơ nïn ùn úê cho cưng bịnh, ni
daơy con trai thïị nađo, thúđi con gâi cng thïị íịy, múâi lađ phăi ăaơo; vị
rùìng: ngûúđi con gâi ca mịnh ăô, tûúng lai s lađm vúơ ngûúđi, lađm meơ
ngûúđi khâc; câi trâch nhiïơm íịy khưng phăi lađ nh, nïịu khưng daơy
thúđi thíơt lađ lađm rưịi cho x hươi khưng biïịt bao nhiïu; trong khi lađm
con, thúđi lađ ngûúđi con gâi; ăïịn kyđ líịy chưìng, lađ ngûúđi ch phuơ, cô
con câi ra lađ bađ tûđ míỵu; hiïìn cưí ăưịi vúâi gia ằnh, ăưịi vúâi x hươi ríịt
cô quan hïơ lùưm thay. Hịng hưì phong hôa tûđ chưịn khú mưn lađm
ăíìu, tûđ trong mađ ra ngoađi, tûđ gíìn mađ ra xa, trûúâc cô nhađ tađy, mađ
sau ng híìu múâi mong nûúâc trõ.



(36)

Nïịu thiïn haơ ai ai cng mươt tû tûúêng nhû thïị că, thúđi ngûúđi
con gâi khô lođng mađ hûúêng ặúơc sûơ gia ằnh giâo duơc q bâu,
chùỉng hôa ra thiïơt thođi thín phíơn lùưm ru?!



Nôi thïị cng cô ngûúđi băo lađ quâ, nhûng trươm thíịy nhiïìu
nhađ quaâ ýu con, mađ thađnh ra con hû, ăïịn nưỵi tam tođng tûâ ặâc
xiïu laơc míịt hïịt. ÚÊ nhađ khưng cô lođng thăo vúâi cha meơ, ra líịy
chưìng khưng ýn phíơn thíịt gia, cođn mong gị cô con câi mađ giâo duơc
cho ai nûơa.


Than ưi! Phíơn gia ằnh giâo duơc, chđnh lađ phíơn sûơ ca ngûúđi
cha meơ ăưịi vúâi con, mađ con gâi lađ thơc vïì tûđ hịn gíìn hún
nghiïm hịn. Víơy cho nïn lúđi ngaơn ngûơ cô nôi: “Con nhúđ ặâc meơ,
con hû taơi meơ”. Thïị thúđi lađm ngûúđi meơ tíịt phăi cô mươt phíìn troơng
ýịu hún lađ lađm cha, mịn cho “chôi raơng mưn mi” thúđi phi míỵu
giâo khưng sao hoađn toađn nhín câch ặúơc; trûúâc khi mong ngađnh
tûúi, hoa ăeơp, thúđi phăi vun tûúâi míìm non chưìi ýịu, giûơ gịn cho
khi xiïu ng, mađ ngađy sau ngûúđi ùn quă cng nhúâ ăïịn k trưìng
cíy.


Giấn hóåc cng cố cêy ngổt mâ sinh ra trấi àùỉng, nhûng sưë
êëy bao giúâ cng vïì phêìn đt. Ngûúâi


trưìng cêy khưng nïn lêëy sûå bêëp bống mâ ngêìn ngẩi, chó nïn
lâm cho trổn vển cấi nghơa v ca mịnh lâ àng, mâ con cấi vïì sau
cng khỗi lúâi oấn traỏch rựỗng: troồng nam, khinh nỷọ.


AO V CHệèNG



(37)

(38)

nïịu ăaô biïịn căi, thúđi câi âc căm ca nô cng khưng phăi lađ vûđa
ăíu, sûơ phiïìn phûâc, nhû sông lûúơn, nhû trúê bađn tay, lođng ngûúđi
biïịt líịy chi so, míy so cođn mng, giíịy so cođn dađy, câi muđi chua cay
íịy, tûúêng trong thïị gian, khưng phăi lađ khưng cô ngûúđi ă tûđng


nïịm qua; phađm mươt víơt gị, ă cô nùng lûơc lađm ra ặúơc nhiïìu sûơ lúơi
đch, tíịt nhiïn cô lađm ra nhiïìu sûơ tai haơi hún câc víơt tíìm thûúđng
kia. Nay mịn gii cho r câi âi tịnh, thúđi xem ngay nhû loađi víơt
(sinh hûơu ắnh ngíỵu) lađ toađn cô âi tịnh hïịt thăy, nhûng âi tịnh ca
loađi ăương víơt, tíịt khưng cô tríơt tûơ, khưng cô quy c, ngûúđi ta cô
khâc, búêi nhúđ cô ln l, lïỵ nghơa ríịt hay. Chúâ nhû chó biïịt câi âi
tịnh, khi sao nhng ra, biïịt líịy gị mađ rađng bơc nô laơi, ăïí cho vûơng
bïìn líu dađi.


Trưåm xết trong àẩo vúå chưìng, lâ phu ph dơ nghơa hiïåp, ấi
tịnh chùèng qua àïí dng cho lc thiïëu niïn, côn nhû vận niïn thúâi
chó cố ên nghơa mùån mâ, côn ấi tịnh bêy giúâ, àậ khưng phẫi lâ thúâi
tiïët nûäa; nhûng nhên ấi mâ sinh ra ên, nhên tịnh mâ sinh ra
nghơa. Vêåy thị àẩo vúå chưìng, phẫi cố cẫ ấi tịnh ên nghơa, thêët gia
múái hôa húåp vêåy. Àưi thiïëu niïn dun ûa cấ nûúác, cấi cẫnh ngưå
xinh àểp biïët lâ bao? Thïë mâ úã àúâi phẫi cho khếo. ÚÃ àúâi trấnh sao
cho khỗi nhûäng sûå ngoẩi xẫy ra, hóåc àïën cho ngûúâi àân ưng,
hóåc àïën cho ngûúâi àân bâ, mâ nïëu khưng thiïån xûã, xïëp àùåt cho
thỗa mận, thúâi cng hẩi àïën chûä hôa, nïn phẫi suy ài xết lẩi,
phỗng viïåc xẫy ra cố quan hïå thïë nâo, thiïåt hẩi ra lâm sao? Àấng
chia lo cng nhau, hay lâ nïn can giấn àống cûãa dẩy nhau, kđn àấo
mưåt cấch..., chúá àïí ngûúâi ngoâi rộ biïët tiïu hao. Cng lâ mưåt bâi
thëc rêët hay, chûäa khỗi bïånh mâ khưng dêëu vïët cht nâo. Ngûúâi
cố lêìm lưỵi àố, cng nïn mau mau hưëi quấ tûå tên, khấ nhêët bêët khẫ
tấi; phâm nhûäng ngûúâi tíi trễ khđ huët phûúng cûúng, lẩi câng
gịn giûä cêín thêån cho lùỉm, chúá nïn àïí trấi nhau, thúâi viïåc nhâ àïën
trïỵ nẫi, sûå hẩnh phc chung thên ca hai ngûúâi, cố nhiïìu àiïìu
ngùn trúã.



(39)

Nhûng khô lùưm thay, búêi vị hai ngûúđi íịy ăïìu phăi cô mươt câi


nghơa vuơ ríịt míơt thiïịt ăưịi vúâi nhau, chúâ nhû mươt ngûúđi cng
khưng sao hoađn toađn cho ăùơng. Víơy cho nïn ăaơo vúơ chưìng, trong
khi kïịt húơp rưìi, thúđi laơi cíìn phăi trau dưìi ặâc haơnh hún nûơa, duđ
ăađn ưng, duđ ăađn bađ, khi nađo cng giûơ bưín phíơn ca mịnh ríịt chđnh
ăâng, chúâ cho ra ngoađi phaơm vi, mađ cuđng nhau chung hûúêng câi
haơnh phc gia ằnh, lađ mươt phíìn thûúêng lúân, tưịt ăeơp vư cuđng, ca
ưng taơo hôa ă ăïí dađnh cho, v vang thay! Xûâng ăâng thay!


NGÛÚÂI ÀÂN BÂ MËN GIÛÄ QUÌN LÚÅI CHO MỊNH PHẪI NÏN CỐ
MÛÚÂI ÀIÏÌU


1) Sûãa mịnh cho ngay trong sẩch.


2) Tđnh cêìn kiïåm siïng nùng lâm cưng viïåc, chúá nïn tiïu phđ
nhûäng sûå vư đch.


3) Ăưịi vúâi chưìng phăi troơng nïí nhau, ặđng líịy tịnh thûúng
ýu mađ ăem lođng húđn dïỵ, thûúđng thûúđng cûâ coi nhau nhû mươt bíơc
khâch quyâ, mùơt muôi tûúi cûúđi mađ chúâ nïn giúôn cúơt, nhû phûúđng
son phíịn giô trùng, nïịt na óu nhóu mađ khưng ai dâm phaơm ăiïìu vư
lïỵ ăïịn mịnh, mịnh phăi giûơ ăaơo lađm vúơ, ăïí cho ngûúđi ta phăi giûơ
ăaơo lađm chưìng, hïịt lođng hïịt sûâc lo lùưng cöng viïơc trong gia ằnh,
lađm sao cho ngûúđi ta chõu cưng nhíơn câi phíìn nươi tûúâng phăi trưng
cíơy úê mịnh.


4) Tịnh gia tưåc, àưëi vúái cha mể chưìng, anh em hổ hâng nhâ
chưìng, phẫi coi nhû anh em cha mể nhâ mịnh, chúá cố thêëy ngûúâi
nghêo kễ khố, sa st thua mịnh mâ khinh bó, hay lâ qụ ma dưët
nất mâ sinh lông rễ rng, thị ngûúâi u ca mịnh cng khố chõu
thay.




(40)

thêåt lâ tûå mịnh ûng mën lâm sao, thị àùång lâm vêåy. Cấch ni
trễ con, giûä gịn lc ùn ëng, àau àúán; khưn lúán khun bẫo hổc
hânh, luån têåp tđnh tịnh gêy dûång nïn nôi giưëng tưët lânh, thay àúä
mưåt phêìn trổng ëu cho ngûúâi àân ưng.


6) Tđnh kđn ăâo, ngùn nùưp, ngûúđi ăađn bađ díỵu giađu sang ăïịn
bûơc nađo, mađ tđnh khưng kđn ăâo, ăïí ngûúđi ngoađi khuy du vađo viïơc
nhađ, tíịt sinh ra lúđi deđm pha, chï cûúđi, vúơ chưìng giíơn dûơ nhau, anh
em chưịng bâng nhau, gia ằnh xâo lươn búêi ăô mađ ra, cođn khưng
ngùn nùưp thị míịt tríơt tûơ ăi, viïơc trûúâc chûa lađm, laơi lađm viïơc sau,
keê sú coi lađm thín, keê thín múâi coi lađm sú, viïơc ăïìu cô nhng tay
vađo, mađ míịt cođn khưng biïịt.


7) Àưëi vúái kễ hêìu, ngûúâi úã trong nhâ, bổn êëy lâ gip viïåc cho
mịnh, nïn niïåm cưng lao khinh troång, chúá nhêët luêåt coi giúãi cuäng
nhû lïëu, hay cuäng nhû dúã, maâ thêët nhên têm.


8) Ngûúâi ta úã àúâi, cố nghïì nghiïåp múái cố giấ trõ, khưng hẩn
nghïì gị, cưët àïí mâ tûå vïå lêëy thên mịnh, phông khi lúä bûúác sa chên,
khỗi mêët cấi thïí con ngûúâi.


9) Àưëi vúái bẩn bê, phẫi thânh tđn, lâm ngûúâi ai cng cố bẩn,
song phẫi lûåa chổn bẩn hiïìn mâ chúi, kễo nûäa gêìn mûåc ùỉt àen, hấ
chùèng quan hïå lùỉm sao?



(41)

CON GẤI PHẪI NÏN TÊÅP VIẽC NHA CHO QUEN



(42)

aõnh rựỗng lâm nghïì gị thị mưåt nghïì, chúá chùèng ai bùỉt cấ cẫ
hai tay bao giúâ, nhûng àêy cố phẫi nghïì kiïëm tiïìn àêu, mâ súå sûå


vêån àưång àïën lao thên khưí tûá, àêy lâ phếp hổc khưn ngoan ngùn
nùỉp lâm viïåc cho mịnh, gip cưng cho nhâ, lâm viïåc tûác lâ hổc, hổc
tûác lâ lâm viïåc, vđ d nhû: thêëy cha mể bn bấn hay lâm nghïì
nghiïåp gị, cng àïí con mùỉt àïën xem xết cho tûúâng hiïíu, cấi cên
lûúång, cấi thûúác ào, cên vâng khấc cên bưåt, cố cêìm dêy cên múái
biïët non giâ, thûúác mưåc khấc thûúác may, cố so àïën múái hay dâi
vùỉn, hóåc nhâ cố cng k, lïỵ mûâng vui, lâm bấnh trấi, lâm mûát
mốn, cng thên hânh phc dõch vúái ngûúâi, àêìu lẩ sau quen; vẫi bư
cùỉt qìn ấo, tđnh lâm sao lâ lúåi, lâm sao lâ hẩi, cố biïët múái khỗi
lêìm. Nối tốm lẩi, trong àúâi viïåc gị kinh nghiïåm rưìi, thị toân lâ cố
đch hïët thẫy, kõp àïën khi khưn lúán tûå mịnh suy xết, sưí sấch chi
tiïu, phỗng lâm thïë lâ rưång, hay thïë lâ hểp, cấch liïåu l gia chấnh,
toân nhúâ nhûäng tay nưåi tûúáng, cố k cûúng cẫ, mâ ngûúâi k cûúng
thúâi lâ ngûúâi siïng nùng, siïng nùng tûå nhỗ têåp lêìn lïn, chúá àúåi khi
lúán têåp sao cho nưíi.


TRỄ CON TRONG NHÂ PHẪI NÏN DẨY CHO BIÏËT THÛÁ TÛÅ CẤCH ÙN ÚÃ



(43)

phăi cho saơch, nïịu bíín thóu ặđng cho ùn, tûơ khùưc ặâa tr con phăi
víng theo lúđi daơy băo.


Ăiïìu thûâ hai: Mịn daơy cho tím trđ tr con ặúơc ngay thùỉng,
thị nhíịt thiïịt nhûơng víơt gị ca ai, khưng ăùơng tûơ tiïơn mađ líịy ăi,
khưng xin phêp vúâi ngûúđi lúân trûúâc, hóơc túâi nhađ ai, cíịm khưng cho
baơ cíy gị quă gị ca ngûúđi cng hâi, cô ặâa tr ă phâ haơi cíy quă
ngûúđi ta, vïì nhađ mâch laơi vúâi meơ, bađ meơ cođn khen con gioêi, con tađi,
lađm sao con laơi haâi ăùơng, nhû thïị lađ trûúêng thađnh câi tđnh tham
lam cho tr con, thíơt taơi ngûúđi lúân că, ngn câi tđnh tr con cô
tham, cng lađ tđnh tûơ nhiïn, chúâ khưng phăi cưị tham lam, cng
nhû câi tđnh âc, lađ âc tûơ nhiïn, hy xêt nhûơng ặâa múâi biïịt thưng


hiïíu thíịy ai cíìm víơt gị cng ăođi, thíịy con chim con chơt, hay câi
hoa câi nuơ, ă cíìm líịy thị mịn xân ăưí rûât xê cho hû hng múâi
chõu nghe, sao víơt gị khi xin ngûúđi ta ăùơng thị biïịt mûđng, mađ khi
nêm ăi laơi khưng biïịt tiïịc, câi ăô ă chûâng rùìng tr con díìu tham
díìu âc, ăïìu khưng cô cú tím hïịt thăy; tham âc mươt câch vư tím,
chó theo câi víơt duơc ca ăúđi sai khiïịn ăô mađ thưi.


Ăiïìu thûâ ba: lađ cô ngùn nùưp nhûơng ăưì duđng hay ăưì chúi phăi
biïịt ca qu ca heđn, víơt thanh, víơt thư ăïí phođng khi duđng cho cô
thûâ tûơ, âo qìn thûúđng duđng, daơy cho biïịt ăïí cô núi cô chưỵ, míịy câi
cng biïịt; ặâa tr con ă ăi hoơc thị câi âo qìn mùơc ăïịn nhađ
trûúđng, câi nađo mùơc úê nhađ phăi nhíịt ắnh, khi vïì ăïịn nhađ phăi
thay ăưíi ngay, chúâ cho nùìm ngưìi dùn dô, tưịi ng phăi kiïịm chưỵ
mịnh thûúđng nùìm, chúâ khưng ăùơng baơ ăíu nùìm ăô; bûơa ùn ngûúđi
lúân ngưìi trïn, ngûúđi nh ngưìi dûúâi, khưng nïn cho ùn nhiïìu, chó
thûúđng ă phíìn, ăïí tiïu hôa cho dïỵ, ùn lùưm tûâc phât bïơnh, vị ngon
miïơng no rơt khưng biïịt. Tuơc ngûơ cô cíu: “Ăôi nhoơc lo, no khô
chõu”, nhûơng tr con thađ ăôi, nghơa lađ nhõn vađi miïịng chùỉng lađm
sao, cưị cho ăíìy boơc chûâa, lâch âch mang khưng nưíi, tham thûơc cûơc
thín, tr con ă hiïíu ăíu cíu íịy.



(44)

khưng cưng hiïåu gị nûäa, vị hùỉn nghi lúâi nối êëy, chùèng qua cng lâ
lúâi nối phónh phúâ, khưng cố chùỉc chùỉn vâo àêu, ngûúâi lúán nối àùång,
thị ngûúâi nhỗ nối cng àùång, lúán lâm sao thị nhỗ bùỉt chûúác lâm
vêåy.


Lẩi côn nối vúái trễ con, khưng nïn nối chuån ma q, sûå êëy
lâ mưåt sỷồ mờồp mỳõ, khửng coỏ bựỗng chỷỏng ủch xaỏc, treó con trđ thûác
côn non, thị nố n trđ lâ cố ma q, sưëng nhû ngûúâi ta cẫ. Lùỉm
nhâ trễ con thêëy trúâi tưëi, cêy rung lấ àêåp sẩt sẩt, mâ mêët cẫ hưìn


vđa, thêåm chđ ra trûúác thïìm, sau hê nhâ, cng khưng dấm ài, tin
lùỉm súå lùỉm, àïìu sinh tđnh ëu úát ra cẫ.


Ăiïìu thûâ nùm: Ăưịi vúâi tr con, chúâ nïn quâ ýu quâ chiïìu,
thị sinh tđnh lúđn dïỵ, mađ cng chúâ nïn nghiïm khùưc, ăíơp ăânh doơa
naơt lùưm, míịt câi tịnh trịu mïịn ca ặâa tr con, cho nïn bađy sûơ
thûúêng phaơt lađm cho vui lođng, biïịt víng lúđi thị thûúêng, khưng biïịt
víng lúđi thị phaơt, phaơt q, phaơt ặâng, khưng cho ăưì ùn, thïị lađ ă,
khi ặúng phaơt khưng nïn pha trođ giúơn cúơt, vị tr con thíịy thïị
thađnh ra khưng súơ, khi ặúng thûúêng, ặđng nïn líịy cúâ lưỵi trûúâc mađ
kïí laơi, vị nïịu cô lưỵi mađ víỵn ặúơc thûúêng, thị câi phíìn thûúêng íịy
chùỉng cô giâ trõ gị.


NGÛÚÂI GIÂU ÀƯËI VÚÁI NGÛÚÂI NGHÊO



(45)

thấn, àưëi vúái ngûúâi mịnh khưng quen biïët nhau, thúâi hổ cho lâ bổn
khoe tiïìn khoe ca, coi ngûúâi cố nûãa con mùỉt, àưëi vúái kễ bâ con
chng bẩn, thúâi thûúâng hay mêët lông,


thûúng ăiïìu hođa khđ, cho nïn trong câi cănh lùưm thôc nhiïìu
tiïìn, tíịt phăi nhn mịnh xịng mươt ăưi t, nôi nùng lûơa nhúđi
khiïm nhûúđng, díìu cô gip ăúơ cho ai, cng ặđng reê ruâng ngûúđi ta
lùưm, nhiïn híơu múâi lađ ngûúđi thađnh ăưịc qn tûê, vị rùìng câi thanh
danh ca ngûúđi giađu, ă lađm cho chng hađng tím quy phuơc rưìi, bíịt
tíịt phăi thi hađnh câi thâi ăươ mi ngûê, muơc thđnh, múâi thíơt lađ sang,
bíịt tíịt phăi bùưt bơc ngûúđi ta tiïn thûđa chđ mịnh múâi thíơt lađ
troơng.


Phûúng chi câi dâng ăiïơu con ngûúđi nhađ ngheđo, laơi dïỵ khiïịn
cho ngûúđi ta sinh chân lùưm, nhûơng khi khm nm vađo ci ra lìn,


qịt lađm nư lïơ vúâi ăưìng tiïìn mươt câch do dai vư cuđng, laơi nhûơng
khi laơi thïị lûơc ngûúđi ta, mađ coi mịnh nhû “tai nịc”, khưng cođn
gan rơt, k cô ă tai mùưt sưịng úê trïn ăúđi dûúđng íịy, ă t cho ai
níịy ăïìu biïịt, câi cănh hûúâng thín phíơn khâc nhau nhiïìu. Sâch cô
cíu: “Bíìn nhi vư siïím, ph nhi vư kiïu” nghơa lađ: “Ngheđo mađ
khưng nõnh, giađu mađ khưng kiïu” lađ ngûúđi tưịt, nhûng mađ giađu
khưng kiïu cođn dïỵ lađm ặúơc, chúâ ngheđo mađ khưng nõnh cng khô
lùưm thay!


Vêåy thị ngûúâi giâu cố, khưng nïn ngûúåc àậi kễ dûúái, vâ kễ
bêìn bấch, àậ thûúng tịnh àưìng loẩi, cng mêët cấi lông hiïëu sinh
ca trúâi àêët, nïëu mịnh cố thi ên hụå cho ngûúâi ta, thúâi câng danh
dûå vễ vang cho mịnh, nhû gêëm thïm hoa, úã hay thúâi gùåp àiïìu hay.


NGÛÚÂI NGHÊO ÀƯËI VÚÁI NGÛÚÂI GIÂU



(46)

lûúât, lađm cho khưn hôa ra daơi, maơnh phăi thađnh ýịu, búêi víơy múâi
cô cíu ca rùìng: “Nhín sinh duy tiïìn nhi dơ, hïịt tiïìn tiïu trâng sơ
cng lađ dû". Sûơ haơn chïị cuêa ngûúđi ngheđo ăöịi vúâi ngûúđi giađu, hịnh
nhû bơ thûâ ă líơp thađnh mươt câi ắnh lïơ sùĩn rưìi, bíịt tíịt phăi than
thíìm trâch vuơng lađm gị cho nhoơc, nhûng trong sûơ ngheđo cng cô
hai câch khâc nhau, mươt ặúđng lađ tiïíu nhín, mươt ặúđng lađ qn
tûê. Sâch Nho daơy rùìng: “Qn tûê cưị cuđng, tiïíu nhín cuđng tû laơm
h”. ÍỊy thïị lađ ngûúđi ngheđo quín tûê thúđi biïịt thuê phíơn an nghiïơp,
khưng hay tham nhng ca ngûúđi, ngheđo mađ liïìn chđ, khưng thay
ăưíi tđnh nïịt; cođn ặâa tiïíu nhín ngheđo, thûúđng bûâc vị cănh ngươ xui
khiïịn, sinh lođng trúâ trïnh, lûđa döịi ùn tröơm, ùn cûúâp, ùn chuđng, ùn
vuơng, ùn nhúđ, ùn xin, tưíng quât bao nhiïu tiïịng ùn, ăïìu lađ thôi
xíịu, ai mađ mùưc phaêi, thúđi lađ keê heđn.




(47)

NHÛÄNG THỐI XÊËU NÏN TRẤNH XA


Sûơ ùn úê hađng ngađy, cô khi nhoơc nhùìn theo cưng viïơc, cô khi
thong thă ngưìi chơn trođ; cô khi bìn, cô khi vui khi khoan
khoâi, mađ ûng lađm, khi bùưt bơc mađ phăi lađm, phíìn nhiïìu tđnh
tịnh ngûúđi ta, thúđi ûa sûơ díơt laơc hún sûơ lao ăương; thûúđng mịn
trânh cho khi câi nưỵi lo nghơ, ăïí cho thín tím ặúơc sung sûúâng,
tay khưng mịn lađm, mađ hađm víỵn nhai, nhûng mađ ngưìi víơy ùn
cng chûa thđch, laơi cođn tịm kiïịm câc câch tiïu khiïín, nô múâi phuđ
vúâi caâi lođng súê duơc cho. Trong caâc thûâ giăi bìn, nhû lađ ngím nga,
ăađn ắch, cng lađ mua vui, xem hât, xem thơt, daơo ni chúi chuđa,
ăô lađ câc lưịi phong lûu tiïu khiïín, ca câc bíơc ngûúđi ph q danh
giâ, nhûng xêt laơi câc trođ chúi, thúđi bao giúđ haơi cng nhiïìu, mađ lúơi
víỵn cô đt, thûâ nhíịt lađ haơi ăânh baơc thûâ nhị lađ cơc hât xûúâng, thûâ
ba lađ ăađn bađ con gaâi cođn ặúng thanh niïn, mađ lûu luýịn caâc núi
chuđa ăïìn, ba ăiïìu ăô thiïơt cô haơi ăïịn phong hôa, ln thûúđng x
hươi.



(48)

Lẩi côn biïët bao nhiïu lâ sûå thiïåt hẩi; trong nhâ mâ mưåt ngûúâi ch
ph trõ gia, ham mï cúâ bẩc, thị sët nhâ êëy, con cấi àêìy túá cng
mưåt thối mưåt nïët nhû nhau, cưng viïåc cng bỗ, hổc hânh trïỵ nẫi,
búãi vị khưng cố kễ xûúáng xët cho àiïìu nïn àiïìu hû, chó lâm hïët
viïåc trûúác mùỉt, lâ nêëu cúm ra mâ ùn, rưìi kïë thûá thị giúã àïën pho bâi,
qn cúâ mâ luån têåp, kễ lúán chúi lúán, kễ nhỗ chúi nhỗ, cố bẩc thúâi
àấnh bẩc, cố tiïìn thúâi àấnh tiïìn, cố ấo qìn thị àấnh ấo qìn, khi
hïët thị àïën vay tẩm thụ mûúán ngûúâi ta, k cho àïën ngây la liïåt
múái chõu thưi, mâ cố phẫi àậ thưi àêu, thưi lâ vị hïët phûúng xêy
chẩy cho cố tiïìn, mâ phẫi thưi, cêåp k cố lẩi aỏnh, baóo nhau rựỗng
aỏnh ùớ cho vui; noỏi nhỷ vêåy, hịnh nhû trong thïë gian khưng cố
th võ gị hún cấi th võ cúâ bẩc nûäa hay sao?




(49)

Song câi tịnh duơc ă vûúng víịn vađo, khô lođng mađ tịm ặúơc
lûúơi gûúm thiïng mađ dûât lịa câi díy oan nghiïơt ăô, cho nïn ăưí tiïơm
phođng vi, ngùn ngûđa trûúâc múâi lađ kiïịn thûâc.


NGÌN CỐ TRONG THÚÂI DÔNG MÚÁI SẨCH


Ngûúđi ta nôi rùìng: “Mịn tư bưìi câi nïìn giâo duơc trong gia
ằnh, cíìn phăi lơn tíơp câi tû câch lađm ngûúđi cha meơ trûúâc”. Lúđi
nôi íịy chđnh phăi, vị tuơc ngûơ cô cíu: “Ngìn cô trong thúđi dođng múâi
saơch”, lađ nghơa nhû víơy, phađm ặâa tr con úê trong nhađ, tûđ sûơ ùn
uöịng cho ăïịn sûơ lađm luơng, ca cha meơ, ăïìu lađ câi bađi hoơc vúơ lođng
ca con tr trûúâc nhíịt thơc vïì ặúđng víơt chíịt nhû víơy, mađ thơc
vïì ặúđng tinh thíìn, thị câi mâu gị hùưn cng s ăc ra mâu íịy. Vđ
duơ nhû: mâu ngay thùỉng, thúđi ăc nïn con ngûúđi ngay thùỉng, mâu
gian tham, thị ăc nïn con ngûúđi gian tham, mâu nông sưịt, mâu
ngơi laơnh, cho ăïịn mâu ịng rûúơu, mâu ăânh baơc, thiïơt ăïìu cô di
trìn hïịt thăy, cho nïn ngûúđi ta phăi cíín thíơn mađ phođng nhađn
líịy tím tđnh ca mịnh, vị nhûơng sûơ ă gíy nïn, bíịt haơn tưịt xíịu,
ăïìu cô ănh hûúêng cho con câi vïì sau.



(50)

nan; mươt ngûúđi ă míịt giâo duơc tûđ thê cođn bê, tuy khưn lúân, nhúđ
cô thađy hay baơn tưịt, ăađo lơn lađm sao, thị tađi trđ cô thïí tùng tiïịn
ặúơc, chđ nhû tím thơt cng khô bưí cûâu cho laơi.


Lùưm nhađ trâch con bíịt hiïịu, bíịt muơc, mađ khưng chõu suy
ngn câi sûơ bíịt hiïịu bíịt muơc íịy tûđ ăíu mađ ra, nay nhûơng nhađ
than rùìng: “Ln l suy ăưìi, nhín tím biïịn căi”, mađ cng khưng
chõu suy ngn sûơ phât ngn cho r, thúđi díìu than thúê cho lùưm
cng chùỉng đch gị. Mịn nhiïơt tím vïì ặúđng giâo duơc, mađ bưí cûâu


cho phong hôa khi suy ăưìi, thị nïn ai níịy tûơ lo líịy viïơc ni daơy
con treê cho thađnh tím, khi ngûúđi con trai con gâi ă nïn vúơ nïn
chưìng, lađ s lađm cha meơ cho l tr sau nađy, thị nïn vị con mađ ăïí
laơi mươt câi săn nghiïơp ríịt chđnh ăâng, mađ câi săn nghiïơp íịy,
khưng dïỵ ăem tiïu phđ ăi ăùơng, lađ câi săn nghiïơp gia ằnh giâo duơc
víơy, vun trưìng líịy ăiïìu nhín nghơa, thị haơnh phc cho că nođi
giưịng chúâ khưng phăi chó mươt nhađ mịnh cô lúơi đch mađ thưi.


Câch ngưn cô cíu: “Lađm cha meơ ni con daơy con, íịy lađ ăïí
ăïìn tră ún câi x hươi ca mịnh úê”. Víơy thúđi sûơ giâo duơc trong gia
ằnh, cng mươt phíìn nghơa vuơ, khưng hïịt bưín phíơn lađ lưỵi vúâi lûúng
tím ca mịnh, ăưịi vúâi con cođn dưịi, thị cođn ăưịi vúâi ai thiïơt thađ ăùơng;
mịnh phăi tưn câi qìn giâo duơc ca mịnh lïn, thúđi tûơ mịnh
khưng khi nađo dâm sai laơc ăiïìu lïỵ phêp, múâi lađm câi gûúng tưịt cho
con.


Sấch Nho cố cêu: “Chûúãng qua àùỉc qua, chûúãng àêåu àùỉc
àêåu”, cố àêu trưìng àêåu lâ sinh dûa khấc thûúâng.


CẤCH TRANG ÀIÏÍM CA NGÛÚÂI ÀÂN BÂ THÏË NÂO LÂ ÀỂP



(51)

Cưí nhên cố cêu: “Nûä vư minh cẫnh, bêët khẫ dấm diïån”;
“ngûúâi con gấi khưng cố gûúng sấng, lêëy gị mâ soi mùåt”. Thïë lâ
chång sûå sẩch sệ àố thưi, vị mây mùåt cố vễ vang, lông dẩ múái
trong sẩch ngay thùèng àùång. Trong khi trang àiïím, v cêìn thanh
khiïët lâm àêìu; nhiïìu ngûúâi con gấi, nghơ lâm cấch, lâm tưët, lâ sûå
chun chđnh, cố mâi miïåt trong sûå lâm tưët; nâo lâ cẩo mùåt, kễ
mây, àấnh lưng cưí, vểt tốc mai, lâm cho ra dấng cûåc k khếo, cûåc
k xinh; mâ lẩi lâ cûåc k khố coi hún hïët; búãi vị cẩo gổt sùỉc sẫo quấ
thị mêët cấi dấng àiïåu tûå nhiïn trúâi sinh, trúâi sinh mưỵi ngûúâi lâ mưỵi


khưí mùåt, mùåt trôn hay mùåt dâi, mùåt àao àao, hay mùåt àêìy àùån; mấ
bêìu hay mấ nm àưìng tiïìn, àïìu cố cấi vễ xinh riïng mưåt cấch.


Sâch cô cíu ắnh bịnh cho ngûúđi m nhín nôi rùìng: “Nhín
gian vư chđnh sùưc, dơt muơc tûâc vi thuđ”. Nghơa lađ: Trong thïị gian
khưng cô sùưc nađo lađ sùưc chđnh, chó taơi ûa mùưt ngûúđi nađo lađ ăeơp; laơi
ngûúđi ăeơp bao giúđ cng cô câi v thiïn sinh, thị múâi ăeơp, chúâ nhû
dưìi phíịn, ăânh sâp, chùỉng qua ăiïím nhiïỵm thïm cht xinh sùưc,
nïịu duđng quâ ăíơm, hôa ra nhû thúơ bưi tûúơng, bùìng khưng cô trang
ăiïím, laơi tûơa hưì mươc moơt h líơu, khă ýím, víơy thị câch lađm tưịt,
ýịu nghi nhă ăaơm thị xinh hún hïịt, phađm ngûúđi khú câc con nhađ
ăaơi gia, sinh trûúêng phuâ quyâ, mađ biïịt caâch nhuân nhûúđng, laơi cađng
toê ra caâi veê ăoan trang kđnh troơng, hoa hođe sùưc săo, chùỉng qua lađ
baơn con hât con ca, phíịn sûâc ăïí lađm trođ chúi cho ngûúđi du khâch,
chõ em hađ tíịt phăi bùưt chûúâc câi lưịi thúđi trang íịy lađm chi, cho nheơ
câi phíím giâ ca mịnh ăi.


TUY RÙÇNG:


Lûúåc gûúng lâ phêån qìn thoa,
Sao cho chẫi chët nïët na dõu dâng.
Giûä gịn vốc ngổc mịnh vâng,



(52)

LÚÂI HÛÁA CA NGÛÚÂI TÛÃ TÏË CUÄNG NHÛ LÚÂI THÏÌ


Lúđi hûâa lađm sao mađ phăi thíơn troơng nhû thïị? Do búêi trong
câi lúđi hûâa cô nhiïìu ăiïìu quan hïơ cưng viïơc thađnh baơi lùưm. Phađm
ngûúđi tûê tïị lúđi noâi coâ chûđng ăưíi, viïơc lađm cô thûâ tûơ, khi ă ra nôi
thị chùưc chùưn, khưng sai thíịt cht ẳnh, ă ăem lođng giuâp viïơc cho
ai, khöng bao giúđ khöng hïịt sûâc, vị trûúâc cô suy nghiïơm, ngađnh


ngoơn cươi rïỵ tíịt că, sau múâi dâm hûâa lúđi, cho nïn lúđi nôi íịy, cng vđ
nhû lúđi thïì víơy. Lúđi thïì chùỉng qua vuơ cô thíìn minh chûâng giâm ăïí
khi lo sûơ thay ăưíi, mađ lúđi ngûúđi tûê tïị nôi lađ nhû rịu chêm xịng
ăâ, ngûơa tûâ khưng theo kõp, díỵu trung gian cô sûơ gị ngùn trúê, lađm
sao cng phăi cưị gùưng cho thađnh tûơu câi kïịt quă, mađ mịnh ă múê
miïơng nhíơn líịy câi trâch nhiïơm ăô. Ngûúđi ta bùn khón theo
mịnh, nïịu mịnh mađ laơi ùn lúđi chùỉng ra lađm ngươ sûơ ca ngûúđi ta ăô
û?


Hëng úã àúâi vúái nhau, chó lêëy cố lúâi nối, mâ sau thi thưë ra cấc
cưng viïåc, nay lẩi nối, nối khưng tin àùång, phỗng côn lâm nïn cưng
viïåc gị, búãi thïë mâ phẫi giûä lúâi hûáa cho lùỉm. Mën giûä lúâi hûáa cho
vûäng vâng, phẫi nïn biïët trûúác cho cố hai lệ:


Mưåt lệ phẫi biïët mịnh cố à sûác mâ àẫm àang àùång sûå u
cêìu ca ngûúâi ta chùng, sûå u cêìu àố cố lúåi cho ngûúâi êëy, mâ cố àïí
phêìn thiïåt hẩi lẩi cho kễ khấc khưng, lâm sao trấnh khỗi nhûäng
àiïìu ùn nùn vïì sau, nhiïn hêåu múái dấm hûáa lúâi.


Lệ thûá hai, phẫi biïët ngûúâi cố sûå cûåc chùèng àậ, lâm lêëy khưng
xong, múái phẫi àïën nhúâ mịnh, nïëu mịnh àậ nối gip, sau lẩi khưng
gip, thị hịnh nhû lûâa dưëi ngûúâi ta, mâ lẩi lûâa dưëi cẫ lûúng têm
mịnh nûäa.



(53)

mịnh, ăïìu quâi gúê khưng ặa qịy nhiïỵu mịnh, mịnh lađ mươt ngûúđi
trung tđn vúâi lúđi hûâa, ngûúđi ăúđi cô thïí trưng mong ăùơng mịnh, cođn
gị sung sûúâng hún.


Vïì ặúđng giao thiïơp bïì ngoađi ă thđch húơp vúâi ăaơo xûê thïị, laơi
cho ăïịn câc mưịi giíịu úê trong lođng cng thûúđng thíịy tha thiïịp


hún, cô ni ăùơng câi chđ, quă qịt, lađ úê tđnh thađnh ăưịc mađ ra,
cođn chûâa ăùơng câi tịnh căm khđch nhiïìu, lađ taơi múê câi trđ suy xêt
rương, nïn chi ngûúđi thađnh ăưịc toađn thõ ngûúđi căm khđch síu xa,
nhûơng ngûúđi khinh lúđi hûâa cô l búêi đt suy xêt cho rương, khưng trđ
quă qịt nhû ăađn ưng, nïn tđnh thađnh ăưịc tûơa hưì non ăi, thađnh
thûê, hoơ cûâ baêo lúđi hûâa cuêa ăađn bađ con gâi chùỉng ùn thua gị. Chng
ta phăi nghiïơm laơi, nïịu cô hùỉn nhû víơy, nïn ăưíi ngay, lúđi hûâa ca
ngûúđi tûê tïị cng nhû lúđi thïì kia mađ...


ÀÂN BÂ VÚÁI NGHÏÌ NGHIÏÅP



(54)

khưng ăïí con mùưt mađ quan sât viïơc hiïơn taơi, vađ viïơc tûúng lai, s
ăùơt ặâa con em mịnh vađo mươt câi ắa võ nađo, cho thín thïị chng
nô khi truơy laơc, mađ sịt ăúđi ăùơng chung hûúêng cơc haơnh phc
ca nhín loaơi, chúâ nhû ăúđi cađng tiïịn túâi, ngûúđi khưn ca khô, biïịt
bao nhiïu lađ ăađn bađ con gâi vị khưng nghïì nghiïơp, cuđng tng mađ
trúê ra lađm ăiïìu nhuơc nh, thûúng ln baơi l, chùỉng cođn gị lađ nhín
câch nûơa. Câc nhađ cô chûâc trâch giâo duơc l nađo ăiïìm nhiïn toơa
thõ, mađ khưng ăương tím hay sao?


Theo phong tuơc ta, câc nhađ cô con gâi chó mong cho con khưn
lúân thị gă chưìng ă ă rưìi, chùỉng cíìn daơy v nghïì nghiïơp gị hïịt
thăy, mađ nhûơng ngûúđi con gâi íịy cng ýn trđ rùìng: mịnh khưng
phăi lađm viïơc mađ cng ặúơc ùn, lađ sûúâng rưìi, dơ tri nghïì nghiïơp
ca ăađn bađ con gâi ăïìu khoâng phïị că, thúơ thïu, thúơ dïơt, thúơ may
phô mùơc cho ăađn ưng lnh hïịt, mađ ăađn bađ con gâi thúđi ùn dûng
ngưìi rưìi, nûúng tûơa ngûúđi ta mađ sưịng, khưng cođn biïịt câi phíím giâ
mịnh úê ăíu, cô câi thiïn chûâc lađm sao, quan hïơ vúâi gia ằnh vúâi x
hươi thïị nađo? Dâm ăem câi thín hûơu duơng mađ lađm thađnh ra vư
duơng, ăïí lađm thiïơt thođi chung cho mươt dín tươc, câi ăô lưỵi taơi ai?


Tuy víỵn lưỵi taơi ngûúđi con gâi ăađn bađ, nhûng cng vị giâo duơc, chó
v sai ặúđng, mađ thađnh ra câi haơi cûâ di trìn mi mi. Nhín ăíy
xin giúâi thiïơu vúâi chõ em mươt bađi hoơc hay ca bađ Gilmau (Rin-mư)
ngûúđi nûúâc M cô lađm qín sâch Ăađn bađ vúâi kinh tïị bađ nôi mươt
câch thăm tríìm thiïịt thûơc lùưm.


Bađ cho lađ: “Trïn thïị giúâi míịy trùm vaơn ûâc loađi ăương víơt, chó
cô ăađn bađ lađ hay theo ăađn öng mađ ùn nhúđ, búêi víơy ăađn bađ trong loađi
ngûúđi, phăi kiïịm ặúơc ngûúđi chưìng tûê tïị, múâi cô câi sinh kïị ca
mịnh, thađnh ra loađi ngûúđi laơi khưng ặúơc hûúêng câi th sinh hoaơt
tûơ do bùìng loađi ăương víơt; câi ngn nhín âc íịy lađ taơi ăađn bađ,
khưng cô nghïì nghiïơp nhíịt ắnh, khưng mûu ăươc líơp ặúơc vïì
ặúđng kinh tïị”. ÍỊy ăaơi khâi câi kiïịn ca câc ngûúđi trđ thûâc ăúđi
nay, thơc vïì câi víịn ăïì ăađn bađ ăưịi vúâi nghïì nghiïơp coâ quan hïơ thïị
nađo?



(55)

ặúơc trđ thûâc ûâng duơng, cho nïn ăađn bađ phăi cô chûâc nghiïơp múâi cô
giâo duơc hoađn toađn.


Bađ laơi chûâng minh cho câc l rùìng: “Ăađn bađ khưng phăi toađn
ýịu ăịi khưng lađm ặúơc câc nghïì nghiïơp, chó vị khưng lađm thị
khưng quen, nïịu cô lađm thị ặúơc sûâc khe, khưng cô nghïì nghiïơp
gị, mađ lađm chûúâng ngaơi cho ăađn bađ khöng lađm ăùơng; laơi mươt l lađ
ăađn bađ ă cô chûâc troơng ýịu lađm meơ, thúđi laơi cađng phăi cô lõch
dơt, kinh nghiïơm lùưm múâi cô trđ khưn khêo. Ni con khưng
nhûơng biïịt câch ni, mađ cíìn biïịt câch daơy hún, nïịu ngûúđi ăađn bađ
khúđ daơi, díìu ưm con că ngađy, cng chùỉng húơp phêp ni con, tuy
bíơn vị nghïì nghiïơp khưng chùm sùn sôc con câi ln ln, nhûng
biïịt câch ni, biïịt câch daơy, con tr ăùơng thïm tđnh nïịt hay tưịt,
sûơ nghïì nghiïơp thûơc cô đch lúơi cho ăađn bađ lùưm thay!



Víơy thị chng ta mịn tịm phûúng bưí cûâu, cho khi khịt
ăiïím vïì ặúđng giâo duơc, mau mau phăi chíịn chónh “Nûơ cưng”, múê
rương con ặúđng thûơc nghiïơp, cho k cô nùng lûơc, ặúơc phât triïín
tađi trđ, mađ ra ăua chen vúâi ăúđi, giađnh giíơt laơi mươt mưịi lúơi qìn,
chúâ nïn ăông cûêa mađ giam hm mươt haơng ngûúđi cng ă tay chín
mađy mùơt nhû ai, mađ lịng chõu bïì y phuơ, ăïí cíìu ín húơ, khưng
cođn ặúơc hûúêng câi hûâng th sinh hoơc đt tûơ do.


VÊËN ÀÏÌ HƯN GIẤ



(56)

chđn cô dûơ, cho nïn sûơ hưn giâ lađ möơt sûơ troơng ýịu cuêa ăúđi ngûúđi
hïịt sûâc. Ngûúđi ăúđi mađ khưng ặúơc hûúêng phíìn haơnh phc trong
gia ằnh, thúđi cng giăm míịt câi giâ trõ úê ăúđi ăi phíìn nûêa víơy, nïn
câi ăiïìu kên choơn khưng cô khưng ăùơng; phăi ăïí cho ăưi bïn cô
bùìng lođng nhau, nhiïn híơu cha meơ nhín ăô mađ dođ xêt, nïn chùng
múâi phân ắnh.


Ăaơo vúơ chưìng díỵu troơng chûơ âi tịnh, nhûng cng phăi coi
theo cưng lơn múâi húơp nghơa, vđ bùìng hai ngûúđi ûng nhau, mađ cha
meơ, anh em hoơ hađng khöng ai thơn că, thị nađo hai ngûúđi tûđ hïịt
thăy qịn thơc, mađ tịm riïng mươt ci laơc th ặúơc hay sao?


Côn nhû vïì phêìn cha mể, sûå chổn dêu kến rïí, tuy vêỵn mịnh
cố quìn sùỉp àùåt lâm sao, con cấi cng phẫi theo lâm vêåy; song tûå
mịnh phẫi nïn nghơ cho chđn, vẫ cûúái dêu lâ cûúái vúå cho con mịnh,
gẫ chưìng lâ gẫ con mịnh cho ngûúâi rïí, thïë thúâi nïn àïí cho àưi niïn
thiïëu, cố ûng tịnh ûa nhau, rưìi sau ta sệ ty mâ ûáng liïåu, chûá
khưng nïn ûng mịnh, mâ chùỉc lâ húåp vúái tịnh ca con, àưi bẩn
sët àúâi ca con, phẫi do lông con kến chổn trûúác àậ, cha mể chó


nïn cêìm cấi cên mâ giưëng hún kếm, phên chia lệ phẫi chùng àố mâ
thưi, vị ngûúâi con chûa am hiùớu thùở tũnh bựỗng mũnh, sỷồ haồnh phuỏc
suửởt àúâi ca con cố can hïå àïën mịnh, nïn khưng thïí bỗ qua ài
àùång.



(57)

nâo con trai chùèng nhiïìu kễ bẩc tịnh, hëng hưì àúâi bêy giúâ con trai
con gấi lẩi cố quìn tûå do kïët hön nûäa.


Than öi! Tûå do kïët hưn! Nguy hiïím thay cho nghơa tûå do kïët
hưn, vïì phêìn ngûúâi nûúác vùn minh cûåc àiïím thị khưng ngẩi gị, chûá
vïì phêìn ngûúâi múái vùn minh bïì ngoâi lâ hẩng ngûúâi côn thiïíu hổc,
àậ khưng cố trđ sấng sët dô xết ngûúâi, giûä gịn mịnh, lẩi khưng àïí
quìn cho cha mể sùn sốc ngùn ngûâa cho, ûng nhau thị lêëy, ghết
nhau thúâi bỗ; àẩo vúå chưìng mâ coi nhû vêåt àưì chúi, thay àưíi xem
thûúâng, cng lâ vị khưng trổng chûä hưn giấ, khưng chúâ lïånh cha
mể; khưng cêìn lúâi mưëi chûúác, phỗng côn thânh lêåp gia thêët lâm
sao?


Gêìn àêy mc kđch cấi cẫnh ếo le ca àúâi mâ lo thay cho ngûúâi
àúâi, khưng nhûäng con trai tịm vúå àậ khố, mâ con gấi kến chưìng
cng chùèng phẫi lâ dïỵ àêu. Dấm khun ai àố nïn coi chûâng viïåc
trûúác mâ ngêỵm nghơ àiïìu sau, sûãa sang têm thåt cho chđnh, kễo
nûäa lêìm lưỵi ùn nùn khưng kõp.


Ưi! Ăaơo vúơ chưìng, lađ thânh nhín ă ăïí ặâng trûúâc hađng ng
ln, búêi vị cô quan hïơ ăïịn chng tươc, trong mươt nûúâc, vúơ chưìng cô
hođa hăo, gia ăaơo múâi thađnh, con châu múâi phưìn thõnh trâng kiïơn.
Víơy thị viïơc hưn giâ chùỉng nïn thíơn troơng lùưm ru?


SÛÅ TẪO GIẤ CNG LÙỈM ÀIÏÌU THIÏÅT HẨI



Bâi trïn àậ nối vïì sûå hưn giấ, lâ nghơa àưi bïn mën gẫ con,
hóåc cûúái vúå cho con, phẫi nïn suy nghiïåm cho k câng. Nay chó
bân riïng vïì viïåc con gấi lêëy chưìng súám, thûåc lâ mưåt àiïìu khưng
hay.



(58)

trûúâc, tûúêng búêi ngûúđi cô trâch nhiïơm daơy băo, khưng hay chó lưịi
díỵn ặúđng cho xûâng ăâng sâng sịt; nhiïìu ngûúđi lađm cha meơ
thûúđng hay nghơ rùìng: Con gâi ni khưn lúân ăươ mûúđi lùm, mûúđi
băy, thị nïn ắnh vúơ gă chưìng, súâm ặúơc chûđng nađo lađ hay chûđng
níịy ăïí cho thoêa nguýơn bịnh sinh ca mịnh, vị thïị mađ cô ngûúđi tûđ
thê hoađi thai, ă chđ phc giao hưn, hóơc múâi ăïí tôc ă kïịt dn
tíìn tíịn, hai bïn cođn ặúng mùng sûơa că, cha meơ ă thưng lúđi mưi
chûúâc, tíịt tă lo hi lo cûúâi, miïỵn mịnh ặúơc ýn viïơc, khi phăi
nhoơc cưng xem sôc; cođn phíìn lo liïơu cho con líu dađi, hịnh nhû chúđ
cô phc mïơnh úê trúđi, may thị gùơp chưỵ ïm thíịm, chúâ khưng cíìn dûơ
tđnh viïơc trúê ngaơi vïì sau, thíơt lađ lađm haơi cho thín con mịnh, mađ võ
tíịt ngûúđi khâc ă khi thiïơt haơi líy theo nûơa.



(59)

Ăiïìu thûâ nhíịt. - Haơi vïì ặúđng vïơ sinh, ngûúđi con gâi chûa
ăng tíi, khđ hịt khưng sung tc, sinh con ă câi cng gíìy gođ,
khưng ăùơng sûâc khe bùìng ngûúđi, sâch cô cíu: “Qìn míỵu sinh
chuđy nhi”, nghơa lađ: Meơ bùìng nùưm tay, sinh con bùìng câi duđi. Duđ cô
ra cưng lao dûúơng cho lùưm, thị vđ nhû bođn nùơn haơt quă ă lêp, nuơ
hoa ă ýịu, giưịng íịy chùưc lađ khưng tưịt, cođn mong năy núê ra gị,
ngûúđi sinh trong ăúđi caơnh tranh nađy, tiïn thiïn bíím nhûúơc, thị haơi
cho sûơ sinh hoaơt ca chng tươc lùưm.


Ăiïìu thûâ hai. -Haơi vïì ặúđng giâo duơc; cô con mađ khưng biïịt
câch daơy con, chó biïịt cho con ùn ịng, ăùơng mau khưn lúân, khâc


nađo nhû ni chim ni gađ víơy, phađm mươt ặâa tr con, trûúâc hïịt
bùưt chûúâc cha meơ, câch cûê chó khn phêp lađ phíìn trong gia ằnh,
rưìi sau múâi theo ăođi thađy baơn hoơc tíơp chn chđnh ăùơng, nïịu cha
meơ ăïìu lađ k niïn thiïịu, dơt lõch khưng cô, tû tûúêng cng kêm,
tûơ cưị bíịt haơ, cođn mong giâo duơc cho ai.


Ăiïìu thûâ ba. -Haơi vïì ặúđng sinh kïị; duđ ăađn bađ, ăađn ưng,
ngûúđi nađo cng nïn cô mươt nghïì nghiïơp nùưm chùơt trong tay, múâi
mong ặâng vûơng vúâi ăúđi nưíi; mađ sûơ hoơc tíơp ăô q hưì taơi lc rănh
rang, nhúđ cô ngûúđi ch trûúng cho mịnh, rưìi múâi duđi mađi nïn nghïì
nađy nghiïơp khâc ặúơc, chúâ ă tay bưìng tay mang, thị khô bïì thi
thưị ặúơc.


Víơy nïn mong rùìng: câi tïơ tăo giâ, thïị nađo cng phăi sûêa ăưíi
laơi, ăïí cho boơn ăađo tú liïỵu ýịu cô thûđa sûâc mađ lơn tíơp líịy mươt đt
trđ thûâc, kiïịn vùn, vađ troơng nhíịt lađ phăi cô chûâc nghiïơp, ng híìu
trïn con ặúđng tiïịn hôa ngađy nay, câi trịnh ăươ con trai tiïịn lïn bao
nhiïu, thị trịnh ăươ con gâi cng dịu dùưt lïn ặúơc bíịy nhiïu bíơc
nûơa, bíịy giúđ s nôi ăïịn viïơc kïịt tôc xe tú cng chûa mơn gị.



(60)

thađnh ra qún mịnh lađ khưí nhuơc, cho nïn lađm nư lïơ quen, thị coi
thong thă hún lađm ch, bao nhiïu cưng viïơc giûơa ăúđi ăađnh phô mùơc
cho ai! Câi trịnh ăươ trđ thûâc ă khưng tưịn thị phăi thoâi, cađng líu
thị laơi cađng xịng ăïịn cûơc ăiïím, trưng thíịy câi hiïơn traơng ăađn bađ
con gâi ta ngađy nay thị biïịt; cođn mươt sưị đt cođn giûơ ặúơc ăưi cht nïì
nïịp ngađy xûa, nhû ăưịi vúâi Gia ằnh cô câi quan niïơm thơc vïì ln
l, nhûng haơng íịy quâ û cíín th, nhung nhng nhû con síu muđa
heđ, cođn biïịt tiïịt ăưng lađ gị; cođn mươt sưị nhiïìu thị theo phâi duy tín,
nhûng duy tín vïì phiïịn diïơn, lađm míịt hïịt tinh thíìn ăaơo ặâc c,
theo víơt duơc câm dưỵ, tâng tíơn lûúng tím, tđnh phuđ baơc thị nhiïìu,


lođng troơng híơu thị đt. Ăađn bađ lađ gíìy mưịi cho gia tươc, lađm ăíìu cho
nïìn phong hôa, nghơ ăïịn mađ kinh khng thay!


Trong bađi ưng ng Tinh Vïơ diïỵn thịt taơi mươt nûơ hoơc hiïơu
Trung Hoa cô nôi rùìng: “Chõ em theo phâi ăaơo ặâc c cng cô câi
ặâc tđnh tưịt, lađ thûúđng hoađi bo mươt câi ch nghơa võ tha; ặúng úê
nhađ thị lađm haơnh phc cho cha, ra líịy chưìng thị lađm haơnh phc
cho chưìng, theo con thị lađm haơnh phc cho con, troơn ăúđi hy sinh
hïịt thaêy danh dûơ, tađi saên cho ngûúđi khâc mađ khưng biïịt tiïịc, song
câi chưỵ khưng ăâng hy sinh mađ hy sinh, vị cha, vị chưìng, vị con, lađ
câ nhín, nïịu ăem hy sinh câi haơnh phc ca mịnh cho câ nhín,
thị khưng bùìng hy sinh cho qìnchng múâi lađ xûâng ăâng...”. ÍỊy
thïị mađ cô mươt haơng phuơ nûơ laơi tûđ khûúâc că Gia ằnh liïìn X hươi
nûơa thị sao? - Hoơ hy sinh cho câi duơc tím ca hoơ, hoơ líịy ch nghơa
khoâi laơc lađm muơc ăđch, thâng ngađy dung díi, ùn trùưng mùơc trún,
ai khưí mùơc ai, nhađ ngheđo nûúâc ýịu, chùỉng coâ thûúng xoât chuât nađo,
nhûơng haơng ngûúđi íịy, cô l hoơ ặúng ặâng vïì thúđi kyđ phâ hoaơi
phăi khưng? - Víơy thị sûơ kiïịn thiïịt sau nađy seô ra lađm sao?



(61)

cho thín mịnh, rưìi cưịt nhuơc tûúng tađn, e phăi cô mươt ngađy ăïịn tiïu
diïơt hïịt thăy. Ăô cng do búêi thiïịu câi lođng ăaơo ặâc, khưng troơng
câi nghơa gia tươc víơy; cho nïn ngûúđi ăađn bađ chõu caâi thiïn chûâc
sinh duơc, lađ lođng tûđ tím bâc âi tíịt phăi cô, câi nghơa vuơ ăưịi vúâi gia
ằnh lađ mươt câi viïơc ca bưín phíơn ăô, khưng phăi lađ khưng ănh
hûúêng vađ giân tiïịp vúâi x hươi, vị ngûúđi ăađn bađ ni daơy con, tûâc lađ
ređn ăc nhín tađi cho nûúâc, giûơ phíìn chûâc nghiïơp lađ giuâp nïìn kinh
tïị cho ăúđi; theo nhû câi thịt trïn kia (trong bađi diïỵn vùn), lađ
ngûúđi ta khưng mịn líịy câi phaơm vi gia ằnh lađm giúâi haơn, mađ
ngùn trúê câi sûâc hoaơt ăương ca phuơ nûơ laơi, nïn líịy câi tđnh tịnh
ăaơo ặâc cưị hûơu ca ngûúđi ăađn bađ ă sùĩn cô câi ch nghơa võ tha, hy


sinh câi haơnh phc cuêa mònh mađ lađm haơnh phuâc cho ngûúđi, thò
nïn cín nhùưc câi chưỵ nùơng nheơ cho ăng, nghơa lađ hy sinh cho x
hươi, chúâ khưng hy sinh cho câ nhín, hịng hưì hy sinh cho duơc tím,
thị laơi heđn haơ lùưm! Cođn khưng phăi băo ngûúđi ăađn bađ nhíịt thiïịt b
hïịt câi quan niïơm ăưịi vúâi gia ằnh ăíu, vị ngûúđi ăađn bađ ăưịi vúâi gia
ằnh cng lađ mươt câi nhiïơm vuơ ặúng vi, khưng cíìn phăi ăïịn hy
sinh hïịt thăy câi qìn lúơi danh dûơ ca mịnh, mađ lađm nư lïơ cho ai,
mịnh phăi biïịt tûơ troơng câi nhín câch ca mịnh, mịnh lađ mươt phíìn
tûê ca x hươi mịnh lađ truơ cươt ca gia ằnh, nïịu mịnh mađ khưng ăươc
líơp nưíi, thị thïị nađo chưịng ăúơ cho nïn mươt câi nhađ ăùơng. Heđn gị mađ
câc câi gia ằnh óìm óìm mịn ăưí, thiïơt ra lađ thiïịu câi sûâc maơnh
lađm cươt câi hïịt thăy.



(62)

míỵu tđnh, mađ thđch húơp vúâi tû câch ăađn bađ, thị khưng nhûơng cao
câi võ trđ ca ngûúđi ăađn bađ lïn, mađ ăưịi vúâi gia ằnh cng chùưc cô
nhiïìu phíìn m mn víơy.


VÊËN ÀÏÌ NÛÄ HỔC


Vïì vêën àïì nûä hổc, lêu nay qëc dên cng àậ nhiïìu nhâ cưng
nhêån sûå hổc ca con gấi lâ cố đch lúåi, cho nïn trûúâng nâo trûúâng
nêëy àưng àc hổc trô, àïën khưng cố chưỵ cho hổc trô vâo hổc nûäa;
tuy thïë, viïåc àúâi cng trúá trïu lùỉm nưỵi, viïåc gị dêỵu hay cho mêëy,
mâ cng cố cấi dúã úã trong, viïåc gị dêỵu dúã cho mêëy cng cố cấi hay,
êëy cấi ngun do khai àẩo cho lúâi bịnh phêím lâ tẩi àố, nhûng lêëy
bịnh tơnh mâ phấn àoấn, thị cấi vêën àïì nûä hổc sệ giẫi quët nhû
sau nây:


Ăûúng bíi phong trađo tiïịn hôa, dín trđ khai thưng, khoa hoơc
múê mang, trịnh ăươ thay ăưíi, ngûúđi ta úê trong x hươi cng vđ nhû


câc thûâ hoa c, tuđy thúđi tiïịt mađ sinh trûúêng ă khưng trâi ăùơng l
tûơ nhiïn ca thúđi tiïịt, mađ laơi phăi lađm cho húơp vúâi l sinh trûúêng
íịy nûơa.


Sûå sinh trûúãng ca loâi cêy cỗ cố àẩo l ca loâi cêy cỗ, sûå
sinh trûúãng ca loâi ngûúâi cố àẩo l caloâi ngûúâi. Àậ cng mưåt
chng tưåc, mưåt qëc gia, mưåt thúâi àẩi sinh trûúãng, thúâi cấi cẫm
giấc tû tûúãng thïë nâo, hùèn cng tûúng quan vúái nhau. Búãi vêåy mâ
sûå giấo dc hổc thûác con trai lâm sao, thúâi ca con gấi cng phẫi cố
lâm vêåy.



(63)

nhiïåm êëy, cấi thiïn chûác êëy nïëu khưng cố hổc thûác giấo dc, thị
khố lông lâm cho trổn vển àùång.


Cố ngỷỳõi noỏi rựỗng: Ngaõy xỷa con gaỏi khửng coỏ hoồc thûác mêëy
cht, mâ ngûúâi mể hiïìn, ngûúâi con thẫo, ngûúâi vúå thån cng
khưng thiïëu, ngây nay cố hổc thûác mâ hay hû thên mêët nïët lâ
nghơa lâ sao?”


Xin thûa laơi rùìng: Câi ăô taơi phíìn giâo duơc gia ằnh khịt
ăiïím hïịt thăy. Hoơc ặúđng giâo duơc lađ cưịt ăïí gip thïm tû tûúêng tri
thûâc cho ngûúđi sau ra ăúđi khi sûơ líìm lưỵi, cođn gia ằnh giâo duơc lađ
gíy nïn câi tím tđnh cho con ngûúđi; tím tđnh vúâi hoơc thûâc khưng
ùn thua gị vúâi nhau, chó cô quan hïơ mươt ăiïìu lađ phăi nhúđ chưỵ hoơc
thûâc mađ nhùưc tím tđnh siïu viïơt lïn cho nheơ nhađng; nïịu tím tđnh
ă hng, díỵu cô hoơc thûâc, laơi cađng nhû gip sûâc cho câi duơc voơng
lïn cao ăô mađ thưi. Ăaơi ăïí nhûơng ngûúđi heơp hođi ăươ lûúơng cng víơy,
cô taơi gị cô hoơc vúâi khưng hoơc, díìu bịnh sinh ăoơc sịt vaơn qín
sâch mađ câi biïín khưịn cíu chíịp ca mịnh lađ cng bo bo giûơ líịy
mươt ăúđi, khưng ai phâ tan câi mï mương íịy ăùơng; - câi mï mương íịy


ă khưng phâ ăi, thị khưng bao giúđ cô câi tû tûúêng cưng bịnh vđ
nhû câi víịn ăïì nûơ hoơc ngađy nay mađ khưng giăi qịt ăùơng lađ búêi
nhûơng k cođn giûơ kiïịn cưị chíịp, thị hay sinh lúđi bađi bâc, chùỉng
biïịt suy nghơ lađm sao că, câi lođng th cûơu íịy khưng hïịt, lađ cng vị
câi mâu âp chïị chûa tiïu.


Vă chùng nûơ giúâi mađ cô hoơc thûâc rương, lađ lúơi đch chung trong
x hươi, chúâ cô riïng gị cho ăađn bađ con gâi, mađ ăïí thiïơt thođi cho ai
ăíu? Vị cưng viïơc cô phín chia cng ă sûâc gânh vâc húơp vúâi thúđi
thïị, khi chíơm trïỵ trúê ngaơi bûúâc ặúđng tíịn túâi trong vođng sinh tuơ
nađy, hâ chùỉng phûúng tiïơn lùưm ru?!


Cấch ngưn Têy cố cêu: “Nûúác nhâ mâ chõu sûå thiïåt hẩi,
khưng gị bựỗng nỷọ hoồc khửng sỷóa sang.



(64)

Ngađy xûa chuâng ta hoơc Tađu, theo ăaơo ặâc cuô, ngađy nay sûơ
hoơc ca ngûúđi Tađu hoơ ă căi câch nhiïìu, nïn con trai con gâi ăïìu
tiïịn bươ mươt câch nhanh chông laơ thûúđng. - Ngûúđi mịnh cúâ sao cođn
giûơ tuơc c quen ăeđ êp ăađn bađ con gâi, khưng mịn trịnh ăươ giâo
duơc phuơ nûơ ặúơc lïn cao núơ nađo haơn chïị câi tinh thíìn tû tûúêng ca
ngûúđi ta laơi, thûơc lađ vư nhín ăaơo, vư cưng l víơy!


Câi víịn ăïì nûơ hoơc lađ rương lùưm thay! Vïì ặúđng ăaơo ặâc tinh
thíìn, vïì ặúđng kinh tïị thûơc nghiïơp, cô vùn chûúng, cô kiïịn thûâc,
múâi nghiïn cûâu ặúơc chín l r rađng; tûơ mịnh phăi víơn ăương líịy
cho mịnh, gíy nïn haơnh phc sûơ nghiïơp úê ăúđi, chúâ khưng phăi laơi
vađo ngûúđi ta mađ sưịng thị sao goơi lađ ngûúđi ăùơng; - Díìu cho líịy chưỵ
gia ằnh lađm cươi gưịc, song phăi biïịt nghơa vuơ mịnh lađm, lađ thơc vïì
bưín phíơn, chúâ khưng phăi nư lïơ ai, phuơc tođng vïì ăaơo ặâc, chúâ
khưng phuơc tođng vïì oai qìn nhû thïị sûơ hoơc con gâi múâi ăaơt ăïịn


muơc ăñch hoađn toađn.



(65)

nûä hổc phất àẩt àố, tûác lâ ngây sau sinh núã cấc hẩng anh tën
qëc dên, lâm cho qëc gia hng cûúâng lïn vêåy.


Nûúâc ta cng lađ vùn hiïịn chi bang, thïị mađ ăïịn nay ăaơo ặâc
suy vi, trịnh ăươ thiïín baơc, ngn nhín cng vị thíịt giâo! Nïn
nhûơng k lnh trâch nhiïơm troơng ăaơi, lađ câi trâch nhiïơm lađm meơ
qịc dín, mađ coi ra câi nhiïơt tím ăưịi vúâi nghơa vuơ ă thiïịu, laơi tađi
ặâc cng khưng cô, thị gia ằnh chûa chùưc ặâng ă vûơng, cođn mong
gị qịc gia x hươi nûơa?


Mưỵi víơy mađ câi víịn ăïì nûơ hoơc lađ câi víịn ăïì quan troơng thûâ
nhíịt, cíìn phăi chíịn chónh ngay bíy giúđ, ko câi nïìn mông ca cûơu
ăaơo ặâc ă lay chín, nïịu khưng cô tín ăaơo ặâc thay thïị vađo, thị
mươt x hươi qìn chng s ra lađm sao?


Ngûúđi nađo ă cô lođng nghơ ăïịn cơc ăúđi, chùưc ai níịy cng nïn
cô tưí chûâc trong lođng rùìng: X hươi ta sau nađy tiïịn hay thoaâi; gia
ằnh ta sau nađy thõnh hay suy, tûâc lađ boơn thiïịu niïn mađ ta trưng
thíịy trûúâc con mùưt chng ta ăíy, mađ chuâng ta lađ ngûúđi lađm hûúâng
ăaơo, laơi lađ ngûúđi lađm câi băn lïì, tiïịp giâp vùn minh múâi c, trong
khoăng thúđi ăaơi ăưíi thay; câi nïìn nïịp trûúâc chûa phai laơt míịy,
mịn duy trị laơi, hay cíìn bưìi bưí thïm cng chûa ăïịn mơn.



(66)

GIA ẰNH GIÂO DUƠC


CÊÌN PHẪI LUÅN TÊÅP TÊM TĐNH TRÛÚÁC


Bađi trûúâc ă nôi vïì sûơ hoơc víịn con gâi cíìn phăi cô, ăïí tíím bưí


cho tinh thíìn, cođn tím tđnh thị nhúđ gia ằnh giâo duơc bưìi dûúơng
cho, tûơ khùưc ngûúđi con gâi hoơc hađnh gưìm ă.


Nay xin giẫi nghơa cấi têm tđnh ca con ngûúâi, rưìi sệ bưí cûáu
thïm sûå giấo dc thị múái àng.


Tím tđnh lađ gị? - Tím lađ lađm ch ăương ca mn viïơc úê
trong, díỵu viïơc my mn míịy cng ăïìu thưng sịt că, rưìi ăo lûúđng
phăi chùng mađ ặa líìn ra câc cûêa ng, nhû: tay, chín, mùưt mi,
tai miïơng lûúơi v.v...


Tđnh lađ tím sinh, líịy l tûúêng ca ngûúđi xûa, bađy tûơ daơng
chûơ tđnh truđng tím bïn chûơ sinh thị ă hiïíu; Kinh Thi nôi rùìng:
“Tíơp dûơ tđnh thađnh” câi tđnh vị tíơp quen mađ ra, laơi sâch triïịt l
Tíy nôi rùìng: “Tđnh khđ vúâi tđnh nïịt khâc nhau”. Tđnh khđ díỵn
ăađng vïì nhín ặâc, nhûng mađ tđnh khđ, tđnh nïịt nhín ặâc ăïìu khâc
nhau, tđnh khđ búêi tûơ dûng loơt lođng meơ, tđnh nïịt búêi tíơp quen tđnh
thong dong mađ ra; nhín ặâc thị búêi ređn lơn líìn gip lađm viïơc
lađnh cho dïỵ vađ bïìn chùơt.



(67)

khưng ặúơc míịy k nhû thïị, vđ duơ nhû cíy cưịi trưìng ra chó b
lịng, nhúđ khđ híơu ca trúđi ăíịt, khưng cíìn phăi gia phín tro bưìi
bưí mađ tưịt, lađ mươt sûơ ngíỵu nhiïn mađ nïn khưng phăi thiïơn sâch mađ
bùưt chûúâc ăùơng.


Ăoaơn trïn ă kïí tûúđng tíơn sûơ tím tđnh, víơy thị sûơ giâo duơc
nïn thi hađnh lađm sao? - Phăi líịy sûơ daơy ặâa tr con lađm trûúâc, daơy
thị phăi cô dưỵ, líìn líìn mađ daơy, trûúâc phăi tưn câi sûơ daơy ca mịnh,
lađm bưín phíơn cha meơ phăi daơy con câi cho nïn, sau nûơa tuđy con
mịnh mađ cng phăi giûơ câi nhín câch cho nô, chúâ khưng nïn baơn


ùn baơ nôi, mịn ăânh mịn chûêi khi nađo cuông ăùơng, duđ ặâa treê
con thú daơi cng víơy, sûơ thi hịnh phaơt lađ bíịt ăùưc dơ ăô thưi, chúâ
duđng ln thị ặâa tr con nhađm mađ khưng súơ nûơa, vă laơi nhíịt nhíịt
ăïìu duđng trûđng phaơt, lađm nhuơt câi trđ khưn ca ặâa tr con, khưng
năy núê tađi nùng ra ăùơng; cho nïn phăi ni câi tđnh mươt câch
thong dong, chúâ khưng nïn bô bơc lùưm, mađ laơi phăi giûơ gịn câi
tđnh mươt câch cho ăiïìu hođa, chúâ cho thiïn vïì mùơt nađo cûâ mươt mùơt,
ă thiïn lađ tđnh xíịu, sau khô chûơa laơi.


Phâm sûå dẩy lâ dẩy cấi têm tđnh trûúác, khoan trau dưìi bïì
ngoâi vưåi, àïí cho côn lẩi cấi tđnh tûå nhiïn múái qu múái thûåc thìn
phấc; dẩy cho biïët tẩi lâm sao mâ u cha mể, tẩi lâm sao phẫi
kđnh kễ lúán, tẩi lâm sao phẫi nhûúâng nhau, tẩi lâm sao phẫi trung
tđn v.v..


Vị rùìng mịnh ýu cha meơ lađ thiïn tđnh, song phăi hiïíu sûơ
ýu íịy ăïìu trong câc mưịi ýu thûúng hïịt thăy, biïịt ýu cha meơ
chín thađnh, thị suy ra câc sûơ ýu khâc toađn cô ăaơo l. u cha meơ
lađ căm cưng ặâc sinh thađnh, ăau ăúân vị con, khô nhoơc vị con, trong
thïị gian khưng cô sûơ ýu gị ăùìm thùưm ïm âi cho bùìng cha meơ ýu
con, thị lađm con nïn ăưịi vúâi cha meơ lađm sao cho tha, sûơ tha tịnh
vúâi cha meơ, tíịt phăi lađm cho hïịt bưín phíơn ca mịnh, sau gùơp viïơc
khùưc toađn lađm hïịt bưín phíơn, thađnh mươt câi lođng tûđ tím bâc âi,
lođng ýu thûúng íịy tíịt khưng giă dưịi nûơa.



(68)

mịnh àùång nhiïìu sûå đch lúåi; nïëu châo thûa mâ lâm à phếp tùỉc bïì
ngoâi, trong lông khưng cố phc tng thị vư đch.


Nhûúđng nhau, thị khưng ăïịn tranh nhau, bïn nađo cng ăïìu
giûơ phêp, thûúđng tịnh anh em chng baơn ặúơc hođa khđ ln, phăi


hiïíu cho con tr biïịt l phăi, lađ mịnh mịn ặúơc tûơ do, nhûng cíịm
khưng cho phaơm ăïịn qìn tûơ do ca k khâc.



(69)

TỊNH MỂ CON


Meơ ăưịi vúâi con thûúđng cô câi mưịi căm tịnh thûúng ýu gùưn
bô, bõn rõn khưng chûđng, so vúâi câc mưịi thûúng ýu khâc khưng cođn
ăíu sânh kõp; khi con cođn ặúng mùng sûơa, lođng meơ ưm íịp, thín
meơ nhoơc nhùìn bïn ûúât meơ nùìm bïn râo phíìn con, miïỵn con ăùơng
giíịc ng say, sûơa con b ăùơng no ă, chúâ khưng ngaơi gị thín meơ
tưìi tađn; díịn thín vađo cănh lam l, mađ khưng biïịt lađ lam l, thûúđng
ăưịi vúâi con, cođn nhû thiïịu thưịn chûa ăùơng bùìng lođng. Mươt ngûúđi
ăađn bađ An Nam nuöi con thú thûơc lađ cöng lao khô nhoơc trùm chiïìu;
con ùn chúi khưng nôi lađm chi ngöơ nhû khi con ăau öịm, thuöịc
thang mùưt xêt tay níng, chín mođn gưịi mi, bưìng bïị nùm canh, hât
ru râo cưí, trưng nom mi mùưt, chúđ thíịy con khưn lúân lïn ăùơng tíi
nađo, lođng meơ khoan khoâi lïn ăùơng ngíìn níịy.


Tûâ khi nựỗm ngỷóa, cho ùởn khi biùởt lờồt biùởt boõ, biùởt ài biïët
chẩy, cấi gan råt tinh thêìn ca ngûúâi mể, bao giúâ cng ch trổng
vâo ngûúâi con, nhû hịnh ẫnh khưng rúâi, tc ngûä cố cêu: “Mể
thûúng con bïí hưì lai lấng” thêåt thïë; cưng mể ni con ph phï rưång
rậi, khưng biïët àïën àêu lâ búâ laâ bïën nûäa, nïëu nhûäng ngûúâi con maâ
biïët cưng ún cc dc c lao, thúâi chùèng khi nâo côn dấm trấi àẩo
thúâ thên.


Nay cố kễ viùồn leọ noỏi rựỗng: Laõm cha meồ thỳõi phaói nuửi con, y
nhû mn loâi sinh con àïìu cố êëp giûä, cho ùn cho b hïët thẫy, cúá
sao loâi ngûúâi lẩi ài kïí cưng vúái con, båc con phẫi biïët àẩo phng
sûå cha mể?




(70)

chûa chùưc ă cín xûâng vúâi tịnh thûúng ýu cho vûđa, mađ cô mươt
câch tră nưíi, - thị chó duy câi tíịm lođng ca con ghi nhúâ lađ ă, vị con
cô biïịt ghi ún nhúâ nghơa, thị cođn trìn laơi cho con, con con lađ
châu, châu con lađ chùưt, miïn man bíịt tơt, câi díy ăoađn thïí gia
tươc ặúơc bïìn líu.


Tuơc tịnh con gâi gíìn meơ, thị thûúng meơ hún thûúng cha con
trai theo cha, thò laơi thûúng cha hún thûúng meơ, nhûng nôi thïị ăïìu
khưng húơp nghơa că; phađm con thûúng cha meơ lađ suy cöng ặâc sinh
thađnh, chúâ nhû líịy ăiïìu gíìn gi hay qịn lịn mađ trịu mïịn, thị
míịt câi tinh thíìn ăi rưìi, vị con khưn lúân lïn, chùưc lađ gíìn gi qịn
lịn ngûúđi khâc nhiïìu nûơa, chùỉng lađ b hïịt tịnh thím cha meơ ăi
sao? Hay lađ cha hiïìn mađ meơ khưng lađnh thúđi con cng khưng
thûúng hay sao? Ngûúđi con ăưịi vúâi cha meơ nhû nghơa ăưịi vúâi trúđi
ăíịt, trúđi che ăíịt chúê múâi cô mn loađi, cha sinh meơ dûúơng múâi cô
thín mịnh, víơy hai bïn cng nùơng hođa hai, cô l bïn nađo nùơng
hún, nheơ thua ặúơc.


NGÛÚĐI ĂAĐN BAĐ LAĐ CHUÊ GIA ẰNH


Gia ằnh lađ mươt câi cú súê ca ngûúđi ta, vđ nhû con chim cô câi
tưí; ngûúđi ăađn bađ lađ ch gia ằnh, nïn cíìn phăi cưị cưng gùưng sûâc,
kinh doanh cho thađnh sûơ nghiïơp, mưỵi ngađy cho cô cú rûơc rúơ thïm,
nhiïn híơu múâi mong vûơng bïìn líu dađi ăùơng.


Ngûúâi àân ưng nïëu giâu cố, lâm nïn quan sang, mâ tay nưåi
trúå khưng cêìn kiïåm, thị cưng viïåc lưån xẩo, cng chùèng thânh gia
thïë àùång.




(71)

khưng phăi. Câi nghơa lađm sang cho chưìng, chó nhûơng cưng viïơc
nhađ biïịt chùm nom tûúm tíịt, biïịt xïịp ăùơt cho khêo, lađ tuđy gia tû
cuêa tûđng haơng mađ tiïu duđng, ặđng híơu lùưm, cng ặđng hađ tiïơn
lùưm, híơu lùưm thị cô khi ăïịn thiïịu thưịn, tng thïị tíịt phăi vay taơm
cuêa ngûúđi ta, íịy thïị lađ thíịt thïí ca chưìng con; tiïơn lùưm thị nhû lađ
mịnh lađm nư lïơ cho ăưìng tiïìn, bo bo mađ giûơ ca ăúđi cng ngu xín,
nađo lađm míịt câi laơc th ca sûơ sưịng, nađo hađ hiïịp, bôp lươt da ngûúđi
cho mònh ặúơc sung sûúâng, cho nïn trûđ ra sûơ lng phđ, thị nïn
kiïơm ûúâc, mađ kiïơm ûúâc lađ ăïí mađ lađm viïơc phăi, tûâc lađ chưìng ặúơc
hiïín sang, múâi lađ xûâng ăâng. Cíu ùn úê cho cô thûâ lúâp, lađ mươt câi ùn
vúâi mươt câi úê, ùn ịng ch sûơ trong saơch, cho cô chûđng ăưíi, úê lađ úê
vúâi chưìng vúâi con, úê vúâi chng baơn, úê vúâi ngûúđi nhađ, k lađm thú,
tịnh nghơa ín oaân lađm sao cho ăuâng múâi goơi lađ thûâ lúâp víơy. Ăïịn
nhûơng viïơc tïị toâi trong nhađ thûúđng thûúđng cng nïn biïịt rùìng:
câi gị con mùưt mịnh khưng trưng túâi núi, thúđi khô ăùơng chónh tïì, vị
khi xem xêt nïịu khưng vûđa , tûơ khùưc mịnh phăi sûêa sang laơi, nïịu
bađ ch ă thín hađnh, thị moơi ngûúđi trong nhađ ăïìu bùưt chûúâc theo,
tuy mịnh nhng tay lađm cô mươt cht, mađ sûơ lúơi chu ăâo ặúơc nhiïìu
phíìn, ngûúđi ta cô cíu nôi rùìng: “Nûúâc chăy ađo ađo, khưng hao bùìng
lưỵ moơt”, nghơa lađ tiïu viïơc lúân mađ cô chûđng, cng khưng ăïịn haơi
bùìng míịt mât tûđng khi tûđng cô tiïu hao ln ln, thị câi ăô múâi
lađ haơi nhiïìu, ă goơi lađ ngûúđi ch trûúng trong gia ằnh, tíịt phăi
phiïìn nhoơc ăïịn trđ no mươt phíìn, mađ sûơ lao lûơc cng khưng phăi
khưng cô ngay ăi ăùơng.



(72)

PHẪI NÏN TIÏËT KIÏÅM, NÏN TĐCH SC1


(1)


MÚÁI MONG CÚ NGHIÏÅP VÛÄNG BÏÌN



Thúđi bíi caơnh tranh, nghïì nghiïơp bn bân cađng múê mang
tiïịn bươ bao nhiïu, thúđi sûơ tiïu duđng ùn mùơc laơi cađng röơng ri xa
phđ bíịy nhiïu; búêi sûơ xa phđ, cho nïn hôa víơt múâi tiïu thuơ ặúơc
nhiïìu, thúđi cưng nghïơ cng nhúđ ăô mađ phât ăaơt. Song le cưng nghïơ
ca mịnh thị chûa cô míịy, mađ chđnh ngûúđi mịnh laơi đt mịn duđng,
cho nïn cô tiïu thuơ nhiïìu ăi nûơa, chùỉng qua chó lađm cho ăưì ngoaơi
hôa ăùưt mađ thưi, chúâ thiïơt khưng lúơi đch chi cho ta hïịt că. Cođn nhû
phêp giao dõch thị cíìn phăi cô tû băn, cô sâng taơo, vđ duơ ngûúđi ta
lađm ra ặúơc mươt kiïíu laơ thûâc múâi gị, thúđi mịnh cng phăi cô mươt
nghïì nghiïơp xûâng ăâng mađ trao ăưíi laơi; k nađy ûa câi bïìn chùơt ca
ngûúđi kia, k khâc thđch duđng câi tưịt ăeơp ca ngûúđi noơ, bn ra
bân vađo, thïị múâi nïn ăua búi so saânh vúâi nhau mađ tađi nguýn cuông
khoêi ngoaơi tiïịc, thúđi hay biïịt lađ bao nhiïu.


Chúâ nhû bíy giúđ chó khu khu hađnh haơ câi xâc thõt, ăưí mưì hưi,
sưi nûúâc mùưt múâi mong cô ăưìng tiïìn vađo tay ặúơc, mađ cûâ chơng sûơ
phư bađy lađm v vang bïì ngoađi, cođn bïì trong thị hịnh nhû mođn mi
tiïu hao hïịt thăy, tûúêng cng nïn nghơ laơi mađ tónh tiïịc nhûơng sûơ
lng phđ íịy ăi, thúđi may cho nhađ lúơi cho nûúâc biïịt lađ dûúđng nađo?!


Hưìi tûúêng laơi nûúâc ta khi xûa, nhađ nađo cô nùm mûúđi míỵu
rơng, mươt ăưi súê vûúđn, thíu câi hoa lúơi trong mươt nùm cng tiïu
duđng ặúơc chđn mûúđi ngûúđi, rûúâc thađy cho con ùn hoơc sung sûúâng,
vaông lai thuđ taơc vúâi lađng xôm, vúâi chng baơn ph phï, gíìn xa tiïịng
tùm nư nûâc ă cho lađ mươt bíơc trung phuâ. Nay thûê ăem so saânh vúâi
ngûúđi hiïơn thúđi lađm cưng viïơc cô lûúng bưíng mađ nôi thúđi chùỉng
thíịm vađo ăíu, thïị mađ xêt laơi, thúđi tûơa hưì đt ai dû duơ, mađ laơi thiïịu
thưịn lađ nghơa lađm sao? Câi cúâ íịy chó vị khưng biïịt tiïịt kiïơm, cho
nïn hôa ra nưng nưỵi nhû thïị.






(73)

Cô ngûúđi nôi rùìng: khi trûúâc ngûúđi cođn ặúng đt, víơt giâ r
hún, bíy giúđ ăưng ngûúđi ăưì ùn thûâc mùơc ăùưt ă gíịp bươi, cho nïn
sinh ra bíìn tng.


Nôi nhû víơy cng phăi, song cô mươt l ci laơi, lađ vị rơng ng
cưịc ta lađm ra cođn cô nùm ặúơc nùm míịt, thúđi sưị chi tiïu tíịt lađ
khưng ặúơc thûúđng nhû rơng bt canh, khưng khi nađo ăaơi haơn,
nûúâc luơt că, líịy sưị hún mađ buđ sưị kêm cng nhû nhau hïịt thăy: Nôi
tôm laơi thúđi câi lưịi khưng khêo tđnh liïơu lađ khưng thïí trânh ăi ăíu
nûơa.


Cưí nhín cô cíu: “Lûúơng nhíơp nhi xịt”, mịn cô tû cú vûơng
bïìn, thị tíịt cô tđch sc, cô tđch sc múâi cô tiïịt kiïơm, tiïịt kiïơm
khưng phăi nghơa líơn sùưc ăíu, mađ ngûúđi ăúđi thûúđng líìm băo rùìng:
câc nhađ troơc ph kia múâi cô thïí lađm ặúơc; chúâ nhû boơn ta khưng
tađi nađo lađm ặúơc phăi biïịt rùìng: tiïịt kiïơm lađ khưng xa phđ quâ ăươ,
ùn mùơc thđch trung, húơp phêp vïơ sinh, tuđy gia phong kiïơm mađ lađm.


Laơi cô cíu: “Tđch thiïíu thađnh ăa tûơ ph nhiïu”, gôp đt sinh
nhiïìu mađ giađu coâ, thúđi cođn lađm ra ặúơc lùưm sûơ lúơi đch cho mịnh cho
ngûúđi.


Trong mươt câi thúđi kyđ ngûúđi ta úê ăúđi, lađm nïn giađu sang danh
tiïịng chó ăươ ba mûúi nùm lađ bíi trung niïn ăô mađ thưi, chúâ nhû
thiïịu niïn thúđi mùưc hoơc hađnh, lo niïn thị sûâc ă kêm, tû tûúêng
cng ñt, cođn lađm gò nïn sûơ nghiïơp lúân lao ặúơc, duđ cô biïịt tiïịt kiïơm
tđch sc cng khưng ặúơc bao lùm, chùỉng qua lađ bođn nùơn lûúơm lùơt,


nhûông câi nh moơn chûâa ặơng vûđa cung dûúơng bíi tađn niïn cho
troơn mươt ăúđi ngûúđi, thị lc bíịy giúđ duđ khưng tiïịt kiïơm cng phăi
tiïịt kiïơm. Cođn nhû bíi trung niïn, chđ khđ ặúng hùng hâi líỵy
lûđng, gùơp hươi rưìng míy, vuđng víỵy caơnh tranh, biïịt bao nhiïu lađ sûơ
veê vang xûâng ăaâng; trong tay sùĩn cô ăưìng tiïìn, duđ lođng thay trùưng
ăưíi ăen khô gị, thïị mađ biïịt tiïịt kiïơm biïịt tđch sc, ăïí mađ lađm ăiïìu
phăi ăiïìu chùng múâi lađ qu.



(74)

VÊËN ÀÏÌ L TÂI


Tuơc ngûơ cô cíu: “Tiïìn tađi lađ hịt maơch”. Víơy thị ngûúđi ta úê
ăúđi phăi cíìn cô ca thị múâi sưịng nưíi, cng vđ nhû thín thïí con
ngûúđi, maơch mâu cô chíu lûu sung tc, nhiïn híơu ngûúđi íịy múâi cô
sûâc khe, nïịu maơch mâu cô chưỵ ằnh tuơ hay khư kiïơt, thị phăi
bïơnh ngay; cođn dín sinh khưng cô tiïìn ca duơng ăươ thi thưị giûơa
ăúđi, thị cô khâc gị k mùưc phăi bïơnh ma mươc, th tc khưng cûê
ăương rưìi, tuy sưịng cng nhû chïịt, sưịng mađ phăi nûúng nhúđ ngûúđi
ta, sưịng íịy cng chùỉng đch gị, cho nïn tiïìn tađi lađ hịt maơch, mađ
tiïìn tađi laơi lađ huýịt maơch chung trong mươt nûúâc nûơa, búêi víơy trùm
nghïì khưn khêo, ăua tranh nhau, trïn mùơt thõ trûúđng ăïìu do vị
cơc l tađi mađ ra că; nïịu cơc l tađi ă vuơng vïì thïị lađ haơi cho
ặúđng sinh hoaơt că x hươi, mươt ngûúđi khưng chõu lađm cưng viïơc, lađ
phi duy haơi riïng möơt ngûúđi, möơt ngûúđi cöị cöng cuđng sûâc kinh
doanh thađnh ra sûơ nghiïơp to lúân, mađ cô phăi sûơ lúơi íịy chó mươt
mịnh ngûúđi lađm ra ặúơc hûúêng líịy mađ thưi ăíu? Thíơt lađ cođn nhiïìu
sûơ ănh hûúêng ăïịn cơc chung cương víơy. Vị sao? Lađ vị sûơ víơn ăương
trong toađn thïí x hươi tíịt cíìn cô nhiïìu tiïìn baơc lađm ăíìu, cô tiïìn
múâi cô trđ năy núê ra nhiïìu cưng viïơc, mađ ngûúđi trong xûâ íịy ăïìu cô
nghïì nghiïơp mađ lađm ùn.



Laơi cô cíu: “Tiïìn baơc ăi trûúâc, mûơc thûúâc ăi sau”. Cô tiïìn ca,
thị lïỵ nghi múâi kiïm bõ, cưng đch cưng lúơi cng nhúđ cô thïị múâi
xûúâng khúêi mau ặúơc, víơy thúđi câi víịn ăïì l tađi laơi gíịp hún câc víịn
ăïì khâc thíơp bươi; díìu ăađn ưng hay ăađn bađ ă sinh ra úê ăúđi, tíịt cô
quan hïơ vúâi ăúđi mươt câi nghơa vuơ, nïịu ă biïịt nghơa vuơ phăi lađm,
tíịt phăi biïịt phûúng phâp l tađi rưìi múâi gânh vâc nưíi.


L tađi nghơa lađ phăi lađm cho ra ca, mađ laơi phăi hiïíu câch
duđng ca, víơy sau cô ca múâi lađm ra nhiïìu ca ặúơc:


1) Phẫi lao àưång múái lâm ra tiïìn ca.



(75)

3) Phaãi tiïët kiïåm, ùn tiïu lêëy sưë thûúâng mâ thưi, chúá khưng
nïn quấ û xa xó, phông khi cố chưỵ bêët cêåp.


4) Tđch sc, lađm ra bao nhiïu phăi tđnh cô câi ùn tiïu, cô câi
chûâa ăïí, dưìn mưỵi khi mươt đt, mađ sau thađnh ra mươt sưị vưịn lúân, íịy
câi sưị vưịn ăô, múâi xoay ra lùưm phûúng đch lúơi, hóơc cho con ùn hoơc,
hóơc khai khíín rơng ăíịt, hóơc múê to cûêa hađng bn bân, hóơc
khoâng trûúng cưng nghïơ; trong tûâ dín víỵn ăúđi nađo nûúâc nađo cng
cô, song phăi nhúđ cô tû băn dao rương, thúđi múâi chíịn hûng phât ăaơt
ra ặúơc.



(76)

bïơnh kiïìu dûúơng tíơp quân di haơi ă líu ăúđi lùưm, khưng míịy thê
chõu lao ăương. Thơc vïì boơn haơ lûu, thúđi cođn cô víơn ăương ặúơc câi
gị tùng tiïịn tađi săn bùìng câc nhađ cô tû băn vađ cô trđ thûâc ặúơc.


Gíìn ăíy, sûơ hoơc con gâi ă cô biïịt theo vïì ặúđng vùn minh
tiïịn bươ, nïn cng ă cô nhiïìu nhađ khn ăaơi con ăi súâm vïì tưịi
lađm luơng cưng viïơc cng nhû con trai, nhûng mađ phíìn nhiïìu vị sûơ


cíìu danh tiïịng cho mịnh lađ k thûâc thúđi, chúâ khưng phăi mịn lúơi
đch cho ai, thíơm chđ cô ngûúđi cưng viïơc lađm luơng ln ln, mađ gia
ằnh khưng chíịn hûng lïn nưíi, cođn mong gị ănh hûúêng cho ăúđi,
ngn do chó vị tiïu phđ rương ri thâi quâ, lađm ra bao nhiïu, ùn
hïịt bíịy nhiïu, búêi thïị mađ bao giúđ chûơ cíìn cng phăi cô chûơ kiïơm
ặâng bïn caơnh, cíìn kiïơm rưìi múâi cô tđch sc, nïịu cíìn mađ khưng
kiïơm, chûa phăi lađ nghơa l tađi. Hịng hưì bưín phíơn ngûúđi ăađn bađ
laơi lađ ch troơng vïì hai chûơ cíìn kiïơm, sûâc ngûúđi mịnh ýịu ăịi,
kinh doanh khô kõp tay ngûúđi lađm mươt tiïu mûúđi, chùỉng b nhû
ngûúđi khưng lađm.


Nối tốm lẩi, thị l tâi têët phẫi cêìn kiïåm, chõ em ta nhûäng
ngûúâi cố hổc thûác hấ chùèng nïn cng nhau giẫi quët cấi vêën àïì êëy
ru!?


L GIA CHẤNH



(77)

thị rưịi nhû bođng bong viïơc níìy chûa lađm ă sang viïơc khâc. K biïịt
bn bân laơi sai lađm viïơc nhađ lùơt vùơt, thị thiïơt thođi cưng ca hoơ ăi;
keê biïịt lađm nghïì nghiïơp, mađ sai ăi lađm rơng ăíịt, thị ýịu úât phăi
thua ngûúđi, viïơc quen chùỉng cho lađm, viïơc khöng quen bùưt ngûúđi ta
lađm, tûâc lađ hû hng ca mịnh hïịt thăy. Cho nïn sâch cô cíu: “Tuđy
tađi luơc duơng” nghơa lađ: tuđy theo tađi mađ duđng. K ch trûúng cíìn
phăi tinh tïị chưỵ íịy lùưm; laơi phăi biïịt câi trâch nhiïơm ca mịnh lađ
nùơng nïì hún hïịt moơi ngûúđi ca mịnh sai khiïịn, vïì ặúđng ca căi,
mịnh phăi lo cho ngûúđi nhađ ùn no mùơc íịm, vïì ặúđng lađm luơng phăi
sùn sôc xem xêt cho ă cưng vûđa viïơc mađ lađm, chúâ ăïí chưỵ dû cưng,
chưỵ thiïịu viïơc, mađ ngûúđi ta phađn nađn, vïì ặúđng daơy băo, thûâ tûơ
trïn dûúâi cho phín minh, cô ín thị phăi cô oai, ăïí trûđ câc mưịi tïơ
xăy ra trong khi cưng viïơc ca mịnh lađm, ă goơi lađ lađm viïơc, thị


chđnh mịnh cng lađ mươt phíìn, mađ phíìn ca mịnh laơi lađ phíìn ch
trûúng, thị bíịt haơn cưng viïơc gị, con mùưt ngûúđi lađm ch cng phăi
xem xêt ăïịn, rưìi múâi nghơ ngúơi nïn chùng, bađn tđnh sûêa sang cho
cađng thïm tưịt ăeơp, cođn ph thâc cho ngûúđi nhađ ặâa úê, thị khi sai
thíịt ùn nùn lađm sao cho kõp.


Trïn kia ă nôi vïì sûơ sùưp ăùơt cưng viïơc, nay laơi nôi vïì câc câi
mưịi giao thiïơp quan hïơ vïì ặúđng sinh hoaơt vúâi nhau, nhû lađ chíín
tịt, nhû lađ thuđ ûâng vaông lai ngûúđi trong lađng nûúâc, k thơc thín
thđch, khi ngheđo ngùơt tíơt bïơnh, nghơa vuơ phăi cûâu gip líỵn nhau,
búêi thïị mađ câch lađm ùn phăi siïng nùng mađ ăïí dađnh duơm laơi,
phođng câc cưng đch cưng nghơa nïn lađm.


Nối tốm lẩi, tâi chđnh trong mưåt nhâ phẫi lûúâng sưë thu nhêåp,
àïí chia vúái sưë chi tiïu cho à, nhûng trong sưë chi tiïu, lẩi phẫi cố
àïí thïm mưåt sưë tiïìn bêët thûúâng chi nûäa nghơa lâ cấi sưë ùn mùåc lâ
thûúâng sưë nâo cng thïë, chúá cấi sưë tiïìn chêín tët têåt bïånh lâ thónh
thoẫng múái cố, cho nïn sưë tiïìn êëy khưng àïí dânh riïng, thị lêm
thúâi khưng cố mâ lâm viïåc.



(78)

chânh ca ngûúđi íịy tưịt, cođn gia chânh khưng tưịt, thị vúơ chưìng
khưng ăưìng lođng húơp sûâc lo ùn lo lađm, con câi lïu lưíng chúi búđi, ăađy
túâ biïịng nhâc trïỵ năi, k trïn khưng tin cíơy ặúơc ngûúđi dûúâi, k
dûúâi khưng víng mïơnh lïơnh ca ngûúđi trïn, ngoađi sín c moơc tíơn
thïìm, trong nhađ ghïị giûúđng nghiïng ngûêa, ăưì ùn ăïí líỵn vúâi ăưì
mùơc, câi tưịt ăïí chung vúâi câi xíịu, íịy lađ mươt câi gia ằnh bíịt tûơ trõ,
ă khưng tûơ trõ nưíi thị phăi chõu ngûúđi khâc túâi trõ mịnh, nghơa lađ
ngûúđi trong nhađ íịy khưng ặúơc giâo duơc tưịt, tríơt tûơ nghiïm, thị chi
cho khi lađm qịy líy ra câc mưịi can liïn ăïịn viïơc ngoađi, hóơc vị
bíịn tng mađ phăi lûúđng ăăo, gian tham ca ngûúđi ta, qịn anh


r ên, baơc líơn cúđ gian, ăïìu sinh ra kiïơn câo, mùưc vađo phâp lơt
trûđng trõ hïịt thăy, ngn nhín ăïìu búêi nhûơng nhađ khưng cô gia
chânh tưịt. Búêi víơy mađ ngûúđi cíìm dûúđng mưịi phăi lađ ngûúđi cô ă tađi
ặâc lûơc lûúơng múâi ăăm nhiïơm nưíi.


LÂM SAO MÂ GỔI LÂ NGÛÚÂI LÕCH SÛÅ


Ngûúâi lõch sûå khưng phẫi lâ mùåt hoa da tuët, mây liïỵu mấ
àâo mâ gổi lâ ngûúâi lõch sûå àùång. Vêåy thị ngûúâi lõch sûå ra laâm sao?
Ngûúâi lõch sûå laâ cấch ùn ëng lõch sûå, cấch nối nùng lõch sûå, sùỉp
àùåt cưng viïåc nhâ lõch sûå, àưëi àậi cng ngûúâi àúâi lõch sûå, nối tốm
lẩi, lâ sûå sûå giai lõch múái gổi lâ ngûúâi lõch sûå vêåy.


Ngûúâi cố nhan sùỉc lâ ngûúâi xinh àểp, chó ûa xem qua nhû cấi
hoa àâo sùỉc hưìng húán húã, cûúâi cúåt giố àưng, mâ nhùỉm lẩi, thúâi tûåa
hưì vư võ, vị cấi mi thúm tho khưng cố khiïën ngûúâi cng lẩt lệo lêìn
ài mâ sinh ra chấn.



(79)

ngang ngûêa, chưỵ nađy, chưỵ noơ cô, hóơc khâch túâi chúi nhađ, lađm sao
cho khi di dõch ăưì víơt ăi ặúơc, nhûng sau khi chiïìu tưịi, thúđi ă
chuđi quêt doơn sûêa sang laơi nhû c, sâng mai lađ khưng cíìn phăi
nghơ ăïịn cưng viïơc ngađy hưm qua nûơa. ÍỊy ăaơi khâi sùưp ăùơt viïơc
nhađ, caâch lõch sûơ lađ thïị.


Àïën nhû lúâi nối: ngûúâi thên khấc, ngûúâi sú khấc, ngûúâi mâ
mịnh chûa thên lùỉm, khưng khi nâo dấm nối àïën àiïìu sêu xa;
ngûúâi mâ mịnh àậ thên thiïët, thúâi khưng nïn àem lúâi búåm bẫi mâ
nối; nối vúái ngûúâi nhỗ hún mịnh, thị phẫi dng lúâi chđnh àấng, àïí
cho khỗi sûå lúân rễ, nối vúái ngûúâi lúán hún mịnh, thị phẫi dõu dâng
hôa nhậ, àïí phông cố lúâi sú sët ngûúâi ta cố thïí dung thûá cho, vâ


dẩy vệ lẩi cho mịnh, àưëi vúái tên khấch khưng nïn àem viïåc nhâ
mịnh ra mâ nối, hóåc tûå ngúåi khen mịnh, hóåc tỗ bây àiïìu ët ûác
sêìu nậo ca mịnh ra, lâm cho ngûúâi ta nghe cng phẫi phiïìn lông,
mâ k thûåc khưng bưí đch gị cho mịnh cẫ; àưëi vúái ngûúâi nây khưng
nïn nối chuån ngûúâi khấc, vâ khưng nïn nối sûå bđ mêåt ca ngûúâi.


Câch ngưn Tíy cô cíu: “Viïơc kđn ca ngûúđi ta lađ ca gúêi,
khưng phăi chi cuêa mònh mađ ăem ra duđng hađng ngađy ặúơc”.
Nhûng cng cô chưỵ mịn nôi laơi cuđng ngûúđi thín ca mịnh ăïí cho
biïịt sûơ phăi trâi giâm giúâi vïì ngađy sau ặđng nïn líìm lưỵi nhû thïị
nûơa, mađ khi nôi, thị phăi nôi trưịng lađ cô mươt viïơc xăy ra nhû thïị,
vađ cô mươt haơng ngûúđi lađm nhû thïị, mươt haơng ngûúđi lađ nôi chung
că, khưng phăi chó riïng gị mươt mịnh ngûúđi ă nôi ăô mađ thưi, cođn
biïịt bao nhiïu ngûúđi mađ mịnh khưng biïịt cng lađm nhû víơy, thúđi
nôi sao cho xiïịt nïn chi ngûúđi nghe ăô, díìu cô nïịt xíịu, thị hoơ tûơ
ăưíi lưỵi, mađ khưng cân thân chi mịnh, nïịu hoơ khưng cô thôi íịy, mađ
trìn thịt laơi câi lúđi ca mịnh cuđng ngûúđi khâc, tíịt ngûúđi ta
cho lađ lúđi noâi ngay thùỉng thiïơt thađ.



(80)

Song le, caâi xinh ăeơp cuêa ngûúđi ăađn bađ phíìn nhiïìu tûơ trúđi
sinh ra, cođn tưịt hún tûơ ngûúđi trang sûâc líịy. Chđ nhû câch ùn úê lõch
sûơ do tím tđnh víỵn cô mươt đt thơc vïì thiïn tû, cođn ra thị phăi hoơc
tíơp ngưn tûđ ặâc haơnh vïì bưín phíơn ngûúđi ăađn bađ, íịy câi câch hoơc
tíơp ăô, mađ cưịt ch vïì ặúđng ặâc haơnh, nhiïn híơu ngûúđi ăađn bađ
khưn khêo ăïịn ăíu, cng khưng nïn vûúơt qua câi vođng ln l ăaơo
nghơa ặúơc, nïịu khưng thïị, thị câi trđ thûâc tùng tiïịn bao nhiïu, lađ
lađm cho tai haơi bíịy nhiïu, vị ngoađi mùơt phúât phúât ịn gioơng ịn
lûúơi, lúđi nôi nhû míơt rôt vađo tai, mađ trong lođng chûâa ặơng nham
hiïím nhû con rùưn ăươc, giïịt ngûúđi khưng dao, cô phăi lađ sûơ phư bađy
ra ăô, chđnh lađ mịn thiïịt mươt câi híìm hưị ăïí xóa ngûúđi ra ru? Cû


tím ăïịn thïị, lađ mươt ngûúđi ăiïu toa xăo qơt, ăíu goơi lađ ngûúđi lõch
sûơ ăùơng.


CẤI TĐNH QUEN


Tc ngûä cố cêu: “An phùỉc quen tay, ng ngây quen mùỉt”.
Khưng cûá viïåc gị phẫi hay lâ trấi, nïëu àậ lâm quen, thúâi cho viïåc
êëy lâ nïn lâm hïët thẫy. Ta thûã xết xem nhûäng ngûúâi àấnh cúâ bẩc
cng ngûúâi lâm rång àêët, lâm cấc cưng viïåc nây khấc, cấi tđnh
quen cng nhû nhau cẫ. Ngûúâi àấnh cúâ bẩc khưng phẫi lâ khưng
biïët sûå lưỵi ca mịnh, nhûng khi àậ àấnh quen, thị lêëy sûå àố lâ vui
thđch, àậ lêëy lâm sûå vui thđch cho mịnh, thúâi dêìu lúâi móa mai chï
cûúâi, hịnh nhû cng chõu quen tûâ bao giúâ rưìi, sao cho àïën ngây
cng kiïåt, hïët ấo hïët khùn, nhâ tan cûãa nất, cưng núå tûá tung, kễ lưi
ngûúâi kếo, hổa chùng múái cố cht ùn nùn, thúâi àậ mån quấ rưìi, êëy
múái biïët mưåt cấi tđnh quen rêët xêëu vêåy.



(81)

nhiïu cưng trịnh múái cố hưåt gẩo ra, àưí mưì hưi sưi nûúác mùỉt, chûa
dïỵ àậ thêëy àưìng tiïìn vâo tay. Kïí trong cấc nghïì nghiùồp, khửng
nghùỡ gũ khoỏ nhoồc bựỗng nghùỡ laõm ruửồng úã xûá mịnh, thïë mâ lâm
quen cng khưng lêëy gị lâm phiïìn, mâ lẩi nhû cố th thđch riïng,
lâ khưng phẫi lo nghơ gị, lâm xong viïåc lâ xong àố, ùn no ng k,
sùén cố giố mất giûäa àưìng, tha hưì khoấi lẩc, dêìu lam l nhổc mïåt,
mâ kïët cc lẩi cố bưí đch cho mịnh cho àúâi, thối quen nhû vêåy rêët
xûáng àấng. Ngûúâi ngoâi trưng vâo cố phêìn khưng kham nưíi, mâ hổ
coi vúái nhau lâ thûúâng.


Côn cấc nghïì nhû ài bn bấn, hóåc lâm cưng nghïå cng thïë,
nïëu úã nhâ mưåt ngây mâ khưng lâm àïën cấi viïåc ca mịnh àậ tûâng
quen xûa nay, thúâi bìn khưng biïët ra lâm sao.



Ngûúâi úã nïí quen lêëy sûå lâm viïåc lâm khưí súã, ngûúâi lâm viïåc
quen cho úã nïí lâm bìn rêìu, giai do cấi tđnh mịnh xui khiïën cẫ, mâ
cng mưåt cấi thối quen, nhûng xem ra lúåi hẩi cố khấc nhau nhiïìu.


Vêåy thị ngûúâi ta trûúác phẫi suy nghơ cho thêëu àấo, hậy têåp
cấi tđnh quen, chúá àïí cho theo àiïìu tâ tõch, thúâi thối quen êëy lẩi
xoay vïì àiïìu phẫi, sûãa nïn mưåt ngûúâi tưët àểp rûåc rúä biïët lâ bao?


Cưí nhên cố cêu: “Têåp cûãu thânh phong” thêåt khưng phẫi lâ
mưåt lúâi nối sai vêåy.


TĐNH KIÏU NGẨO



(82)

hïët. Àïën nhû hổc tâi m bấc, trđ thûác thưng minh mâ khưng ai
biïët cho, thûúâng gùåp cấi cẫnh ngưå khưng xûáng àấng, cho nïn hốa
ra chấn ngấn thúâi côn khẫ thûá.


Nhûng nôi tôm laơi, thúđi khưng haơn bûơc nađo, phađm câi ngaơo,
bao giúđ cng lađm cho ngûúđi ta oân giíơn hïịt thăy, nïịu sûơ oân giíơn
ă gíy nïn, thúđi nô líịp hïịt câc con ặúđng phăi trâi ca mịnh, duđ
hay ăïịn ăíu ngûúđi ta cng cho lađ cìng, khưng húơp ăaơo xûê thïị.
Víơy cho nïn úê ăúđi mịn hoađn toađn nhín câch, trong khi giao thiïơp
phaêi thûđa thûúơng tiïịp haơ, ung dung hođa bịnh nhiïn híơu ngûúđi ta
múâi phuơc, mađ câi giâ trõ ca mịnh khưng míịt ăi ăíu că; khưng cûâ úê
chưỵ phư bađy mađ tûơ ngûúđi ta biïịt múâi qu, hađ tíịt phăi lađm ra mùơt
tûơ tưn tûơ ăaơi múâi lađ danh giâ, câi ăô lađ mươt câi hùìng ặâc, ai ai cng
phăi thïị. Kinh cô cíu: “Bíịt hùìng kyđ ặâc, hóơc thûđa chi tu” nghơa
lađ: “Chùỉng cô câi ặâc thûúđng, thị hóơc cô k ăem sûơ hưí theơn ăïịn
cho mịnh” thiïịt tûúêng ăađn ưng kiïu ngaơo ă khưng nïn mađ ăađn bađ


chng mịnh laơi khưng nïn lùưm nûơa, vị trong sưị nhiïìu ngûúđi ăađn
bađ, khưng ăùơng bao lùm ngûúđi sung sûúâng, mađn thïu trûúâng gíịm,
cûêa kđn nhađ cao mươt phíìn; chín líịm tay buđn, qúưn vai, dađi gưịi, cô
chđn mûúi chđn phíìn; câi ngaơo ca ngûúđi ăađn bađ khưng taơi khoe tađi
ăua trđ, mađ taơi lùưm tiïìn nhiïìu ca, con sang chưìng qu, k ăúơ
ngûúđi níng mađ sinh kiïu ngaơo, thíịy ngûúđi ăưìng bang vúâi mịnh
nhiïìu k thua st, hóơc cuđng mươt hoơ, hóơc cuđng möơt xûâ, vađo ra gùơp
nhau, chúi ăuđa vúâi nhau, mađ nay thúđi keê lïn xe xuöịng ngûơa, ngûúđi
thúđi tay xâch nâch mang, câi cănh tûúơng íịy, múâi thíơt dïỵ xem
ngûúđi cô nûêa con mùưt.



(83)

àiïìu hay khấc cng khưng à kïí, hëng chi bổn ta ngây nay câng
khưng nïn cố cấi tđnh êëy lùỉm.


TĐNH HAY TIN NHẪM



(84)

nghơ, thị múái khưng dấm lâm àiïìu bêåy, thị àố lẩi lâ mưåt lệ rêët hay;
nhûng mâ lông ngûúâi phêìn nhiïìu đt nghơ nhû vêåy; hóåc ngûúâi tin
cố thêìn thấnh, àïí cho mịnh, cho nïn trong trûúâng lïỵ cng sinh ra
nhiïìu sûå lưi thưi, nâo àưì vâng mậ, nâo tiïìn bẩc, thûác nây thûác kia,
hịnh nhû mưåt hâng bn bấn, mûu kïë lûâa dưëi, phónh phúâ à cấch,
gấi trai têëp nêåp, ong bûúám nhưån nhaõng, laồi laõ thỷỳng phong baồi
tuồc khửng gũ bựỗng, mâ mẩo àưåc qu thêìn mưåt cấch vư nghơa quấ!


Thiïët tûúãng cấi quan niïåm vïì sûå lïỵ bấi nhû thïë, khưng nhûäng
khưng àùång phc, mâ lẩi thïm tưåi nûäa: khưng nhûäng àùỉc tưåi vúái
qu thêìn, mâ côn àùỉc tưåi vúái ngûúâi dûúng thïë nûäa; vị àân bâ
thûúâng hay giêëu chưìng, giêëu con mâ ài cêìu àưìng cêìu bống, bỗ nhâ
bỗ cûãa, khưng lo cưng viïåc lâm ùn, tiïìn bẩc hao tưín, sinh nghi sinh
hóåc à chûáng, ngây giúâ trïỵ nẫi, rûúác lo rûúác núå vâo lông, côn lâm


sao mâ mûu sûå hẩnh phc úã àúâi àùång.


CẤCH BẪO DÛÚÄNG CON TRỄ


Ngûúđi ăađn bađ An Nam ta vïì sûơ thai nghên ă sú sịt, đt biïịt
câch vïơ sinh cho ăng phêp, ăïịn lc băo dûúơng con tr cađng khưng
cô ăiïìu ăươ nûơa, cho nïn ngûúđi mịnh sûâc maơnh khưng bùìng ngûúđi,
íịy lađ mươt ăiïìu haơi lúân cho nođi giưịng víơy. Nay xin trđch dõch sâch
ni con treê cuêa bađ Juliette - Adam míịy ăoaơn nhû sau nađy, ăïí nûơ
giúâi mịnh nhađn lm, cng cô bưí đch vïì sûơ giâo duơc gia ằnh, lađm
sao cho ăoađn nhín loaơi híơu lai nađy phăi cûâng cât hún trûúâc, cíìn cô
nhiïìu sûâc khe mađ ăăm nhiïơm cưng viïơc ăúđi; cođn nïịu tinh thíìn
sâng sịt ăïịn ăíu, mađ bưí mûa bưí giô, trôi gađ khưng chùơt, thúđi
cng chùỉng lađm gị; vă sûơ gip nhađ gip nûúâc ăïìu phăi cô lûơc lûúơng
hïịt thăy, mađ câi phíìn trâch nhiïơm lađm cho con tr maơnh daơn ra,
khưng nhúđ câi cưng câc bađ meơ taơo thađnh, thúđi cođn cíơy ai? Câc bađ
lađm meơ tûúêng cng líịy lođng lo xa nghơ síu, mađ nïn ch lùưm víơy.



(85)

1) Câi thín thïí maơnh khe.
2) Trđ no ngay thùỉng.
3) Tíịm lođng nhín ặâc.


ÍỊy lađ mươt phûúng giâo duơc chđnh ăâng, díìu úê vïì dín tươc nađo,
cng khưng thay ăưíi ặúơc.


Ngûúđi ta thûúđng băo rùìng: “Câi tđnh tr con ăïìu nhû nhau
că”. Cíu íịy cng cô phíìn phăi, mađ cng cô mươt phíìn líìm, vị mưỵi
ặâa tr con lađ cô mươt tđnh khđ, víơy thị nô phăi khâc ăưìng loaơi nô,
song câi tđnh khđ íịy khưng phăi t ra tûđ khi múâi moơc rùng, mađ lùưm
khi mươt ặâa tr con chùỉng cô tđnh câch gị hïịt, hịnh nhû hùưn chó


chõu câi ănh hûúêng úê ngoađi ặa vađo trong tím no ăô mađ thưi; tûđ
băy tâm tíi trúê lïn múâi hiïơn câi băn tđnh mịnh ra, nhûng mađ nô
cô biïịt nô cô mươt tđnh khđ khâc mươt băn chíịt ăưìng loaơi nô chùng
nûơa, song nô cng víỵn cođn mươt tđnh câch vïì ặúđng ln l, vïì
ặúđng trđ thûâc ca chung că boơn tr con, nïn nhiïìu k dûơa theo ăô
mađ băo rùìng: nhûơng ặâa tr con tđnh khđ ăïìu giưịng nhau că, vïì
ặúđng thín thïí cng víơy, khưng phăi tûđ lc múâi sinh ra, mađ ặâa
tr nađo cng bíím thuơ khđ hịt cûúđng kiïơn nhû nhau ăíu, cho ăïịn
vïì ặúđng tinh thíìn cng víơy, mươt ặâa tr con cô thiïn tû, cô sûâc
lûơc cng ăïìu nhúđ cưng gíy dûơng sau nađy, chúâ khưng phăi t ra hïịt
trûúâc khi cođn mùng sûơa, mađ chđnh lađ lc ă ặúơc mươt ăưịng tíi rưìi,
nïn chng töi thiïịt tûúêng treê con tûđ luâc múâi biïịt ăi, biïịt nôi, cho
ăïịn lc tr con biïịt tđnh chíịt mịnh, vị lc íịy chđnh lađ mươt lc
ngûúđi ta b tr con vađo ặúđng căm giâc, liïìn theo vúâi thiïn tđnh mađ
khai ăaơo moơi ặúđng nghe thíịy líìn ra, hay cô míịy lúđi khn rùn
nađy, ăïìu thiïịt duơng cho hïịt thăy că tr con vïì ặúđng vïơ sinh,
ặúđng ln l vađ vïì ặúđng tinh thíìn, đch lúơi vïì sûơ thúê húâp khưng
khđ cho trong saơch.



(86)

Tûđ thê nh ă khưng quen nùưng mûa, sau lúân khưn tíịt
khưng chõu nưíi, víơy nïn phăi ăïí cho chng nô chúi ngoađi sín thïìm,
díìu sûúng nùưng cng khưng can gị, vị chng nô daơn giô daơn sûúng
chûđng nađo, thị maơnh khe chûđng níịy, cô súơ ăi nûơa lađ phođng nhûơng
khi tr con ặúng chúi ặúng chaơy mưì hưi ra ăíìy mịnh, mađ ịng
nûúâc laơnh vađo, hay lađ ặâng mươt chưỵ giô to thị múâi sinh bïơnh thưi,
víơy phăi nïn tíơp cho tr con biïịt câch ngùn ngûđa líịy ăem câi thôi
quen chó v cho chng trânh khi bïơnh, khi ặúng nông khưng nïn
cho laơnh vađo; câc khe cûêa toađn giô ăươc chúâ khưng cô giô tưịt, nïn cô
thïí lađm cho mịnh sinh ăau ýịu ặúơc, nïn phăi kiïng trûúâc thị hún,
chó ặúđng lúơi haơi cho chng nô hiïíu, tûơ nhiïn theo thôi quen mađ


trânh khi.


NỐI VÏÌ CẤCH CHO TRỄ CON ÙN


Cho tr con ùn cho thûơc hïịt sûâc thûúđng, mưỵi ngađy bưịn bíi
chúâ sai, ặđng ùn nhiïìu quâ, ặđng ùn đt quâ, múâi mong maơnh khe
sịt ăúđi.


Àưì ùn đt thõt


Mươt ăiïìu haơi lúân lađ sûơ cho tr con ùn thõt, vị rùìng nhai thõt
khöng ặúơc nhoê, thûúđng hay nuöịt löịng thađnh khöng tiïu hôa nưíi,
mịn cho ùn thõt tíịt băo nô phăi nhai cho nh hy cho ùn.


Ăûđng duđng ăưì gia võ


Trong àưì ùn trễ con thị nhêët thiïët khưng nïn bỗ àưì gia võ,
mëi cng bỗ vûâa mâ thưi, vị mëi àậ lâm cho trễ con phẫi khất
nûúác, ëng nhiïìu nûúác lâm cho tị võ phẫi sûng lïn.


Phẫi nïn dng àưì trấi



(87)

quă nïn ùn chịi, lï, cam, qt, thâi bịnh, ăađo, vị câc quă íịy lađm
cho tị võ ặúơc xoay trúê mau tiïu, mađ laơi maât khoêe câi boơc chûâa, ăưì
chua thị ùn đt đt, bíi mai khưng nïn cho ùn, tưịi lùưm cng khưng
nïn cho ùn.


Câc phíím víơt ăưì ùn ca tr con ă bađn qua, thúđi nay nôi ăïịn
câi lûúơng ùn thûúđng ngađy; ngûúđi ta cho tr con ùn mưỵi ngađy bưịn
líìn ăô, song phăi biïịt cho ùn cho ăng giúđ, chúâ khưng cho ùn víơt gị


ngoađi míịy giúđ íịy nûơa, ùn phăi cô chûđng, ặđng nhiïìu ặđng đt,
nhûng phăi tuđy lûúơng ca chng nô, phăi xem sôc cho k, coi ùn cô
tiïu khưng, ko nûơa ùn chûđng níịy mađ laơi khô chõu, phăi giăm búât
bûơa ùn khưng thúđi phăi ăau tị võ.


NỐI VÏÌ ẤO QÌN



(88)

phăi nïn duđng nûúâc ím íịm, khi tùưm rưìi, thị líịy khùn lau cho khư
nûúâc, rưìi múâi mùơc âo qìn, phăi cho nô tùưm chưỵ kđn giô múâi ặúơc.


CHO CON TRỄ NG


Phăi ăïí cho tr con ng cho nhiïìu, vị khưng cô câi gị lađm cho
chng nô mau lúân bùìng, song laơi phăi biïịt cho ng súâm, vađ díơy
cng cho súâm, nhû thïị thị tiïơn că hai bïì, díơy súâm thị ặúơc húâp
khưng khđ trong saơch, ng súâm thị trânh khi phiïìn nhiïỵu k lúân,
nhûng ăïịn lc chng nô gíìn lúân, thị ặđng cho ng nhiïìu, vị súơ tíơp
thôi biïịng nhâc cho nô; lïơ thûúđng 9,10 tíi nïn giăm ng ăi, song
cuông tuđy sûâc lûơc cuêa ặâa treê con, ăïịn luâc íịy thị cho ng ăươ 8,9 giúđ
thị vûđa, ăïịn súâm mai phăi thûâc díơy, nhûng cô thûâc díơy cng cho
khêo, ặđng nïn quâ híịp tíịp hay haơi tr con, vị cô ặâa tr con mï
ng, díơy líơt ăíơt tinh thíìn bíịt ắnh, bưí ng vađo giûúđng vađo ghïị thị
ăau ăúân chng nô, nïn chi phăi nheơ nhađng mađ thûâc nô díơy, cho
tónh tâo rưìi hy ăi ra chưỵ khâc; chưỵ nùìm ca tr con phăi ăïí câi
nïơm húi cûâng, ặđng nïn cho nùìm nïơm lưng, mươt câi nïơm húi cûâng,
lađm cho nô cûâng câc tay chín, mươt câi giûúđng mïìm lađm cho nô ýịu
vađ mi hai quă cíơt.


PHẪI NGÙN NGÛÂA NHÛÄNG THỐI XÊËU CA TRỄ CON




(89)

nhûng ýu con mađ chúâ nïn chiïìu con lùưm, nhiïìu ngûúđi ýu con cho
ăïịn nưỵi ýu că câi tđnh nïịt xíịu ca con, búêi víơy mađ con tíơp nhiïìu
câi tđnh quen xíịu xa, ăïịn khi khưn lúân cng víỵn cođn mi, cha meơ
mađ khưng súơ trâi con thị ặđng ăïí cho con nô mịn lađm chi thị
lađm, tûơ nhiïn líìn líìn nô phăi theo cô khn phêp. Cô k tûúêng
rùìng: chng nô daơi dươt díìu cô sai lưỵi mươt ăưi viïơc cng khưng haơi
lùưm, búêi ăíìu cô mươt lưỵi nh, nhûng sau thađnh ra mươt câi tđnh khô
chûơa nïn chiïìu con lùưm lađ haơi.


Treê con thûúđng ûng ăaânh ûng chûêi ngûúđi ta ăïí cho vui, mịn
líịy câi chi thị ăođi cho ặúơc, khưng thị khôc la ăïí cho k lúân phăi
ặa cho mau, ăô cng lađ mươt ăiïìu dúê, cho nïn ặđng chiïìu nô, vị súơ
sau nađy nô lađm câi gị cng tûơ că mađ lađm nhû thïị thị hû con liïìn;
nh khưng daơy ăïịn lúân cađng khô lùưm, bíịy giúđ cha meơ múâi than thúê,
nghơ laơi múâi biïịt lađ lưỵi mịnh; nhûơng tđnh xíịu cng vđ nhû cíy c
moơc hoang, nïịu ăïí ýn, rïỵ ă thím bên xịng ăíịt rưìi, khô mađ nhưí
ăi ăùơng.


Chng ta laơi nïn xêt, khưng bao giúđ cô mươt ặâa tr con hưỵn
hađo mađ trúê nïn mươt ngûúđi cô phêp tùưc, mươt ặâa bê khô chõu mađ
thađnh ra mươt ngûúđi hiïìn lađnh, díìu cô ăi nûơa cng lađ mươt sưị đt; mươt
ặâa treê con nghõch ngúơm, mađ sau ra tûê tïị, thò cng bùưt chûúâc ặúơc
sûơ tûê tïị ca k khâc, cng khưng phăi lađ nghơa hôa theo ngûúđi ta,
hóơc nhúđ cha meơ ngùn ngûđa, hóơc nhúđ chng baơn dịu dùưt, l íịy ă
chùưc chùưn nhû thïị, ta cođn nghi ngaơi gị mađ khưng kõp mau sûêa daơy
tr con?



(90)

CHÚÁ NÏN LA RÊÌY LÙỈM


Cấi tc àấnh con, xậ hưåi ta cng búát ài rưìi, chng ta cng


khưng bân lån lâm chi nûäa.


Nhûng than ưi! Lïå thûúâng thiïn hẩ hay trûâng phẩt con trễ
mưåt cấch rêët vư l, lâm nhiïìu àiïìu rêët hẩi cho tinh thêìn con cấi,
hún lâ mưåt trêån roi àôn nûäa, nghơa lâ thûúâng hay rêìy la con cấi vâ
ra bưå giêån dûä ln, thêåt lâ lâm mêët cẫ cẫm tịnh ca con, vâ cấi oai
quìn ca cha mể quấ û nghiïm khùỉc lùỉm.


Tr con cng tûơ phín biïơt câi tđnh giíơn dûơ vađ lúđi rùn ăe lađ
khâc nhau, ăưịi vúâi sûơ giíơn dûơ chng nô víỵn súơ hi, hay ăiïìm nhiïn
mađ chõu, chúâ khưng biïịt câi lưỵi ca mịnh ă thûơc nhû thïị chûa?
Nïịu khưng cô lúđi chia sûơ phăi trâi, nhiïìu khi nô laơi khinh r
nhûơng tiïịng nôi, hay oân giíơn câi tiïịng nôi trong cún giíơn dûơ cng
cô; laơi chng nô cng hiïíu rùìng: sûơ giíơn dûơ khưng qua lađ mươt lc
rưìi cng tan ăi ặúơc, chúâ chùỉng líu dađi ăíu, víơy nïn giíơn dûơ thiïơt
lađ vư đch.


Cha mể la rêìy con vïì nhûäng cấi lưỵi thûåc cố, chó nïn lêëy l
lån mâ khai àẩo cho vâ chó lêëy mưåt cấi trûâng, cấi liïëc núi con mùỉt
lâ à sûãa lưỵi chng nố rưìi, vẩn bêët àùỉc dơ mâ phẫi dng àïën lúâi nối,
thị phẫi tûâ tûâ mâ nối cho àng àùỉn nghiïm trang, cho cố vễ bịnh
tơnh; trong khi chó rộ cấc cấi tai hẩi vïì cấi lưỵi ca chng nố, thị
phẫi lâm cho nố hiïíu àïí sau mâ ùn nùn, vâ khưng nïn phân nân
nố àậ mùỉc lưỵi, àïí nố tûå hiïíu mâ rùn àe lêëy nố lêìn khấc, chúá khưng
súå cấi lưỵi mâ nố àậ lâm ra rưìi.



(91)

SÛÅ THÛÚÃNG PHAÅT


Chúâ nïn thûúêng treê con câi gị nô thđch, ăïí cho nô lađm hïịt bưín
phíơn, câc bađ meơ thûúđng cho nô bânh keơo ăïí nô hoơc tíơp, ăô lađ daơy


cho nô tđnh hû ùn; mịn tr con mươt ngađy kia thađnh ngûúđi ăng
ăùưn khưn ngoan, biïịt nghơa l lađm ngûúđi thị phăi daơy cho chng
nô búât câi lođng duơc voơng ăi, vađ sûêa ăưíi tđnh đch k ă, laơi khưng
nïn lađm sûơ trang hoađng bïì ngoađi cho tưịt, ăïí mua danh dûơ ho
hìn; nay ta líịy tiïìn mađ thûúêng cho tr con, nhûơng viïơc nô lađm
ríịt phăi l, nïịu líịy bânh keơo mađ mua bađi hoơc tíơp vïì viïơc gị, tûơ
mịnh lađm môn thûúêng cưng, trong tím ta tûơa hưì ă v cho nô câi
íịy lađ mươt víơt tưịi qu, lađm haơnh phuâc cho ăúđi ngûúđi, gùưng líịy mađ
lađm sao cho kyđ ặúơc, mađ khưng duđng câch l lơn cho chng nô
hiïíu, vị sao mađ ặúơc phíìn thûúêng, vị sao mađ phăi phaơt? Thúđi
chùỉng cô hiïơu quă gị că; tr con chó líịy bânh líịy tiïìn lađm muơc ăđch
chín thûơc ca câi ăúđi ca nô sau nađy víơy.


Nôi thïị khưng phăi cíịm tr con nhûơng sûơ sung sûúâng trïn
ăúđi, mađ ríịt cô đch cho nô vïì tinh thíìn vađ sûâc vôc maơnh daơn. Viïơc
nuöi con theo löịi hađnh trõ lađ möơt sûơ phi l, mađ chiïìu con lađm cho
nô trûúêng câi lođng duơc voơng, laơi cađng tưịi vư l nûơa, víơy phăi lađm
sao cho câi ăúđi nô khi nađo cng cô sûơ vui th ln, mađ tûâc lađ phăi
biïịt lađm viïơc bưín phíơn cho ăíìy ă, chúâ ặđng vị câi ngoaơi lûơc bùưt
bơc mađ phăi lađm, hy cho nô nïịm câi muđi sûúâng vûđa thđch húơp câi
tíi ca nô, nhûng mươt ăiïìu tưịt lađ t cho nô hiïíu câi tđnh haơnh tưịt
bíịy líu nay, nïn múâi ặúơc hûúêng sûơ vui th íịy, qịt khưng phăi
lađ phíìn thûúêng vị mươt viïơc gị mađ nô ă lađm ặúơc, thị cô l khi nô
khưng vui câi phíìn thûúêng íịy, tíịt nhiïn nô khưng cíìn lađm.



(92)

khưng lêëy lệ gị mâ bỗ mưåt cấch cố giấo dc hiïåu nghiïåm nhû vêåy,
thị phẫi dng mưåt cấch khưn khếo cho thỗa thđch lâ hún.


Ngûúâi ta lờỡm maõ duõng sỷồ thỷỳóng phaồt bựỗng sỷồ aỏnh àêåp ra
mùỉng, hóåc sûå vui th sung sûúáng, àïìu lâ mưåt cấch tưëi hẩi, gêy


nïn cho trễ con vư sưë àiïìu hû dúã, bêy giúâ chng ta cêìn phẫi trûâ
tiïåt.



(93)

LÚÂI NỐI ÀÊÌU



À

ïën bêy giúâ múái nối àïën vêën àïì Giấo dc Nhi àưìng kïí ra
cng àậ chêåm lùỉm rưìi. Nhûng chêåm mâ cố, côn hún khưng.


Tưi khưng thïí giíịu ặúơc sûơ bi quan khi nhịn ăïịnsûơ giâo duơc
gia ằnh ca Viïơt Nam ta. Ăoơc qín “Mươt nïìn giâo duơc Viïơt Nam
múâi” tưi phăi biïíu tịnh mươt câch ăau ăúân vúâi ưng Thâi Phó khi xem
ăïịn cíu vùn bi thiïịt ca ưng: “Nôi ăïịn sûơ giâo duơc trong gia ằnh úê
nûúâc mònh thò laơi cađng ăâng chân lùưm. Tưi cô thïí nôi rùìng úê nûúâc
Viïơt Nam nađy, gia ằnh giâo duơc híìu nhû khưng cô gị că”.


Giâo duơc gia ằnh ăưịi vúâi thiïịu niïn vađ thanh niïn khưng cô
ă ăađnh, ăïịn giâo duơc vađ tíơp dûúơng haơng nhi ăưìng tûđ loơt lođng meơ
ăïịn tíi ăi trûúđng, cng khưng cô hùỉn.


Thêåt lâ mưåt sûå khuët àiïím cố ẫnh hûúãng àïën tûúng lai ca
mưåt dên tưåc.


Tuơc ngûơ ta víỵn cô cíu: “Daơy con daơy thê cođn thú” mađ trong
câc gia ằnh nho hoơc cng thûúđng lûu trìn thịt “thai giâo”
ca Trung Hoa. Nhûng ăíịy chó lađ trìn khííu, hû vùn, chúâ thûơc
sûơ câc bađ meơ úê nûúâc ta ăeê con ra chó nhùưm mùưt phô cho ăúđi, tûđ viïơc
chùn ni ăïịn sûơ daơy dưỵ hoơ ăïìu theo câi thađnh kiïịn trưịi kïơ “trúđi
sinh trúđi dûúơng”.


Vị thïë, ta khưng nïn phân nân khi thêëy bao nhiïu trễ con


nûúác ta bõ cấi nẩn “àa sinh thiïíu dûúäng”, bao nhiïu tâi hoa chúám
núã àậ chống tân, cẫ mưåt thïë hïå thanh niïn bïånh têåt, try lẩc, lûúâi
biïëng, nhu nhûúåc, lâm qëc gia chêåm tiïën, xậ hưåi suy vi, chng tưåc
hao moân.



(94)

thûúđng noâi ăïịn daơy con. Nhûng, tr con sưịng trong mươt khn khưí
quâ chíơt heơp, quâ nghiïm khùưc, quâ nïơ cưí, nïn tr khưng sao phât
triïín mươt câch hoađn toađn ặúơc. Vađi cíu chím ngưn ln thûúđng
ăaơo nghơa ca thânh hiïìn, vúâi chiïịc roi míy sùĩn sađng treo trïn
vâch, íịy lađ phûúng phâp giâo duơc duy nhíịt, thị băo lađm sao mađ
ăađo taơo ra ặúơc nhûông trang thanh niïn cûúđng trâng, maơo hiïím,
cô chđ tiïịn th, cô sûâc thâo vât, cô kiïịn thûâc cho thiïịt thûơc vađ rương
ri ặúơc chúâ?


Àố lâ chuån dêåy con hưìi xûa, côn àïën ngây nay, chó nhịn
àïën cấi lưëi “bng trưi” con cấi ca cha mể bêy giúâ, mâ àau lông
nống råt.


Tưi cng cô thïí nôi theo nhû ưng Thâi Phó rùìng: “Chûa thúđi
bíi nađo tr con Viïơt Nam míịt daơy nhû thúđi bíi nađy”. Ngađy xûa
tuy giâo duơc cô chưỵ khưng hoađn thiïơn nhûng víỵn cođn cô giâo duơc.
Câc cuơ cûa úê ta víỵn tûơ hađo vúâi cíu: “giíịy nât víỵn giûơ líịy lïì”. Ăïịn
câc gia ằnh chng ta ngađy nay thị giíịy cng nât mađ lïì cng bay.


Ăưịi vúâi câc gia ằnh bịnh dín, sûơ tng bíịn quanh nùm, lo
chaơy ùn toât că mưì hưi, cođn cưng ăíu mađ lo nghơ ăïịn sûơ ni daơy
con câi.


Cođn caâc gia ằnh trung lûu thûúơng lûu, cha lo cưng viïơc sịt
tìn, gùơp ngađy nghó thị chó tuơ hoơp beđ baơn ăïí rûúơu thõt cúđ baơc, cođn


câc bađ meơ cng chó lo ăua chúi vúâi chõ em vađ bađi baơc sịt ngađy.
Con câi ă ra b bï tha úê nhađ hóơc giao cho v b tưi ăođi chùm sôc.
Con câi sưịng trong mươt bíìu khưng khđ lnh ăaơm vađ cííu thă ăưịi vúâi
cha meơ ríịt đt căm tịnh laơi tiïm nhiïỵm nhûơng nïịt hû tíơt xíịu ca
haơng tưi túâ vađ chng baơn úê ặúđng sâ.


Cô gia ằnh trûúêng giă laơi thú riïng nhûơng thađy nhađ nhûng
phíìn nhiïìu nhûơng thađy íịy chó líịy sûơ daơy con nhađ chuê lađm kïị sinh
nhai ăïí lo toan bïì ăưỵ ăaơt, nïn ăưịi vúâi viïơc daơy chó qua loa cho xong
viïơc. Chûa kïí cô haơng thađy haơnh kiïím míơp múđ qịn r con nhađ
chuê nhađ ăiïìu hû hoêng.



(95)

Trûúác tịnh thïë êëy, hỗi ai àậ lûu têm àïí bưí cûáu chûa?


Tưi ăùơt cíu hi, mađ tưi biïịt khưng cô cíu ăâp laơi. Vị ă líu
tưi cưị sûu tíìm câc sâch vïì gia ằnh giâo duơc, phuơ nûơ giâo duơc, nhi
ăưìng giâo duơc Viïơt Nam, tưi víỵn khưng thíịy ặúơc míịy qín. Bïn
nhûơng loaơi tiïíu thịt diïỵm tịnh, lng maơn, kiïịm hiïơp, trinh thâm
xịt băn tûâ tung nhû níịm moơc ăïí ăíìu ăươc nhûơng trđ no non daơi,
nhiïìu cha meơ thiïơt lođng mịn díơy con, khưng biïịt tịm ăíu cho ra
mươt qín sâch ăïí lađm phûúng chím giâo duơc cho con caâi trong
nhađ.


Con chuâng ta trúê nïn hû hoêng, lađ töơi úê chuâng ta, chuâng ta
khưng ăưí chưịi cho ai ặúơc nûơa.


Giúđ nađy chđnh lađ giúđ phăi vn cûâu gíịp. Chng ta cíìn phăi lo
nghơ ăïí ăùơt laơi nhûơng nïìn tăng ca víịn ăïì giâo duơc Viïơt Nam,
chng ta cíìn phăi múê ặúđng cho víịn ăïì Giâo duơc nhi ăưìng.



Trûúác khi nối àïën giấo dc thanh niïn, hậy bân àïën giấo dc
nhi àưìng àậ. Vị giấo dc nhi àưìng chđnh lâ nïìn tẫng cho têët cẫ cấc
giấo dc. Nïëu nhi àưìng khưng cố mưåt giấo dc cho hoân thiïån thị
chúá trưng mong thiïëu niïn vâ thanh niïn cố giấo dc cho hoân
toân.


Băn sâch nađy ra ăúđi cô muơc ăđch lađ gip ặúđng chó no trong
mn mươt cho câc ưng cha bađ meơ mịn díơy con. Nô s lađ ngûúđi
baơn ca nhûơng bađ meơ hiïìn tûđ, ríịt thûúng con vađ mịn cho con nïn
ngûúđi.


Àêy lâ mưåt cưng trịnh nghiïn cûáu àậ lêu nùm. Tûâ nùm 1918
hưìi ph bt cho túâ Trung bùỉc tên vùn giûä mc “Lúâi àân bâ” tưi àậ
nhiïìu lêìn àïì cêåp àïën. Tẩi Nûä cưng hổc hưåi Hụë, thânh lêåp àậ 15
nùm nay tưi cng àậ nhiïìu lêìn àem vêën àïì dẩy con àïí thẫo lån
vúái chõ em.



(96)

Sâch nađy laơi lađ cưng trịnh chung cương ca că mươt gia ằnh, vị
nhûơng con, rïí, díu, châu tưi, hóơc lađm ăưịc giâo, y sơ, cư ăúơ, thûúng
nghiïơp, vùn sơ, ă gip tưi nhiïìu tađi liïơu vïì khoa hoơc vađ triïịt hoơc,
vađ cuđng cương tâc vúâi tưi ăïí sâng tâc sâch nađy vïì că câc phûúng
diïơn: ặâc duơc, trđ duơc vađ thïí duơc.


Khi sâch ra ăúđi, mong rùìng nô s gip đch cho câc cha meơ ăïí
daơy con. Hún thïị nûơa nô s ặúơc mươt tiïịng dươi giûơa câc bíơc trđ thûâc
tím hịt hùìng lûu tím ăïịn tiïìn ăưì ca nûúâc nhađ, gia cưng, chung
sûâc ăïí xíy ăùưp laơi câi nïìn mông ca giâo duơc gia ằnh Viïơt Nam
cađng ngađy cađng bïìn vûơng vađ tưịt ăeơp hún,thị thíơt lađ qu hôa vư
cuđng. ÍỊy lađ hy voơng tưịi cao ca tâc giă.



Tưi lẩi cêìn nối thïm àiïìu quan trổng nây àïí chõ em khi àổc
sấch tưi nïn lûu : vêën àïì nhi àưìng giấo dc nố mêåt thiïët liïn can
vúái vêën àïì chùn ni con trễ. Vị cú thïí vâ tinh thêìn trễ con nố ùn
dđnh vúái nhau, mưåt sûå vng ni, khưng àng phếp vïå sinh, thiïëu
sûäa vâ sûå sẩch sệ, cho ùn bêåy v.v.. àïìu ẫnh hûúãng ngay àïën tinh
thêìn ca trễ. Cho nïn chùm dẩy con, mâ khưng ni con cho àng
phếp, cng lâ giấo dc hỗng.


Vïì câch chùn ni con câi trong chûúng trịnh câc trûúđng nûơ
hoơc nhađ nûúâc ăïìu cô daơy. Tưi laơi ặúơc xem câc thûâ sâch phưí thưng
nhû: “Săn duơc chó nam” ca bâc sơ Ngỵn Vùn Lơn, “Nôi
chơn ni con” ca bâc sơ Cao Xn Cíím, vađ gíìn ăíy qín
“Tíi xanh” ca bâc sơ Lï Hûơu M ăïìu cô trìn bâ câc phûúng
phâp khoa hoơc phưí thưng vïì sûơ chùn ni tr con. Nhûơng tađi liïơu
thûúđng thûâc vađ qu hôa íịy câc chõ em chúâ b qua.


Sấch Giấo dc nhi àưìng nây chó nối qua vïì vêën àïì ni con vị
nố khưng phẫi lâ àïì mc chđnh, vẫ lẩi nố thåc vïì phẩm vi chun
mưn ca cấc võ y sơ.


Tưi mong rùìng câc chõ em sau khi ăoơc sâch nađy nïn tịm thïm
câc tađi liïơu chùn ni con tr, ăïí bưí cûâu thïm, thị sûơ ni daơy con
caâi cuêa chõ em múâi ặúơc hoađn toađn.



(97)

CHÛÚNG I



NHÛÄNG NGUN LĐ CÙN BẪN


VÏÌ GIẤO DC NHI ÀƯÌNG



GIẤO DC NHI ÀƯÌNG LÂ MƯÅT NGHÏÅ THÅT



Ai sinh con mâ lẩi khưng thûúng. Tuåc ngûä coá cêu: “Con vua,
vua dêëu, con chêëu, chêëu thûúng” lông cha mể thûúng con, nhêët lâ
têëm lông thûúng ca ngûúâi mể thêåt lâ “bất ngất mïnh mưng nhû
biïín hưì lai lấng”.


Nhûng thûúng con lâ mưåt viïåc, mâ dẩy con lẩi lâ mưåt viïåc,
cha mể cố thïí hy sinh cho con rêët nhiïìu, nhûng biïët phûúng phấp
dẩy con nïn ngûúâi lẩi rêët hiïëm.


Giấo dc con trễ lâ mưåt nghïå thåt ca nhûäng nghïå thåt.



(98)

díìu con ngûúđi íịy cođn tr thú, víỵn lađ mươt cưng trịnh ríịt tinh vi vađ
vơ ăaơi. Vị thïí chíịt vađ tím hưìn ca tr con linh ăương vađ phât triïín
vư cuđng. Nhađ giâo duơc phăi ln ln thùm dođ, theo di sûơ linh
ăương vađ phât triïín íịy, ăïí gieo nhûơng míìm mưịng ăaơo ặâc vađ ngùn
ăôn sûêa trõ ăiïìu líìm lưỵi. Laơi cođn phăi múê mang tri thûâc, vađ gíy
dûơng nghõ lûơc ăïí ặa ặúđng chó no cho sûơ phât triïín ca tađi ba.


Tuy rùìng giâo duơc lađ mươt cưng trịnh cưng phu nhû thïị,
nhûng khưng phăi lađ khưng lađm nưíi. Chó do úê lûúng tím vađ sûơ
chn cíìn ca ngûúđi cha meơ lađ cô thïí thûơc hađnh ặúơc.


NHIÏÅM V QUAN TRỔNG CA NGÛÚÂI MỂ


Trễ khi lổt lông ra àậ phẫi nhúâ mưåt ngûúâi àïí nûúng tûåa àïí
àm bổc, ni nêëng, ngûúâi êëy lâ cha mể.


Ni dẩy con lâ mưåt trấch nhiïåm nùång nïì vâ cao qu mâ tẩo
hốa àậ y thấc cho cha meồ. Vũ thùở tỷõ thuóa nựỗm nửi, treó aọ in sêu


hịnh ẫnh ca mể vâo têm trđ, àậ cẫm th sûå u thûúng vâ thûâa
nhêån sûå uy quìn ca mể àưëi vúái mịnh.


Bao nhiïu tđnh hay ặâc tưịt mađ tr căm nhiïỵm ăïìu do úê ngûúđi
meơ nhiïìu hún úê cha, mađ ăïịn ăiïìu hû nïịt dúê treê cuông bùưt chûúâc úê
ngûúđi meơ. Cho nïn khưng cođn cô mươt tươi âc gị bùìng mươt ngûúđi meơ
ăeê con ra mađ khöng chõu nuöi con, khöng chõu daơy con. Nô trâi hùỉn
vúâi lïì lơt ca taơo hôa vađ l l ca loađi ngûúđi.


Ăưịi vúâi giâo duơc con tr, tưi víỵn khưng qún câi ắa võ vađ
nhiïơm vuơ cuêa ngûúđi cha. Trong gia ằnh ngûúđi cha nhû möơt võ quöịc
trûúêng cuêa möơt qịc gia, giûơ ặúđng mưịi uy qìn cho gia ằnh.
Ngûúđi meơ laơi cô câi nhiïơm vuơ ca mươt võ th tûúâng. Ngûúđi cha vị
sûơ tíìn tăo lađm ùn úê ngoađi ăúđi nïn cöng viïơc nöơi trúơ



(99)

thûúđng goơi vúơ lađ “nöơi tûúâng”, bïn Thuơy Sơ ngûúđi chưìng cng goơi vúơ
lađ “chânh ph ca tưi” ăïìu cô nghơa lađ thûđ nhíơn ắa võ quan
troơng cuêa ngûúđi ăađn bađ ăöịi vúâi cöng viïơc cai quăn cưng viïơc gia
ằnh vađ giâo duơc con caâi. Sûơ cao quyâ vađ giaâ trõ cuêa ngûúđi ăađn bađ vađ
sûơ bònh ăùỉng cuêa ngûúđi ăađn bađ ăưịi vúâi ăađn ưng chđnh úê ắa haơt
nađy. Nhûơng haơng ăađn bađ khöng chõu tröng nom viïơc nhađ, nuöi daơy
con câi lađ tûơ haơ thïí giâ mịnh xịng haơng nư tị víơy.


Tuy biïịt mịnh lađ ch chöịt trong gia ằnh, möơt ngûúđi meơ
thöng minh bao giúđ cng nïn nhúâ rùìng cha lađ mươt viïn cưị víịn
quan troơng vađ ăùưc lûơc trong viïơc daơy con. Phăi cô sûơ húơp tâc ca
cha meơ trong viïơc daơy con. Trong câc trûúđng húơp khô khùn ngûúđi
meơ cíìn phăi hi kiïịn ca cha. Chúâ ăïí cho con câi trưng thíịy sûơ
xung ăươt giûơa cha meơ trong viïơc giâo duơc. Vị khi con ă trưng thíịy
sûơ xung ăươt íịy thị cha meơ míịt că tđn nhiïơm, giâo duơc khưng cô


hiïơu lûơc nûơa.


NHÛÄNG THÂNH KIÏËN CỐ HẨI CHO GIẤO DC


Têët cẫ cấc bâ mể sau khi con àậ lổt lông àïìu bêng khng tûå
hỗi: “Sau nây con ta sệ ra thïë nâo? Cố sưëng lêu khưng? Mẩnh khỗe
khưng? Thưng minh khưng? Cố thấo vất khưng?” Trûúác nhûäng cêu
hỗi êëy vị chûa cố mưåt cêu trẫ lúâi cho àđch xấc nïn ngûúâi ta àậ dûåa
vâo dõ àoan huìn bđ àïí giẫi quët, ngûúâi ta xem bối, xem tûúáng,
cng sao, cng m, vâ thưng thûúâng hún cẫ lâ ngûúâi ta nhúâ thây
lêåp cho mưåt lấ sưë tûã vi.



(100)

sao thị nố ra thïë”. Tc ngûä ta cng cố cêu: “Trưìng cêy nâo ùn quẫ
êëy”.


Vị thïë, ngûúâi mể chúá nïn tin nhẫm úã mẩng, úã thêìn linh, mâ
trấi lẩi nïn tịm nhûäng phûúng phấp giấo dc thđch àấng àïí ni
dẩy con cấi, chng ta sệ thêëy nhûäng kïët quẫ nhû .


Ngoađi sûơ tin nhăm vïì sưị maơng vađ thíìn linh, ngûúđi nûúâc ta laơi
cođn tin thịt: “tiïn thiïn” vađ “thïị trìn”. Thđ duơ: mươt ặâa con
thûúđng ăau ưịm, ngûúđi ta ăïìu quy cho ưng bađ cha meơ mađ ra, mươt
ặâa con hung dûơ gian dưịi, ngûúđi ta cng ăưí că cho ưng bađ cha meơ
cô hung giûơ gian dưịi. Câi thịt íịy víỵn trng mươt phíìn. Nhûng
tin hùỉn lađ mươt ắnh mïơnh khưng di dõch nûơa, khưng căi câch ặúơc,
lađ sai. Vị díìu gùơp mươt tr cô mươt tiïn thiïn xíịu, ngûúđi ta víỵn sûêa
ăưíi ặúơc câi tiïn thiïn íịy, mươt tr bõ mươt thïị trìn dúê ngûúđi ta
víỵn căi câch ặúơc thïị trìn íịy. Căi taơo thín thïí vađ tím hưìn,
chđnh lađ cưng trịnh ca khoa hoơc, nïịu tin tiïn thiïn vađ thïị trìn
nhû mươt ắnh mïơnh tíịt khưng tin úê hiïơu lûơc ca khoahoơc vađ giâo


duơc nûơa. Ă khưng tin úê khoa hoơc vađ giâo duơc thị lađm sao ni daơy
con câi nïn ngûúđi?


Con cấi chng ta chđnh lâ hịnh ẫnh ca chng ta. Cẫ thïí
chêët lêỵn tinh thêìn, ta gổt àệo nung àc nố ra lâm sao nố sệ ra lâm
vêåy, ta chúá nïn ph cho mưåt sưë mïånh nâo, mưåt tiïn thiïn nâo, mưåt
thïë truìn nâo cẫ.


THÊN THÏÍ VÂ TÊM HƯÌN CA TRỄ CON



(101)

Thên thïí - Cấi àêìu ca hâi nhi so vúái thên mịnh lâ mưåt khưëi
to tûúáng. Trong nùm àêìu chu vi ca àêìu trễ vêỵn to hún lưìng ngûåc,
thên mịnh cng phất triïín hún chờn tay, cựồp chờn quựỗng laồi vaõ
baõn chờn nhũn nhau. Tûâ hai nùm rûúäi, khoẫng àêìu àïën rưën dâi
hún khoẫng rưën àïën chên. Tûâ ba nùm trúã lïn thị khoẫng dûúái lẩi
tiïën hún khoẫng trïn. Vâ àïën nùm thûá mûúâi thị bùỉt àêìu múái àïìu
àùån nhû thên thïí ca ngûúâi lúán.


Hịnh thïí tr con khi loơt lođng meơ dađi ăươ 30 ăïịn 50 phín tíy,
con trai cô phíìn lúân hún con gâi. Cín nùơng vađo khoăng 3kg ăïịn
3kg500. Ăûúơc 4kg thị ríịt tưịt. Khưng túâi 2kg500 lađ tr con cô bïơnh
ca cha meơ trìn sang. Ngûúđi ta víỵn ni níịng ặúơc nhûng cíìn
chùm sôc ăùơc biïơt.


Xûúng àêìu ca hâi nhi chûa lđp vúái nhau, dûúái cấc khúáp
xûúng àêìu cố mưåt têëm mâng nhïån bao trm lêëy bưå nậo, thûúâng
àïën nùm thûá hai thị cấc khúáp xûúng àêìu múái lđp hùèn lẩi. Nhûäng
trễ mẩnh khỗe cố thïí lđp trïn thúâi gian êëy. Mưåt nùm àêìu bưå nậo àậ
cố thïí nùång hún ba lêìn khi múái àễ, vâ trong bưën nùm cú thïí to bưën
lêìn hún khi múái lổt lông.



Mêëy ngây àêìu múái ra àúâi, húi thúã ca trễ rêët ngùỉn vâ trấi tim
àêåp rêët nhanh, nhiïåt àưå thûúâng vâo khoẫng 37o2 àïën 38o8 vị thïë
àiïím sưët ca hâi nhi cao hún ngûúâi lúán.


Bươ phíơn trong thín thïí ca tr phât triïín nhanh chông hún
că lađ bao tûê. Sûâc chûâa khi múâi ăeê ra lađ 53gram sûôa, thïị mađ mươt
thâng sau ă gíịp ăưi, ăïịn hai thâng lađ gíịp ba. Ăïịn 6 thâng lađ gíịp
6 líìn. Vị thïị ngûúđi meơ ríịt cíín thíơn vađ chn cíìn trong viïơc cho
tr ùn ịng, phăi lađm sao theo sûơ phât triïín mađ cung cíịp bûơa ùn
cho ăng vađ ă, ă, khưng thiïịu thị tr múâi ặúơc maơnh khe. Mươt
phíìn lúân vïì bïơnh tíơt ca tr con lađ do úê sûơ ùn ịng khưng ăng
phêp.



(102)

Sûå ni dûúäng khưng àng phếp ẫnh hûúãng rêët lúán àïën tinh
thêìn ca trễ. Vúái mưåt thên thïí àau ưëm bïånh hoẩn thị khưng lâm gị
cố mưåt tinh thêìn cûúâng trấng hoẩt bất.


Têm hưìn - Nhúâ cố têm hưìn, thên thïí múái hoẩt àưång, nhúâ cố
têm hưìn ngûúâi múái suy nghơ, cẫm giấc, phên biïåt, ham mën,
thûúng u vâ giêån ghết. Thên thïí ẫnh hûúãng àïën têm hưìn, mâ
têm hưìn cng ẫnh hûúãng àïën thên thïí.


Con víơt cng cô cht đt linh hưìn vị nô biïịt căm giâc vađ hoaơt
ăương. Nhûng linh hưìn ca mươt con víơt vađ tím hưìn ca mươt con
ngûúđi nô khâc nhau hùỉn. Tím hưìn ca ngûúđi cô nhiïìu súê nùng mađ
linh hưìn ca víơt khưng cô. Trong câc súê nùng íịy cô hai ăiïìu ăâng
lûu hún că lađ: lđ trđ vađ lûúng tím. Vúâi lđ trđ ngûúđi ta cô thïí suy xêt
phín biïơt ặúơc câc sûơ víơt, vúâi lûúng tím, ngûúđi cô thïí lađm ăiïìu
thiïơn, trânh ăiïìu âc vađ gíy dûơng nhín phíím ca mịnh.



Trễ múái sinh ra, lđ trđ vâ lûúng têm chó nhû cấi n côn êëp kđn
úã trong têm hưìn, phẫi chúâ mưåt thúâi k múái àêm nhânh nẫy lấ. Cấc
tâi nùng ca trễ àïìu ph thåc sûå phất triïín cấc giấc quan. Trễ
bùỉt àêìu hiïíu biïët mưåt viïåc gị phẫi do úã sûå hổc nhịn, hổc nghe, hổc
ài hổc nối vâ hổc cêìm nùỉn.


Vị thïị cíìn phăi tíơp lơn, câc giâc quan ca tr múâi múê
ặúđng cho trđ duơc. Sûơ phât triïín vïì lđ trđ lûúng tím phăi chíơm laơi
ăïịn mươt thúđi kyđ sau múâi năy núê hoađn toađn. Cng cô nhûơng trûúđng
húơp ăùơc biïơt, tađi nùng núê súâm hún sûơ phât triïín ca thín thïí. Ăô
lađ “ca” ca nhûơng kyđ ăưìng, ca nhûơng tađi ba xịt chng. Chng ta
ă tûđng thíịy cô tr múâi 10 tíi, 12 tíi, mađ suy nghơ hađnh ăương
nhû ngûúđi lúân, trong cú thïí víỵn hoađn toađn non daơi.



(103)

TÊÅP DÛÚÄNG VÂ GIẤO DC KHẤC NHAU THÏË NÂO?


Giâo duơc - Cíy ăïịn thúđi ăúm hoa kïịt quă cng phăi trăi qua
mươt thúđi kyđ vun trưìng bôn xúâi, gieo míìm phât mương ă. Víơy trđ
thûâc vađ ăaơo ặâc ca ngûúđi ta íín nâu trong tím hưìn ca tr thú,
cíìn phăi bôn xúâi múâi năy núê ặúơc. Chđnh nhúđ giâo duơc ă phât
khúêi câi míìm mưịng íịy. Nhûng than ưi, cng nhiïìu khi vị giâo duơc
sai líìm, hóơc khưng cô giâo duơc gị că, lađm cho bao nhiïu míìm non
nuơ tưịt bõ dađu nât, ung thưịi trong lc cođn p mùng ngíơm sûơa.


Mươt haơt giưịng khưng thïí bíịt kyđ ăíịt nađo cng gieo mađ cô thïí
moơc lïn cíy tưịt, phăi cô mươt vaơt ăíịt cho hoa mađu, khưng khđ cho
ăiïìu hođa, cô nùưng, cô nûúâc, cô ânh sâng cho ăíìy ă, thị haơt giưịng
múâiăím lïn nhûơng míìm xanh nuơ tưịt. Ăưịi vúâi tr cng víơy, nhûơng
tađi nùng ng trong tím hưìn ca tr cng cíìn phăi vun xúâi tíơp


lơn vúâi nhûơng phûúng phâp thđch húơp, thị tr múâi phât triïín
ặúơc hoađn toađn.


Nhû chng ta ă biïịt, sûơ phât triïín tinh thíìn ca tr nô ăi
díìn díìn theo vúâi sûơ phât triïín ca câc giâc quan. Víơy mịn thûơc
hađnh giâo duơc mươt câch cho ăng nghơa, thị phăi chúđ cho tr ăïịn
thúđi kyđ câc giâc quan phât triïín hoađn toađn, tr ă tûơ ch ặúơc lđ
trđ, ă cô đt nhiïìu thưng minh trong lúđi nôi vađ cô nghõ lûơc ăïí tiïịp
nhíơn giâo duơc. Víơy câi giai ăoaơn tûđ khi tr loơt lođng ăïịn thúđi kyđ íịy
đt nhíịt cng 3 nùm ăïịn 5 nùm, chng ta phăi duđng phûúng phâp
gị ăïí daơy con. Phûúng phâp íịy câc nhađ giâo duơc Phâp goơi lađ
phûúng phâp “Tíơp dûúơng” (le dressage).


Tíơp dûúơng - Tíơp dûúơng tr, khưng giưịng nhû tíơp dûúơng th
víơt. Díìu con ngûơa cô khưn ngoan ăïịn míịy, sịt ăúđi cng nùìm
trong vođng tíơp lơn dûúâi lađn roi doơa naơt vađ miïịng ặúđng khuýịn
khñch, nô khưng lađm sao cô ặúơc tia sâng thưng minh vađ ă nghõ
lûơc ăïí tiïịp nhíơn mươt giâo duơc cao cíịp.



(104)

Mươt giâo duơc tưịt cô muơc ăđch lađ cho tr ham mịn vađ thûơc
hađnh ăiïìu thiïơn m. Trong khi tr cođn thú íịu, chûa cô lđ trđ vađ
nghõ lûơc, thị chûa cô thïí nađo tûơ ham mịn vađ thûơc hađnh ăiïìu
thiïơn m ặúơc, vị thïị nïn cíìn phăi tíơp dûúơng. Tíơp dûúơng lađ mươt
cưng trịnh ca meơ lơn tíơp cho, ăïí dûơ bõ cho con mươt ngađy kia, cô
thïí tûơ mịnh ham mịn vađ thûơc hađnh ăiïìu thiïơn m.


Sûơ tíơp dûúơng th víơt lađ mươt cưng trịnh tíơp dûúơng sịt ăúđi,
sûơ tíơp dûúơng tr con lađ mươt cưng trịnh ăïí múê ặúđng cho mươt giâo
duơc chđnh thûâc. Tíơp dûúơng tr con chó mươt thúđi gian, tûđ loơt lođng
ăïịn 4,5 tíi lađ cuđng, qua giai ăoaơn íịy phăi nhûúđng bûúâc cho câc


phûúng phâp giâo duơc.


Trong thúđi kyđ thìn dûúơng ngûúđi meơ phăi cûúng qịt vađ
chn cíìn, phăi thûơc hađnh cho ăng phûúng phâp ni tr,
khưng bao giúđ theo nhûơng thiïn ca mịnh lađm sai laơc că quy c
vađ phêp tùưc ă ắnh.


Nghõ lûơc vađ l trđ ca tr khi múâi loơt lođng chûa cô nhûng díìn
díìn tr lúân lïn thị nghõ lûơc vađ l trđ xịt hiïơn díìn díìn. Nïịu khi
nghõ lûơc vađ l trđ xịt hiïơn mađ gùơp mươt cú thïí cô tríơt tûơ vađ maơnh
khe do mươt cưng trịnh tíơp dûúơng cô phûúng phâp, nghõ lûơc vađ l
trđ ca ặâa tr s phât triïín ríịt mau vađ gip ặúđng cho giâo duơc
ca meơ ríịt dïỵ dađng. Trâi laơi khi nghõ lûơc vađ l trđ xịt hiïơn gùơp
mươt cú thïí tíơp dûúơng sai phêp vị sûơ nng chiïìu vađ quâ cûng ca
meơ, l tûơ nhiïn l trđ vađ nghõ lûơc íịy s ăïịn chưỵ vư tríơt tûơ, vađ hû
hng, giâo duơc tiïịp theo khô lođng mađ cûâu vn nưíi sûơ líìm nhúơ íịy.


MƯÅT PHÛÚNG PHẤP ÀÏÍ TÊÅP DÛÚÄNG VÂ GIẤO DC



(105)

khưng ặúơc míịy ngûúđi ăađn bađ duđ cô chưìng hïịt lođng gip sûâc, cng
khưng thïí tûơ phuơ ă giâo duơc con câi mươt câch hoađn toađn.


Tuy tíơp dûúơng vađ giâo duơc con lađ mươt viïơc khô, nhûơng khưng
phăi lađ khưng lađm ặúơc. Taơo hôa ă lađm nheơ cho chõ em chng ta
nhiïìu lùưm. Vị trong thúđi thú íịu cưng viïơc ni dûúơng vađ giâo duơc
nô ùn nhõp vúâi nhau. Mươt ngûúđi meơ biïịt câch ni dûúơng con cho
phăi phêp tíịt lađ ăađo lơn tinh thíìn con ặúơc mươt phíìn lúân rưìi
víơy.


Nïëu viïåc chùn ni vâ dẩy dưỵ con cấi mâ ngûúâi mể biïët cấch


thûåc hânh cho cố phûúng phấp vâ khưn khếo sệ thêëy cưng viïåc
ni vâ dẩy con vêỵn giẫn tiïån vâ dû rưỵi thị giúâ, chúá khưng àïën nưỵi
bêån rưån quấ sûác nhû ta lêìm tûúãng àêu.


Trong viïåc chùm ni vâ dẩy dưỵ con, tưi xin hiïën cấc chõ em
phûúng phấp sau nây rêët àún giẫn vâ hiïåu nghiïåm, nố bao gưìm
trong hai chûä: quy c vâ chun cêìn.


Quy c lađ chó vaơch trûúâc nhûơng ặúđng lưịi, nhûơng phêp tùưc,
nhûơng tríơt tûơ phăi theo. Chn cíìn lađ chùm chó lûu tím theo cho
ăng nhûơng quy c ă ắnh.


Ăíìu tiïn phăi ắnh mươt quy c trong viïơc ni daơy con, rưìi do
quy c íịy mađ thûơc hađnh cho ăng, cho chn cíìn.


Khi ăoơc ăïịn chûơ “quy c vađ chn cíìn” nghe nô nùơng nïì vađ
khô khùn quâ, kyđ thíơt, xêt cho k s thíịy nô ăún giăn lùưm. Nïịu
trong câc gia ằnh cha meơ thûơc hađnh ăng phûúng phâp íịy nô s
ăem ăïịn nhûơng kïịt quă ríịt qu hôa: lađ sûơ maơnh m că cú thïí líỵn
tinh thíìn ca con giûơa mươt bíìu khưng khđ gia ằnh vui v vađ ïm
thíịm. Hún thïị nûơa, nô lađm cho ngûúđi meơ ặúơc rương ri thị giúđ ăïí
sưịng mươt vađi lc theo mịn ca mịnh. Khi sûơ bíơn rươn liïn tiïịp
vị con câi.



(106)

TÊÅP DÛÚÄNG CON THEO QUY C VÂ CHUN CÊÌN


Mën têåp cho trễ ng mưåt giêëc ng n vâ khưng qëy rêìy
lc àôi b, chó cêìn sùỉp àùåt chia nhûäng giúâ cho buá cho coá trêåt tûå.


Biïịt r sưị lûúơng sûơa cíìn phăi cho tr b trong mươt ngađy rưìi


haơn ắnh nhûơng thúđi khùưc b cho ăng. Khi cô quy c íịy rưìi thị cûâ
theo víơy mađ thûơc hađnh, khưng nïn vị l gị mađ cho ùn thïm, chó
lađm haơi sûơ tiïu hôa ca tr, cng khưng nïn vị l gị mađ thay ăưíi
giúđ ùn, khi chng ta ă chia thúđi giúđ íịy ăuâng theo vúâi sûơ tiïu hoâa
cuêa treê trong thúđi kyđ íịy.


Cho ùn àng phếp, tậ lốt thay cho k, ấo qìn êëm ấp mâ
khưng t tng, trễ vêỵn mẩnh khỗe, thị dêìu trễ cố la rêìy cấch gị ta
cng cûá àïí vêåy. Mưåt lc trễ hiïíu biïët sûå vư hiïåu ca la rêìy, trúã lẩi
àiïìm tơnh vui chúi hóåc ng ngon lânh àïí chúâ mưåt bûäa b àng giúâ
sùỉp àïën.


Nïịu mươt ngûúđi meơ khưng quy c, khưng chn cíìn, ni con
theo kiïíu bng trưi rưỵi viïơc, baơ lc nađo cng cho ùn, giúđ nađo cng
cho ng, víơt gị cng b vađo miïơng tr, mưỵi líìn nghe tr khôc
khưng cíìn xem xêt vị l gị chó nôi mươt cíu: “Thưi cho em b miïịng,
hóơc thưi bưìng em mươt tđ” câi lưịi b, bưìng, ni daơy vư tríơt tûơ íịy
kïịt quaê ríịt tai haơi. Sûâc khoêe cuêa treê mưỵi ngađy mươt hao mođn, sûơ
ýn vui trong nhađ khưng cô. Hún thïị nô trûúêng thađnh cho tr
nhûơng tíơp quân ríịt xíịu nhû khôc ríìy nheđ nheđ, khôc ăïm, ăođi cho
ặúơc, b cho nhiïìu, ùĩm bưìng ln tiïịp.



(107)

KHI TRỄ NI DẨY PHẪI PHẾP


Ngûúđi meơ ặúơc sung sûúâng ln ln thíịy sûơ tûúi tónh vui v
dïỵ thûúng ca con, sûúâng mươt tíìng nûơa lađ meơ thíịy sûơ ni con
khưng líịy gị lađ bíơn rươn vađ míịt thị giúđ cho lùưm.


Mưỵi líìn tr múê mùưt ra ă rđu rđt nôi chơn mươt mịnh vađ ýn
thíịm chúđ bûơa ùn ăuâng giúđ. Meơ seô ùĩm treê vađo lođng thay t lôt, líịy


khùn lau mađy mùơt vađ hưn hđt mún trúân möơt vađi phuât, nhûng khöng
lađm cho treê nhoơc mïơt vađ bûơc mònh. Ăïịn giúđ lađ cho treê b, tr s
sung sûúâng vư cuđng. B xong cûâ ăng lïơ b vađo nưi ăïí tuđy tr
mịn nùìm chúi hay buơm tay ng mươt giíịc ngon lađnh. Ngûúđi meơ
ặúơc thong thă ăi lađm câc cưng viïơc khâc hóơc nghó ngúi cho khe.


Tím hưìn tr con ni daơy theo câch íịy s phât triïín trong sûơ
bịnh tơnh vađ vui v, thín hịnh laơi khe maơnh chùưc chùưn, giûơa sûơ
thín ýu ca cha meơ. L trđ ca tr tuy cođn ng trong lođng, nhûng
băn nùng ca tr ă thûđa nhíơn sûơ chó huy cai quăn ca meơ lađ ríịt
qu hôa vađ lúơi đch cho treê. Tuy yâ thûâc cođn mú mađng, nhûng treê ă
căm giâc xa xa lođng thûúng ca meơ vađ chõu ịn nùưn theo nhûơng
khn khưí, nhûơng quy c cuêa meơ ắnh. Khi lyâ trñ vađ nghõ lûơc cuêa
tr bùưt ăíìu phât hiïơn, nhúđ sûơ líơp dûúơng trïn, l trđ vađ nghõ lûơc ca
tr khưng cô sûơ xung ăươt vúâi l trđ vađ nghõ lûơc ca meơ. Sûơ giâo duơc
tiïịp theo ăô, nhúđ sûơ hođa húơp ca hai tím hưìn, hai nghõ lûơc íịy nïn
s dïỵ dađng mađ tiïịn túâi mươt câch tưịt ăeơp.



(108)

(109)

em nhiïìu khi chõ em cođn dâm hy sinh cho con câi thay, hịng hưì
lađ hy sinh mươt vađi tíơt dúê, tđnh xíịu ăïí cho con trúê nïn ngûúđi ăng
ăùưn vïì sau. Ăûâc tđnh quan hïơ hún că trong viïơc ni vađ daơy con lađ:
lađm cho ăng nhûơng cưng viïơc ă ắnh, lađm vađ chia thúđi giúđ cho
húơp ăïí lađm cho ăng. Nhûơng tđnh bï tha liïìu líỵn, lađm líịy rưìi,
khưng tríơt tûơ, lađm nûêa chûđng vađ chưịi kïơ, nng chiïìu cho xong
chơn, lađ nhûơng ặâc tđnh ríịt nguy hiïím trong sûơ ni daơy tr
con. Mươt ngûúđi meơ tíơn tím vađ thưng minh, bao giúđ cng trânh xa
nhûơng tđnh xíịu íịy nhû trânh ắch.


Lađm ch cai quăn mươt gia ằnh, mươt ngûúđi meơ khưn ngoan
biïịt xïịp ăùơt viïơc nhađ vađ nuöi daơy con câi cho cô tríơt tûơ, quy c vađ


chn cíìn s thíịy cơc ăúđi dưìi dađo, vui v, sung sûúâng, ăem haơnh
phc ăïịn cho chưìng cho con vađ cho mịnh nûơa.


Trâi laơi nïịu ăïí rưịi rùưm, vư tríơt tûơ, thị gia ằnh ăưịi vúâi ăađn bađ
chó lađ mươt câi ắa nguơc, mađ mịnh tûơ taơo ra vađ chõu tíịt că moơi híơu
quă.


CÛÚNG QUËT VÂ HIÏÌN TÛÂ CA MỂ


Trong khi thi hađnh phûúng phâp tíơp dûúơng vađ giâo duơc con
tr, ngûúđi meơ cíìn phăi cô quy c vađ chn cíìn. Vị lúơi đch cho con,
meơ ă ắnh mươt tríơt tûơ gị thị phăi theo cho ăng, nhiïìu khi phăi
cûúng qịt thị múâi cô kïịt quă.



(110)

nhíơn uy qìn chn chïị íịy, cng nhû uy qìn ca ngûúđi maơnh
âp bûâc k ýịu, khưng căm tịnh, khưng tđn phuơc, ăïịn mươt ngađy tr
cô l trđ biïịt suy nghơ vađ phân ăoân tr trúê laơi khưng thûđa nhíơn uy
qìn vađ tđn nhiïơm cha meơ nûơa, sûơ xung ăươt trong gia ằnh giûơa
cha meơ vađ con câi vị thïị mađ xăy ra.


Uy quìn ca cha mể àưëi vúái con, bao giúâ cng phẫi cố. Phẫi
lâm sao cho trễ nhêån thêëy uy quìn êëy lâ vị tịnh u vâ lúåi đch cho
trễ. Thûåc hânh uy quìn êëy phẫi trong mưåt khưng khđ hiïìn tûâ vâ
u thûúng thị trễ múái cẫm hốa vâ thûâa nhêån mưåt cấch chên
thânh.


Chng ta nïn nhúâ rùìng giâo duơc hay tíơp dûúơng cng thïị, lađ
mươt cưng trịnh líịy tịnh ýu vađ hiïìn tûđ lađm phûúng chím ăïí thûơc
hađnh. Con câi chõu theo câc hịn lïơnh vađ quy c ca chng ta lađ
nhíơn thíịy tíịm lođng thûúng ýu vađ hiïìn tûđ ca chng ta, chûâ


khưng phăi vị sûơ doơa naơt chûêi mùưng vađ bô bơc mađ ặúơc. Chõ em
nïn nhúâ rùìng câi cưng hiïơu ca sûơ doơa naơt vađ trôi bơc chó nhíịt
thúđi, chúâ daơy dưỵ líịy tịnh thûúng vađ hiïìn tûđ mađ căm hôa, s hiïơu
lûơc sịt că ăúđi.


Hoơc sâch daơy ni con khưng phăi lađ ăïí cho chõ em ăem bao
nhiïu nguýn tùưc phiïìn phûâc lưi thưi trong sâch ăïí rađng bơc con
câi nhíịt nhíịt phăi theo cho ăng tûđng li tûđng t mươt câch ăươc
ăoân. Mươt ngûúđi meơ thưng minh bao giúđ cng tuđy hoađn cănh mađ
ăiïìu chónh cho thđch húơp. Cưịt nhíịt mịnh ă ắnh thi hađnh mươt viïơc
gị phăi thi hađnh cô quy c vađ chn cíìn, mađ trong sûơ thi hađnh íịy
phăi hiïìn tûđ vađ thûúng ýu.


Sûå thûåc, nối àïën hiïìn tûâ vâ thûúng u thị khưng mêëy bâ mể
mâ khưng cố. Phêìn àưng cấc bâ mể àậ quấ hiïìn tûâ vâ thûúng u,
nhêët lâ hiïìn tûâ vâ thûúng u lâm sai cẫ khn phếp.



(111)

Nhiïìu ngûúđi meơ ă ặa sûơ hiïìn tûđ ăïịn chưỵ nhu nhûúơc. Ăô lađ
mươt sûơ líìm lúân. Hiïìn tûđ phăi ăi ăưi vúâi cûúng qịt thị hiïìn tûđ múâi
lúơi đch cho giâo duơc. Hiïìn tûđ khưng phăi lađ mươt sûâc ýịu, chđnh lađ
mươt sûâc maơnh nô híịp díỵn, kđch thđch, mađ khưng ưìn ađo hung baơo.
Taơo hôa ă ph cho ngûúđi meơ ặâc tđnh hiïìn tûđ ăïí daơy con trong
thúđi thú íịu.


Ta lêëy tịnh thûúng mâ dẩy con, con ta sau nây lúán lïn cng
lêëy tịnh thûúng mâ úã vúái àúâi. V tr lâ gị? Khưng phẫi lâ nhúâ mưåt
têëm lông thûúng bất ngất mïnh mưng mâ thânh hay sao?



(112)

CHÛÚNG II




CẤC GIẤC QUAN CA TRỄ


VÂ KHN PHẾP TÊÅP DÛÚÄNG



TRỄ MÚÁI RA ÀÚÂI VÂ SÛÅ PHẤT TRIÏÍN CA CẤC GIẤC QUAN


Trïn, tưi àậ nối sûå phất triïín cấc tâi nùng ca trễ lâ ph
thåc úã sûå phất triïín cấc giấc quan. Trễ múái ra àúâi chûa cố lđ trđ vâ
nghõ lûåc cho rộ râng. Cấc l trđ vâ nghõ lûåc ca trễ sệ dêìn dêìn nẫy
núã theo vúái cấc giấc quan ca trễ, khi trễ têåp nhịn, têåp nghe, têåp
ài, têåp nối, têåp cêìm. Giấo dc chđnh thûác chó bùỉt àêìu úã thúâi k trễ
àậ cố lđ trđ vâ nghõ lûåc àêìy à, trûúác giai àoẩn nây phẫi têåp dûúäng.
Chùỉc chõ em cng àoấn biïët têåp dûúäng cấi gị? Chđnh lâ têåp dûúäng
cấi giấc quan ca trễ. Vị giấc quan cố têåp dûúäng thị tâi nùng ca
trễ múái phất triïín, têåp dûúäng cấc giấc quan lâ dûå bõ cho giấo dc
sau nây mau cố kïët quẫ.



(113)

Trễ lẩi khưng cố nhûäng bẫn nùng tiïën bưå nhû loâi vêåt. Nhûng
trấi lẩi loâi vêåt sët àúâi chó sưëng nhúâ bẫn nùng, chúá khưng cố mưåt
tia sấng lđ trđ vâ nghõ lûåc.


Loơt lođng ra cng cô băn nùng, nhûng băn nùng ca tr chó
gip thđ nghiïơm vađ tíơp lơn câc giâc quan ăïí ăïịn sûơ phât triïín l
trđ vađ nghõ lûơc. Giâc quan díìn díìn phât triïín thị tr cng líìn líìn
nhíơn thíịy sûơ sưịng ca băn thïí mịnh vađ phín biïơt ặúơc sûơ sưịng
khâc úê xung quanh mịnh.


Khi trễ múái ra àúâi sûå têåp luån cấc giấc quan lâ mưåt àiïìu rêët
cêìn thiïët àïí dûå bõ àïën giấo dc chđnh thûác.


Võ giấc - Khi múái lổt lông, võ giaỏc cuóa treó aọ coỏ, tuy rựỗng sỷồ



phớn biùt mùơn laơt, ngoơt ăùưng ặúng cođn löơn xöơn. Khi treê p mùơt
vađo v meơ lađ că lûúơi, că mưìm, ăïìu ht mươt câch tûơ nhiïn vađ vuơng
vïì, cô khi tr mt că v cao su, ngôn tay mađ khưng phín biïơt ặúơc
vúâi v meơ. Tuy trong ba bưịn thâng ăíìu chó cô miïơng lađ giâc quan,
quan hïơ mađ thưi.


Vị miïång lâ giấc quan quan hïå àêìu tiïn nïn mể cêìn phẫi lûu
vïì sûå ùn ëng ca con nhiïìu lùỉm. Nïëu cho ùn bêåy, khưng àng
phếp, àng giúâ, thiïëu à bêët thûúâng sệ ẫnh hûúãng lúán àïën cưng
viïåc giấo dc. Mưåt trễ cho ùn àng phên lûúång vâ thị giúâ, sệ khỗe
mẩnh vâ sùén sâng àốn tiïëp giấo dc mưåt cấch cố hiïåu quẫ.


Khûáu giấc - Vïì khûáu giấc trễ cng phất àẩt súám vị khi b,


tr ngûêi muđi khưng quen s nhă ra ngay. Sûơ tíơp dûúơng giâc quan
nađy khưng cô sûơ gị ăâng nôi lùưm. Meơ thûúđng tíơp cho con phín biïơt
ặúơc nhûơng muđi hưi hâm, dú bíín, bùìng v mùơt khô chõu, bùìng
tiïịng nôi, ăïí sau nađy tr trânh nhûơng víơt gị khưng saơch s vađ thưịi
tha. Viïơc thûâ nhíịt lađ meơ phăi giûơ gịn ăđt con thíơt saơch s, nhûơng
t lôt, âo qìn hùìng ngađy phăi thay ăưíi ln.


Thõ giấc - Mùỉt trễ àêìu tiïn chó biïët nhêån ban ngây vâ ban



(114)

Khửng nùn ùớ treó nựỗm trong nửi theo mửồt chiïìu ra ấnh sấng
sệ hẩi àïën thõ giấc ca treó. Cờỡn phaói thay ửới chiùỡu nựỗm, khi bùn
traỏi, khi bïn phẫi.


Qua ăïịn thâng thûâ hai, tr múâi bùưt ăíìu nhíơn ặúơc khn
mùơt ca meơ. Tr ă cô căm giâc nhûng chûa suy nghơ. Giai ăoaơn


nađy ríịt quan hïơ cho sûơ tíơp dûúơng vađ giâo duơc, vị ă bùưt ăíìu cô sûơ
liïn laơc giûơa hai tím hưìn ca con vađ meơ, nhûơng câi nhịn mau leơ,
nhûơng sùưc mùơt biïịn ăưíi, nhûơng nuơ cûúđi ăïìu cô nghơa ăưịi vúâi con.


Qua thâng thûâ ba, tr ă nhíơn ặúơc thín thïí, chín tay vađ
câc víơt quen biïịt xung quanh vađ cng ă ûa nhịn câc sùưc mađu,
nhû mađu ă chùỉng haơn.


Qua thâng thûâ sâu, ă nhíơn thíịy câc víơt gíìn vađ xa, câi gíìn
thị ặa tay nùưm, câi xa vúâi khöng ặúơc laơi ăođi.


Tûâ àêëy sûå nhêån biïët bẫn ngậ ca trễ vâ ngoẩi vêåt àậ dêìn dêìn
rộ râng thïm.


Thđnh giấc - Thđnh giấc ca trễ bùỉt àêìu cố khi nghe tiïëng


àưång àậ biïët giêåt mịnh hóåc quay àêìu vïì phđa cố tiïëng gổi.
Àưå hai thấng thị trễ àậ biïët nghe tiïëng mể ru ng.


Qua ba thấng àậ vui thđch nghe ca hất, mún trúán vâ ti khốc
khi nghe nhûäng tiïëng mùỉng nẩt. Trong thấng thûá ba nghe gổi àïën
tïn àậ biïët trúã mùåt quay nhịn.


Àïën thấng thûá nùm àậ nhêån biïët mưåt cấch rộ râng lúâi
khun dưỵ, vui àa, vúái lúâi la rêìy qã mùỉng. Mể àậ cố mưåt phûúng
kïë àïí lâm cho con hiïíu nhûäng tûá ca mể.


Xc giấc - Trễ múái sinh ra, xc giấc rêët lúâ múâ, tuy vêåy cuäng


tiïën rêët nhanh. Nhûng cuäng phẫi àïën mưåt nùm rûúäi múái nẫy núã


àêìy à.



(115)

nựỗm mửồt chiùỡu, ruửỡi muửợi, rùồp cùỉn, ấo qìn chêåt hểp chiïëc cc ấo
gâi sai v.v...


Sûơ bûơc bươi khô chõu ca tr nhiïìu khi lađ taơi sûơ khịt ăiïím
tûơ nhiïn ca câc cú quan thín thïí tr, vị thïị mịn lađm tr búât bûơc
bươi la khôc, nïn cho tr ng cho nhiïìu. Mươt câi may mùưn mađ taơo
hôa ă ph cho tr trong nùm ăíìu lađ tr ng ríịt ngon, vađ sưị giúđ
ng nhiïìu hún sưị giúđ thûâc. Ăïí cho treê nguê lađ cho treê maơnh khoêe vađ
ýn tơnh ăïí phât triïín cú thïí vađ tinh thíìn. Nhiïìu ngûúđi ă líìm
tûúêng tr ríìy la lađ vị ăôi. Sûơ thíơt ăôi khưng lađm cho tr ríìy la
bùìng mịn ng mađ ng khưng ặúơc.


Mịn phín biïơt tr la vị ăôi hay ng thị chó cô câch chia bûôa
ùn cho ăuâng giúđ, vađ ăuâng lûúơng. Nïịu ă cho tr ùn theo câch íịy mađ
cođn la khôc lađ vị tr ăôi ng mađ chûa ặúơc ng.


Lệ tûå nhiïn trong khi trễ ng khưng nïn cûúâi nối ưìn âo quấ
hóåc múã cûãa rêìm rêåp. Tuy vêåy cng chó cêìn mưåt sûå n lùång vûâa
vûâa trễ àậ ng ngon lùỉm rưìi.


Vêån àưång tûá chi - Sûå vêån àưång chên tay thên hịnh àậ cố khi


múâi ă, câc tay chín ă cûê ăương. Ngôn tay cng múê ra nùưm vađo
ặúơc vađ ă biïịt cíìm nhûơng víơt ca meơ ặa cho. Tay chín tr cíìn
phăi hoaơt ăương ln nïn nhûơng âo qìn t lôt ca tr cíìn phăi múê
rương ri ăïí cho tr dïỵ víơn ăương theo mịn.


Qua thấng thûá tû, trễ àậ cố thïí vûún cấnh tay ra nùỉm cấc


vêåt, nhûng rêët vng vïì vâ àậ nùỉm thị khưng chõu múã ra nûäa.



(116)

Thûúâng àưå ba, bưën thấng, trễ àậ biïët lêåt vâ bô, nùm sấu
thấng àậ biïët ngưìi. Khưng nïn têåp cho trễ ngưìi súám lâm hỗng
xûúng lûng, cố thïí côm trm xëng, cûá àïí tûå nhiïn cho trễ mën
ngưìi thị ngưìi, chûá cha mể khưng nïn vưåi vậ båc trễ ngưìi súám quấ.
Tûâ thấng thûá sấu, bẫy sùỉp ài trễ ûa hoẩt àưång liïn tiïëp lêåt, bô...
cêìn nïn lûu vâ dng chiïëc giûúâng cao thânh múái trấnh khỗi ngậ
tế cố hẩi cho cú thïí.


SÛÅ NẪY NÚÃ CẤC TÂI NÙNG CA TRỄ


Tr tûđ loơt lođng ăïịn sâu thâng thíơt khâc nhau xa lùưm. Vị ăïịn
sâu thâng tr ă biïịt ặúơc nhiïìu vađ hiïíu nhiïìu lùưm rưìi. So vúâi
traơng thâi giưịng nhû cím, muđ, ăiïịc ăïịn sâu thâng tr ă biïịt phín
biïơt băn thïí ca mịnh khâc vúâi sûơ víơt xung quanh mịnh, tr ă
biïịt nhịn nhíơn câ víơt, biïịt súđ nùưn, biïịt hịnh daơng vađ sùưc mađu, ă
phín biïơt câc thûâ tiïịng, biïịt thđch câc ăưì chúi vađ vúâi ăưì chúi ă thđ
nghiïơm nhûơng trođ múâi laơ.


Chđnh thúâi k nây ẫnh hûúãng rêët lúán cho sûå têåp dûúäng vâ
giấo dc ca mể. Vị têm hưìn vâ cẫm giấc ca trễ àậ bùỉt àêìu nẫy
núã. Nhûäng tâi nùng ca trễ cuäng lêìn lûúåt xuêët hiïån.



(117)

cho phêp mươt viïơc gị meơ chó duđng chûơ “khưng ặúơc”, hóơc “im ăi”
mươt câch nghiïm trang cng ă lađm cho tr hiïíu lađ meơ khưng
bùìng lođng viïơc íịy, miïỵn rùìng nhûơng chûơ íịy thûúđng lùưp ăi lùưp laơi
nhiïìu líìn trong câc trûúđng húơp giưng giưịng nhû thïị.


Tuy vêåy khưng nïn dng sûå quất nẩt êìm ơ, mưåt trễ têåp dûúäng


khưn khếo chó mưåt sûå vùỉng cûúâi ca mể, mưåt khốe mùỉt múã rưång,
cng à cho trễ hiïíu lâ mể khưng cho phếp, meồ khửng bựỗng loõng.


CH NẽN XEM TRE NH ÀƯÌ CHÚI


Mën têåp dûúäng cho cố kïët quẫ tưët thị cha mể nïn trấnh cấi
thối rêët thưng thûúâng lâ xem trễ nhû àưì chúi, nhû mưåt con bp bï
sưëng. Khưng nhûäng cha mể phẫi trấnh cấc thối êëy mâ cêëm hùèn cấc
bâ con chng bẩn ca cha mể chúá dng cấi thối êëy àưëi vúái trễ.


Thûúđng thûúđng cha meơ cúơt giúơn vúâi con ăïí cho con vui, nhûng
sau cha meơ laơi muöịn cho con cúơt giúơn ăïí mua vui cho cha meơ.
Thûúđng treê ăïịn thúđi kyđ caâc giaâc quan vađ tađi nùng múâi năy núê, thâi
ăươ ríịt dïỵ thûúng vađ ngươ nghônh. Cha meơ nađo lađ cuđ kiïịt cho con
cûúđi, nađo lađ treo cânh xâch vai tr, nađo lađ bưìng ngûúơc ặa ngang...,
mưỵi líìn tr reo lïn lađ că nhađ vui cûúđi íìm ơ. Câi lưịi chúi ăuđa íịy
nguy haơi cho tr vị hai l sau nađy:


Mươt lađ chng ta lađm nhoơc mïơt vađ thûúng tưín ăïịn thíìn kinh
hïơ ca tr. Trong thúđi kyđ nađy, bươ thíìn kinh ca tr cíìn phăi cô sûơ
ýn tơnh vađ thùng bùìng múâi cô thïí lađm cho cú thïí vađ tinh thíìn
phât triïín ặúơc.


Hai lâ trong khi chng ta quấ cúåt àa vúái trễ, chng ta lâm
cho trễ “lúân mùåt”, cấc n cûúâi khốe mùỉt, sùỉc thấi úã mùåt àưëi vúái trễ
khưng cố giấ trõ nûäa.



(118)

quâ ăíìu rưìi haơ xịng chín. Mưỵi líìn ặa lïn haơ xịng nhû thïị treê
laơi cûúđi reo. Thñch chñ ngûúđi cha lađm luön trong mûúđi phuât.Ăïịn khi
khöng nghe tiïịng cûúđi cuêa con nûơa, haơ con xịng thị ặâa tr ă


tđm că ngûúđi, vađ ngưịt thúê, phăi ăi tịm thíìy thịc may múâi cûâu kõp.
Mươt líìn nûơa xin nhùưc laơi, cha meơ chúâ nïn xem con nhû mươt
ăưì chúi.


N TƠNH CÊÌN THIÏËT CHO SÛÅ PHẤT TRIÏÍN


Mươt cú thïí vađ tinh thíìn cođn non ýịu nhû tr cíìn phăi cô ýn
tơnh múâi cô thïí phât triïín ặúơc. Bao nhiïu thanh niïn, thiïịu niïn
tđnh tịnh gùưt gng, ngú ngíín, cuđn mùìn lađ phíìn nhiïìu hưìi tr thú bõ
mươt thíìn kinh hïơ xc ăương quâ sûâc, sûơ kđch thđch quâ maơnh vađo
trđ no cođn mïìm mng ca tr, lađm rung ăương că tinh thíìn. Vị thïị
mươt ngûúđi meơ tíơp dûúơng con cho khêo lađ tịm kiïịm sûơ ýn tơnh cho
con. Trânh cho con nhûơng xc ăương bíịt thûúđng, nhûơng tiïịng hêt
nùơt, nhûông lúđi mùưng chûêi, nhûông sûơ kyđ laơ khuêng khiïịp, nhûơng bươ
mùơt cau cô ăươc dûơ vađ cng khưng nïn ăïí cho tr phăi khôc la ưìn ađo
lùưm. Nhûơng sûơ qịy ríìy cng thiïơt haơi cho thíìn kinh ca tr, vị
thïị cíìn phăi cho tr ùn ăng giúđ vađ ă bûơa. Vađ khưng nïn sùưm sûêa
môn ùn trûúâc mùưt tr, nïn lađm riïng rưìi ăng giúđ ặa ăïịn.


Nïịu tûđ khi nùìm nưi, tr ă hûúêng ặúơc sûơ ýn tơnh vađ tịnh
ýu sâng sịt do meơ cha ni vađ daơy mươt câch cô quy c vađ chn
cíìn thị lúân lïn tr s maơnh khe vađ thưng minh, cûúng nghõ vađ
hiïìn híơu.



(119)

TÊÅP ÀI


Ăươ nùm thâng tr ă ngưìi, ăïịn chđn mûúđi thâng ă ặâng
lûơng chûơng ặúơc. Thûúđng tr nđu úê cânh tay meơ hóơc chín bađn ghïị
ăïí tíơp ặâng. Luâc nađy nïn ăïí cho tr tíơp ặâng úê mươt chiïịc ăïơm cho
khi ng ăau. Khi ặâng ă thùỉng tr bùưt ăíìu tíơp bûúâc. Thûúđng


nhiïìu cha meơ ăïí cho b b tíơp cho tr bûúâc súâm quâ. Tr tíơp bûúâc
súâm cô haơi, vị lađm cho thađnh tíơt, hai ưịng chín qunh laơi, ưịng chín
ýịu quâ khưng ăúơ nưíi thín hịnh. Nïn ăïí cho tr tûơ do, khi ă cûâng
chín thị tíơp ăi. Meơ chó cíìn ăúơ sau lûng mươt tđ lađ ặúơc. Hóơc tưịt
hún lađ cho tr chúi trong mươt câi ci bùìng gưỵ cô song xung quanh
ăïí tr võn mađ ăi líìn. Cô thïí sùưp câc ghïị ngưìi gíìn vúâi nhau ăïí tr
cô thïí chín ăi líìn cng ặúơc. Nhûơng chiïịc xe nhi ăùìng sau cô
câi võn lađ mươt khđ cuơ tíơp cho tr vûđa ăi vûđa ăííy ríịt tiïơn.


Trong thúđi kyđ tíơp ặâng, tíơp ăi, tr hay víơn ăương tay chín ríịt
dïỵ ng, khưng nïn ăïí tr nùìm ngưìi úê chưỵ cao. Khi tr ă biïịt ăi laơi
hay chaơy, ríịt dïỵ víịp tê, nïn ăïí tr tíơp úê chưỵ ăíịt bùìng phùỉng vađ
khưng cô víơt gị víịp vâp nguy hiïím.


Nhûäng bûúác àêìu ca trễ lâm cho trễ sung sûúáng lùỉm. Nïëu mể
vâ cha ngưìi mưỵi ngûúâi mưåt gốc mâ bẫo trễ ài bïn nây qua bïn kia
thị trễ thđch vư cng.


TÊÅP NỐI



(120)

Tiïëng dïỵ nhêët mâ trễ nối àêìu tiïn lâ: mấ, ba, bâ. Mưåt sûå
sung sûúáng ca cha mể khi con àậ biïët gổi àïën tïn ca mịnh. Mưåt
vâi tiïëng nối ca mể biïët lùỉp ài lùỉp lẩi nhiïìu lêìn lâm cho trễ hiïíu
nghơa tiïëng êëy vâ nối theo. Thđ d vûâa ùém trễ ài ra sên vûâa nối:
“m, chúi”. Nối nhiïìu lêìn trễ sệ hiïíu nghơa vâ nối: “m chúi” nghơa
lâ: àưåi m ài chúi.


Nhûäng tiïëng cêìn dng nïn dẩy cho trễ biïët vâ quen dng
nhû: ùn, ng, chúi, ài...



Tíi biïët ài, ty theo sûác khỗe khưng chûâng, thị tíi biïët nối
cng khưng chûâng. Khưng nïn dẩy con ài súám thị cng khưng nïn
dẩy cho nối súám. Hậy chõu khố chúâ cho cấc cú quan ca trễ phất
triïín àậ, khưng nïn båc trễ phẫi nối, khi trễ chûa à sûác nối.
Nhûäng trễ nối súám chûa chùỉc lâ trễ thưng minh. Ngûúâi ta nghiïåm
nhûäng trễ chêåm nối lâ trễ thưng minh hún.


Tr múâi biïịt nôi thûúđng nôi khưng sûêa. Thđ duơ chúi thị nôi lađ
“dúi”. Meơ khi nghe nôi lùưp, nôi sai phăi sûêa laơi cho con nôi cho
ăng, díìu khi íịy con nôi chûa ặúơc sûêa, nhûng meơ cûâ lùưp ăi lùưp laơi
nhiïìu líìn rưìi mươt ngađy con nôi cng ăng. Nhiïìu ngûúđi meơ thíịy
con nôi lùưp vui tai, laơi duđng lúđi lùưp íịy ăïí noâi vúâi con, sau lúân lïn
con quen thoâi thađnh nôi khưng sûêa.


Trong khi sûãa cho con nối cho àng phẫi sûãa mưåt cấch ưn
tưìn, hiïìn hêåu, nïëu dng lúâi gùỉt gỗng thị mổi sûå àïìu hỗng.


Trễ con biïët nối, nhûng chûa cố thïí hiïíu nghơa ca nhûäng
lúâi nối ra. Trễ chûa lâm sao hiïíu hïët nhûäng lúâi ta nối cng nhû
khưng thïí hiïíu hïët lúâi ca trễ nối ra. Trễ cố tđnh bùỉt chûúác rêët tâi
tịnh vâ cố thïí lùỉp lẩi nhû mưåt con vểt nhûäng lúâi nối ca ngûúâi
xung quanh mịnh. Àố lâ mưåt cấch chúi ca trễ. Tûâ lúâi nối àïën sûå
hiïíu vêỵn côn xa lùỉm. Vị mể khưng nïn cêìm chùỉc khi trễ àậ biïët nối
lâ trễ àậ hiïíu nhûäng lúâi nối ca mịnh, hóåc tin nhûäng lúâi ca trễ
nối lâ phất úã lông ra.



(121)

Dêìu trễ àậ biïët nối, mể vêỵn giûä phûúng phấp têåp dûúäng àậ
dng bêëy lêu nay. Nhûäng sùỉc mùåt ca mể, cấi nhịn, cấi cûúâi àïìu cố
nghơa nhiïìu hún mưåt lúâi rùn dêåy. Nhûäng cấch thûác ùn, ëng,
chúi, ng àïìu theo quy c vâ chun cêìn.



DNG LÚÂI NỐI ÀÏÍ DẨY TRỄ


Khi tr ă bíơp beơ nôi vađ ă nghe hiïíu lúđi nôi ặúơc cht đt, thị
meơ ă cô thïí duđng lúđi nôi ăïí daơy tr, trong nhûơng trûúđng húơp dïỵ
hiïíu vađ dïỵ nhúâ.


Phẫi nïn kiïëm nhûäng chûä, nhûäng rêët dïỵ dâng vâ gổn gâng
mâ nối cho trễ mưåt vâi cêu, lùỉp ài lùỉp lẩi nhiïìu lêìn, thị múái cố cưng
hiïåu. Chỳỏ noỏi hựỗng dờy hựỗng daói, lyỏ sỷồ caõ kù, thị íng cưng vâ tưën
lúâi thưi, vị trễ khưng cố trđ nậo àêu mâ hiïíu cho nhiïìu nhûäng lúâi ta
nối.


Nôi ăaơo ặâc, thiïơn âc vúâi tr trong lc nađy lađ vư bưí vị tr
khưng hiïíu, cíìn cô viïơc lađm ăïí cho tr thíịy nhiïìu hún lúđi nôi. Meơ
phăi tûơ lađm cho con thíịy vađ dùưt dịu con vađo viïơc lađm thị con dïỵ
hiïíu hún. Ăưịi vúâi viïơc giâo duơc tr trong lc nađy chó cíìn tíơp cho tr
lađm ăiïìu thiïơn, lûúng tím chúâm núê ca tr s khuynh hûúâng vïì
ăiïìu thiïơn. Câc khuynh hûúâng âc bíơy s khưng phât sinh ặúơc.
Khưng cíìn bađy v vađ cíịm chó ăiïìu âc, chó gieo míìm thiïơn thị míìm
âc khưng cô nûơa.



(122)

trûúâng húåp êëy, ta chó cêìn sûãa cho trễ, viïåc bêåy àưíi ra mưåt viïåc phẫi,
viïåc dûä ra mưåt viïåc hiïìn. Ta thêëy trễ cùỉn ai, ta chó nhể nhâng bẫo:
“Con hưn chõ êëy mưåt cấi nâo”, trễ àấnh ai, ta chó bẫo: “Con thoa
anh êëy mưåt cấi nâo”. Hóåc àưíi mùåt hung dûä ra hiïìn lânh: “Nâo con
cûúâi ài nâo”. Nhûäng n cûúâi, nhûäng chiïëc hưn, nhûäng chiïëc thoa sệ
àưíi cho cấi àấnh, cấi cùỉn, cấi bưå dẩng hung dûä.


Nïëu têåp quen nhû thïë thị mưỵi khi xêíy ra mưåt sûå gị khấc


thûúâng, mể chó nối mưåt lúâi lâ trễ thay àưíi thấi àưå xêëu xa ra hiïìn
hêåu, tûác giêån ra vui vễ. Trễ khưng cêìn biïët viïåc ấc, chó thêëy vâ lâm
viïåc thiïån do mể dịu dùỉt lâ viïåc ấc khưng cố nûäa.


Tưi àậ tûâng thêëy rêët àưng cha mể têåp dûúäng cho con, chó ûa
trûúãng ấc hún bưìi thiïån. Mưåt trễ chẩy chúi àng ngậ, khốc lïn. Mể
vưåi chẩy lẩi vûâa bưìng con vûâa nối: “Thưi con nđn ài àïí mể àấnh cấi
ghïë nây lâm cho con bưí” miïång nối tay àấnh cấi ghïë vâchûãi búái om
sôm. Àố lâ mể têåp cho con tđnh hung dûä, trẫ th, vu cấo mưåt cấch
phi l.


Tưi laơi gùơp nhiïìu gia ằnh, cha meơ nghe con bíơp beơ chûêi, do
v b tưi túâ daơy cho, ă khưng cùn ngùn laơi líịy lađm vui thđch vađ
giuơc cho tr chûêi thïm. Thíơm chđ laơi bíìy v cho tr mùưng cha meơ
lađm möơt trođ khöi hađi. Ăöịi vúâi treê lúđi chûêi mùưng khưng cô nghơa gị,
tr chó bùưt chûúâc nôi chúi, laơi thíịy cha meơ t vui chúi, thò treê laơi
cađng mùưng chûêi giađ. Ăïịn sau nađy lúân lïn tr víỵn giûơ thôi quen íịy,
cha meơ chúâ cô trâch tr.


Khi nâo gùåp trễ nối nhûäng tiïëng thư tc, chûãi mùỉng do ngûúâi
ngoâi bêìy vệ bêåy, cha mể phẫi nghiïm trang chúá tỗ veó vui cỷỳõi, vaõ
meồ phaói nhũn con bựỗng mửồt caỏch khửng bựỗng loõng. Treó seọ hiùớu aọ
noỏi mửồt àiïìu mâ cha mể khưng mën, lêìn sau sệ khưng trúã lẩi nûäa.
Mưåt thấi àưå nghiïm trang cng à cho trễ sûãa lưỵi chúá khưng cêìn la
mùỉng trễ. Vị thêåt ra, trễ khưng hiïíu mưåt t gị vïì nhûäng lúâi trễ àậ
nối.



(123)

DẨY ÀIÏÌU PHẪI LÂ NGÙN ÀIÏÌU TRẤI


Trong phûúng phâp tíơp dûúơng vađ giâo duơc nhi ăưìng nïn nhúâ


rùìng chó daơy ăiïìu phăi, ăiïìu thiïơn tíịt lađ ngùn ăiïìu âc. Chng ta
khưng nïn chúđ ăúơi ăïí ngùn cíịm sûêa trõ ăiïìu trâi, ăiïìu âc. Vị khi ă
ngùn cíịm sûêa trõ ăiïìu trâi, ăiïìu bíơy, lađ ăiïìu trâi ăiïìu bíơy ă
khưng cô chưỵ ăíịt ăïí gieo vađo rưìi. Giûơa mươt khoăng ăíịt ta biïịt bôn
xúâi vun trưìng câc giưịng hoa thúm c ăeơp, thị nhûơng giưịng c cođi, c
c khưng lađm sao moơc lïn nưíi. Trong möơt gia ằnh mađ cha meơ daơy
cho con nhûơng cûê chó hiïìn hođa, nhûơng lúđi nôi phêp tùưc, thị khưng
lađm gị cô nhûơng thâi ăươ hung hùng, lúđi nôi thư tuơc.


Tr con khi nghe cô sûơ ngùn cíịm thị laơi cô tđnh thôc mâch
mịn vûúơt qua sûơ ngùn cíịm íịy. Chùỉng khâc nađo cô xíy ăùưp hađng
rađo thị tr laơi mịn vûúơt qua hađng rađo chúi. Nhiïìu cha meơ cûâ ngùn
cíịm con: “Cíịm mađy khưng ặúơc nôi dưịi” mađ tr víỵn nôi dưịi nhû
thûúđng, lađ vị trong nhađ cô ai daơy cho tr nôi thíơt ăíu. Cha meơ ùn úê
vúâi nhau khưng thíơt, ăưịi vúâi moơi ngûúđi khưng thíơt vađ nhíịt lađ ăưịi
vúâi tr khưng thíơt, thị băo lađm sao mađ tr laơi khưng nôi dưịi.


Trûúác khi ta ngùn cêëm con dưëi, thị hậy gieo vâo lông con
nhûäng mêìm thânh thûåc, lûúng thiïån àậ.



(124)

SÛÅ PHÊN BIÏÅT CUÃA NGÛÚÂI VAÂ CUÃA TA


Mể àậ têåp dûúäng cho trễ nhêån biïët cấi gị lâ phẫi cấi gị lâ trấi,
cấi gị lâ cho phếp, cấi gị lâ cêëm hùèn thị cng phẫi dẩy cho trễ biïët
cấi gị lâ ca ngûúâi, cấi gị lâ ca ta.


Cô ngûúđi cho tr cô tđnh đch k vị thíịy bíịt kyđ víơt gị tr cng
vú vïì cho mịnh că. Hiïíu nhû thïị lađ líìm. Vị khi tr múâi loơt lođng ăïịn
thúđi kyđ cô căm giâc, thị căm giâc ăíìu tiïn ca tr lađ chó múâi nhíơn
ặúơc câi băn thïí ca mịnh, vađ tịm câch ăïí tha mn nhûơng sûơ ûúâc


mịn vađ thiïịu thưịn ca băn thïí íịy. Ăô lađ mươt câi băn nùng ríịt tûơ
nhiïn, chđnh tr cng khưng hiïíu ăô lađ tđnh tưịt hay xíịu. Tr thíịy
mươt víơt gị, khưng cíìn biïịt víơt íịy lađ ca ai, chó cíìn ăem vïì cho
mịnh lađ ặúơc rưìi. Tûđ 3 hóơc 4 thâng, tr ăïìu vú b vađo miïơng, vị
trong lc íịy miïơng lađ cú quan căm giâc ăươc nhíịt. Tr chûa nhíơn
thíịy giúâi haơn giûơa ta vađ ngûúđi. Tr cô thïí cho v truơ lađ ca tr
cng ặúơc. Tưi cô ặâa châu thûúđng goơi tưi: “Bađ líịy câi mùơt trùng
xịng cho châu chúi”. Ăưịi vúâi tr, trùng sao, sưng ni, bíịt kyđ câi gị
ăô cng nhû bađy ra cho tr chúi vađ duđng tíịt că.



(125)

mưåt àiïåu bưå trêìm tơnh, khưng cau cố giêån dûä hóåc cûúâi chï trễ, vị
àố lâ mưåt sûå dẩy dưỵ chûá khưng phẫi lâ hịnh phẩt. Thûúâng cấc mốn
ùn, cấc àưì chúi àïìu chia tûâng phêìn vâ chó cho rộ phêìn nâo ca trễ
thị cho trễ lêëy, phêìn ca cấc anh, chõ, em vâ phêìn ca cha, mể cho
rộ râng àïí trễ nhêån thêëy ca nâo lâ ca trễ vâ ca nâo lâ ca
ngûúâi khấc.


Têåp dûúäng trễ theo cấch êëy, lêìn lêìn trễ sệ phên biïåt vâ kđnh
trổng cấc súã hûäu ca trễ khấc, vâ trûúác khi lêëy mưåt vêåt gị cng
nhịn mể xem mể coỏ bựỗng loõng khửng aọ.


UY QUYẽèN CUA ME CÊÌN GIÛÄ GỊN


Mươt tiïịng nôi ănh hûúêng tûđ tíi tr mađ duđng ngay lc cođn
thú íịu múâi hiïơu nghiïơm, chúâ chúđ ăïịn lúân lïn mađ nôi thị ă mơn
rưìi. Tiïịng íịy lađ tiïịng “khưng ặúơc” ca meơ. Mươt tiïịng cûúng qịt
lađm cho tr phăi thoâi lui trûúâc nhûơng ûúâc mịn sai líìm hóơc
hađnh vi trâi phêp. Tiïịng “khưng ặúơc” íịy bao gưìm tíịt că uy qìn
ca meơ. Câi uy qìn íịy phăi cô tûđ khi nùìm nưi vađ gịn giûơ cho ăïịn
lc ă lúân.



Tr tin úê tíịm lođng nhín tûđ ca meơ, cng nhû tr tin úê lûơc
lûúơng vư cuđng ca meơ, íịy lađ mươt tin tûúêng ríịt tûơ nhiïn. Nhúđ cô tin
tûúêng íịy mađ meơ cô uy qìn ăïí daơy con. Chng ta chúâ nhu nhûúơc
lađm míịt tin tûúêng qu hôa íịy, nhúđ nô mađ con chng ta sau nađy
múâi nïn ngûúđi. Nhûơng câi gị ta ă nôi “khưng ặúơc” lađ khưng ặúơc,
khưng cho phêp lađ khưng cho phêp, khưng lûúơng lûơ thay ăưíi câch gị
ặúơc nûơa.



(126)

tr. Meơ hiïíu ngn nhín rưìi: Bađ nươi ă lađm hû tr, cô l vùưng
mùơt meơ, bađ nươi ă múê hươp ặúđng cho tr mươt viïn vađo mưìm. Trûúâc
tịnh thïị íịy meơ khưng do dûơ gị, meơ phăi lađm mươt viïơc cho cô uy
qìn lađ ăïịn cíịt hươp ặúđng vađo t. Nïịu tr khôc hy ăem ăi núi
khâc, khưng thiïơt haơi gị că. Tr s nhíơn meơ lađ toađn qìn, câi gị
meơ khưng cho lađ khưng cho, trong viïơc ni vađ daơy con, meơ giûơ tíịt
că phêp tùưc, sai phêp tùưc lađ khưng ặúơc. Trâi laơi nïịu meơ nhûúơng
bươ, cơc nhûúơng bươ nađy s kêo qua cơc nhûúơng bươ khâc cho ăïịn sûơ
thíịt baơi hoađn toađn ca tíơp dûúơng vađ giâo duơc. Uy qìn ca meơ bõ
thûúng tưín lađ vị meơ khưng biïịt giûơ gịn.


Ăưịi vúâi tr câi gị cho lađ cho, khưng thị thưi, chúâ khưng nïn
lađm thâi ăươ dưịi trâ ăïí lûđa tr mađ khưng cho. Chúâ líìm tûúêng tr
chûa hiïíu tiïịng vađ cođn khúđ daơi nïn cô thïí ăânh lûđa ặúơc tr. Thđ
duơ: Cô ẵa bânh ngoơt ùn, meơ ă chia phíìn, câi nađo cuêa treê, cuêa
cha, cuêa anh, cuêa chõ. Treê ùn hïịt rưìi, ăođi nûơa. Meơ chó tră lúđi r
rađng: “Con ùn hïịt rưìi, câi nađy ca ba, ca câc anh câc chõ”. Tr biïịt
ăođi vư hiïơu khưng ăođi thïm nûơa. Trâi laơi, cô ngûúđi meơ cíịt ẵa bânh
ăi vađ nôi gùưt: “Bânh hïịt rưìi khưng cođn nûơa, ăíu nađo? ” Tr thíịy
bânh cođn ăô, meơ laơi cíịt ăi mađ nôi hïịt, meơ ă lûđa dưịi tr. Meơ s míịt
hïịt tđn nhiïơm. Mươt líìn khâc tr xin gị meơ khưng cho. Tr laơi nghi


lađ meơ nôi dưịi ăïí lûđa tr nhû câc líìn trûúâc víơy. Khi con ă nghi cha
meơ nôi dưịi thị khưng bao giúđ nghe lúđi cha meơ nûôa.


CHÚÁ NÏN LÂM NHỔC TRỄ



(127)

lùưp laơi nhûơng cíu hât, cíu hođ vađ lađm laơi nhûơng ăiïơu bươ kyđ khưi.
Quâ laơm duơng lưịi trûng cho nhû thïị ríịt cô haơi cho con. Con s
nhoơc mïơt, thûúng tưín ăïịn thíìn kinh, nhíịt lađ khi con khưng mịn
lađm mađ cha meơ quýịt eâp con lađm cho ặúơc.



(128)

CHÛÚNG III



TÛÂ TÊÅP DÛÚÄNG ÀÏËN GIẤO DC CHĐNH THÛÁC



GIẤO DC MÂ KHƯNG BOÃ TÊÅP DÛÚÄNG


Têåp dûúäng àïën nùm thûá ba thị phẫi nhûúâng bûúác cho giấo
dc chđnh thûác. Trễ khưng cêìn nêng àúä sau lûng cng àậ biïët chẩy,
biïët nhẫy, biïët nối, biïët suy nghơ, ghi nhúá vâ phên biïåt. Cố khi trễ
chûa hiïíu hïët nhûäng lúâi trễ nối ra, hóåc hiïíu nhûäng lúâi chng ta
nối vúái trễ, nhûng vïì cấc giấc quan, cấc tâi nùng ca trễ thú nhúâ
têåp luån khưn khếo nïn àậ tiïën bưå rêët nhiïìu, vâ à nùng lûåc àïí
tiïëp nhêån mưåt giấo dcchđnh thûác. Àïën ba tíi lâ trễ cố mưåt l trđ
vâ lûúng têm àïí nghe vâ lâm theo nhûäng hën lïånh, nhûäng lúâi
khun bẫo vâ dêỵn d ca ta.


Nhûng múê ặúđng cho giâo duơc chđnh thûâc khưng phăi lađ b
tíơp dûúơng. Sûơ tíơp dûúơng cô thïí kïị tiïịp trong thúđi kyđ thiïịu niïn,
thanh niïn vađ trûúêng thađnh, ăïìu ríịt lúơi đch, meơ biïịt tíơp lơn cho
con mươt câch thađnh thûơc, lúân lïn con tûơ mịnh tíơp dûúơng líịy mịnh


thađnh nhûơng tíơp quân hûơu đch cho ăúđi sưịng că víơt chíịt vađ tinh
thíìn. Thđ duơ: ûa saơch s, ng díơy súâm, tíơp thïí thao, cô tríơt tûơ, ùn
mùơc chónh ăưịn...



(129)

GIẤO DC LÂ MƯÅT CƯNG TRỊNH CÙN CÛÁ ÚÃ TỊNH THÛÚNG


Trong hai nùm àêìu têåp dûúäng, mể àậ thêëy nhiïìu kïët quẫ tưët;
kïët quẫ êëy sệ gip cho giấo dc bùỉt àêìu tûâ nùm thûá ba trúã ài.


Nïịu trong thúđi kyđ tíơp dûúơng meơ theo ăng phûúng phâp
“quy c vađ chn cíìn” thị sûơ phât triïín nùng lûơc ca tr s ùn
nhõp vúâi chđ ca meơ, khưng xăy ra sûơ xung ăươt, tr căm giâc câi
gị meơ mịn múâi lađm, câi gị meơ khưng mịn lađ khưng lađm. Lc nađo
tr cng mịn cho meơ bùìng lođng vađ nhûơng khi thíịy meơ thiïịu
nhûơng chiïịc hưn ýu díịu, nhûơng nuơ cûúđi niïìm núê lađ chùưc cô sûơ gị
khưng phăi ặúđng, phăi phêp. Mươt súơi díy căm tịnh chan chûâa
tịnh thûúng ă bơc chùơt hai tím hưìn meơ vađ con. Nïịu khưng may
súơi díy căm tịnh íịy bõ ặât ăoaơn thị khưng cođn cô giâo duơc gị ặúơc
nûơa.


Tr con cađng lúân cađng năy núê mươt ặâc tđnh ríịt húơp l lađ ặâc
tđnh tûơ líơp. Câi ặâc tđnh tûơ líơp íịy nhiïìu khi cô thïí ặa tr ăïịn sûơ
cûâng ăíìu rùưn cưí. Tđnh tûơ líơp khưng phăi lađ mươt tđnh bíơy, nô biïíu
thõ tinh thíìn vađ cô thïí tr ă phât triïín vađ mịn thoât li nhûơng sûơ
níng ăúơ dịu dùưt. Nhûng trong khi tr chûa cô mươt tinh thíìn ăíìy
ă, mươt cú thïí vûơng vađng thị sûơ tûơ líơp ca tr s ặa ăïịn chưỵ hû
hng, cûâng cưí, lađm liïìu, khưng nghe lúđi cha meơ.


Trûúâc sûơ năy núê ặâc tđnh tûơ líơp vađ nghõ lûơc ca tr, meơ ăưịi
phô thïị nađo cho tđnh tûơ líơp vađ nghõ lûơc íịy víỵn giûơ ặúơc băn chíịt


tưịt ca nô, mađ laơi khưng xn qua ặúđng hû hng? Cô thïí duđng l
sûơ ăïí căm hôa tr ặúơc khưng? Khưng thïí nađo ặúơc, vị tíi tr cođn
non, chûa ă sûâc hiïíu l sûơ mươt câch rađnh maơch.


Cô thïí duđng lúđi doơa naơt, v lûơc mađ cô kïịt quă chùng? Cng
khưng ặúơc. Vị v lûơc vađ doơa naơt chó âp bûâc tr nhíịt thúđi chûâ
khưng căm hôa ặúơc tr. Chûa kïí v lûơc vađ doơa naơt lađm thûúng tưín
ăïịn thíìn kinh vađ thín thïí ca tr.



(130)

tịnh thûúng àậ hốa ra lûåc lûúång àïí mể dng mâ dẩy con. Vđ tịnh
thûúng mâ trễ phc tng, vâ tđn nhiïåm hoân toân úã mể. Lûúng
têm ca trễ chûa thânh, mể chđnh lâ lûúng têm ca trễ, chđ ca
trễ chûa à, mể chđnh lâ chđ ca trễ, têm hưìn vâ nghõ lûåc ca trễ
cố nẫy núã cng ùn nhõp vúái têm hưìn vâ nghõ lûåc ca mể, mể sệ cêìm
cên nẫy mûåc têët cẫ. Sûå tûå lêåp vâ nghõ lûåc ca trễ sệ khưng chưëng
chổi vúái chđ ca mể cẫ. Trấi lẩi, mể câng dịu dùỉt cho trễ cố mưåt
tinh thêìn tûå lêåp mẩnh mệ cố thïí sau nây sưëng mưåt cấch hiïn
ngang vúái àúâi.


Chng ta nïn nhúá: Giấo dc phẫi cố tịnh thûúng, khưng cố
tịnh thûúng thị khưng cố giấo dc.


GIẤO DC KHƯNG PHẪI LÂ ËN MÙNG


Nhiïìu cha mể àậ hiïíu nghơa giấo dc nhû ën mùng. Nïn
tc ngûä múái cố cêu: “ën tre ën tha côn mùng” ngûúâi ta vđ trễ
múái lúán nhû bp mùng, cêìn phẫi ën nùỉn súám múái dïỵ, àïí giâ thânh
tre thị khố mâ sûãa àưíi.


Theo tưi thị tre khưng cêìn ën, mâ mùng cng khưng cêìn


nùỉn. Cûá àïí cho mùng mổc tûå nhiïn thânh tre. Mưåt bp mùng múái
vûúåt ra khỗi àêët cố à sinh khđ vâ tinh lûåc, cûá àïí cho nố vûúåt lïn
mưåt cấch thùèng thùỉn, khưng nïn ën nùỉn mưåt cấch quanh co lâm
cho thên thïí mùng hû hỗng vâ mịnh tre gêìy côm. Ngûúâi trưìng
mùng chó cêìn biïët mưåt àiïìu, bp mùng cố mổc úã mưåt àêët tưët khưng?
Cêy mùng àêm lïn cố ngay thùèng khưng? Cố àng chẩm vâo bi búâ
gị khưng? Thïë lâ à rưìi. Nïëu cố sûå sai lẩc thị sûãa mịnh mùng cho
thùèng, côn sûác mổc ca mùng cûá àïí cho tûå do phất triïín chûá khưng
nïn t tng trối lẩi.



(131)

ngang, cha meơ khưng nïn cho ăô lađ mươt hû tđnh mađ vươi b gíỵy ăi.
Sûơ cûúng ngang cuêa treê lađ biïíu hiïơn sûơ phât triïín tûơ líơp ca tr,
cha meơ nïn ni dûúơng cho tr sau nađy cô lûơc lûúơng ăïí xưng pha
vúâi ăúđi. Cha meơ chó cíìn lûu sûơ cûúng ngang ca tr, nghõ lûơc ca
tr s phât sinh úê mươt chưỵ ăíịt tưịt hay xíịu, nghơa lađ chõu ănh
hûúêng mươt giâo duơc vađ tíơp dûúơng phăi hay traâi? Laơi nïn xem nghõ
lûơc vađ cûúng ngang íịy ăi ăïịn mươt sûơ cao qu hay ăưìi baơi. Nïịu
cûúng ngang vađ nghõ lûơc cuêa treê quay vïì ặúđng tươi lưỵi thị meơ cíìn
phăi ngùn ăôn ngay. Cođn khưng, thị cûâ ăïí cho tr phât triïín tûơ
nhiïn dûúâi sûơ dịu dùưt khưn khêo ca ta. Giâo duơc khưng phăi lađ
mươt cưng trịnh trôi bơc ngûúđi ta.


Giấo dc lâ mưåt cưng trịnh bưìi bưí àïí nẫy núã têët cẫ nhûäng
nùng lûåc cao qu trong möåt ngûúâi.


NHIÏÅM VUÅ NGÛÚÂI CHA TRONG SÛÅ GIẤO DC


Khi trễ lúán lïn àïën ba tíi àậ bùỉt àêìu cố nhûäng chđ, nhûäng
nùng lûåc phất triïín, mể cêìn phẫi cố ngûúâi gip àúä trong cưng viïåc
giấo dc: Cấc ngûúâi êëy lâ cha vâ cấc anh chõ em trong nhâ.



Nhiïơm vuơ giâo duơc ca cha trong thúđi kyđ mươt hai tíi cô thïí
sú ặúơc, qua nùm thûâ ba thị ă ăïịn thúđi kyđ quan troơng khưng thïí
qua ặúơc. Ngûúđi cha nađo b qua nghơa vuơ íịy lađ mươt tươi lúân. Ngûúđi
meơ nađo khưng thûđa nhíơn nghơa vuơ íịy sau nađy s hưịi híơn khưng
kõp.



(132)

Nối thïë tưi cng côn phẫi nhúá àïën cấi trûúâng húåp àau àúán trễ
mưì cưi cha. Gùåp cấi tịnh cẫnh thûúng têm êëy ngûúâi mể cêìn phẫi cố
can àẫm, à nghõ lûåc, àïí cấng àấng cấc nhiïåm v ca mưåt ngûúâi
cha.


Giâo duơc tr lïn ăïịn ba tíi khưng phăi lađ mươt cưng trịnh
riïng gị ca meơ hay lađ ca cha, mađ chđnh lađ cưng trịnh chung ca
meơ vađ cha. Cha meơ cíìn phăi bađn lơn vúâi nhau ăïí tịm trong tû
chíịt ca mưỵi con, câi gị giưịng meơ, câi gị giưịng cha, rưìi tịm phûúng
phâp mađ bưí khịt cho cín phín. Sûơ xêt ăoân ca meơ cng cô khi
líìm, sûơ phín biïơt ca meơ cng cô khi sai, nïn cíìn phăi thăo lơn,
thûúng thịt vúâi nhau múâi tịm ặúơc chín lyâ ăïí daơy con.


Treê con thûúđng tinh mùưt, thđnh tai lùưm nïn cô thïí ăoân biïịt
ặúơc thâi ăươ ca meơ, câi nađo húơp , câi nađo bíịt húơp , câi nađo meơ
cho mađ cha phăn ăưịi, câi nađo cha cho mađ meơ khưng bùìng lođng, tr
s dûơa bïn nađy chưịng bïn kia, mịn trânh câi naơn íịy, trong sûơ
giâo duơc, cha meơ trûúâc mùơt con bao giúđ cng t thâi ăươ hođa húơp vađ
ùn yâ.


Cho nïn sûơ thuíơn hođa trong gia ằnh vađ tịnh thín ýu giûơa
vúơ chưìng lađ ăiïìu cưịt ýịu ca sûơ giâo duơc con câi.



GIA ẰNH CON MƯƠT


Trong sûơ giâo duơc, ngoađi meơ cha ra cođn coâ anh chõ em. Treê
ăïịn ba tíi thị thûúđng cng ă cô mươt em, lađm cho tr thíịy mịnh
cô ắa võ lađm anh lađm chõ, nïn sûơ khn băo ca meơ cng cô phíìn
dïỵ dađng hún.



(133)

sûâc vôc ýịu ăịi, tinh thíìn nhu nhûúơc vađ đch k, cûâng ăíìu, vị ăođi
gị ặúơc níịy.


Cấi kïët quẫ tai hẩi vïì sûå ni dẩy êëy sệ lâm àau àúán cho trễ,
khi trễ ra giao thiïåp vúái ngoâi, ài vâo trûúâng hóåc ài chúi chưỵ àưng
chng bẩn. Trễ sệ thêëy mịnh bõ gẩt ra khỗi àoân thïí, vị sûå ëu
àëi, tđnh đch k, cư lêåp, ngúá ngêín, nïn khưng mêëy ai chõu chúi vúái
trễ.



(134)

CHÛÚNG IV



GIAÁO DUÅC TUÂY TÊM LYÁ ÀÙÅC BIÏÅT CA TRỄ CON



BIÏËT RỘ TÊM L MÚÁI DÏỴ DẨY DƯỴ


Mịn giâo duơc tr thị viïơc thûâ nhíịt lađ cíìn hiïíu r tím l tr
ă. Tuy rùìng chng ta ăíy trûúâc kia cng lađ tr con că, nhûng
chng ta khưng lađm sao biïịt hïịt nhûơng sûơ xăy ra trong tím hưìn
tr. Díỵu ta cô nhúâ laơi thúđi kyđ thú íịu ca ta, ta cng chó giûơ laơi ặúơc
nhûơng k niïơm vuơn vùơt, khưng ăïí duđng mađ so sânh vađ xêt ăoân
ặúơc tím l ca nhûơng tr ta ni daơy bíy giúđ.


Sûơ trûơc tiïịp vađ quan saât cuêa ta hađng ngađy ăưịi vúâi tr cng


gip ta ặúơc đt nhiïìu tađi liïơu ăïí daơy tr nhûng thïị cng chûa ă.


Vêën àïì têm l ca trễ àậ cố nhiïìu nhâ giấo dc, y sơ, têm l
hổc chun mưn nghiïn cûáu àïën. Chng ta tuy khưng à thị giúâ
mâ khẫo cûáu mưåt cấch tûúâng têån nhûng trong khi dẩy con, ta cng
cêìn hiïíu cấc hổc giẫ êëy àậ nối nhûäng gị àïí lâm tâi liïåu trong sûå
giaáo duåc con caái ta.



(135)

THÛÁC KHƯNG LIÏN TIÏËP CA TRỄ CON


YÂ thûâc cuêa treê khöng liïn tiïịp cho nïn treê khưng nhíơn thíịy
thúđi gian mươt câch r rađng. Ăưịi vúâi chng ta thúđi gian liïn tiïịp vư
cuđng tíơn, khưng ngûđng ặâng, khưng ặât ăoaơn, chó cođn băn ng lađ
ln cođn mađ thưi. Vị chng ta nhíơn thíịy trâch nhiïơm ca chng ta
ăưịi vúâi nhûơng viïơc hưm qua nùm trûúâc, cng nhû chng ta biïịt
cưng viïơc hưm nay vađ dûơ trûơ viïơc chng ta lađm ngađy mai.



(136)

TÛÚÃNG TÛÚÅNG CUÃA TREÃ


Cố chõ em sệ cho tưi nối khưng àng, vị chõ em nhêån úã con
mịnh mưåt trđ nhúá rêët minh bẩch. Cố lêìn chõ em àem trễ ài xem
vûúân bấch th. Mậi àïën tìn sau, trễ con nhùỉc lẩi nhûäng hịnh
dấng con khó, con voi. Sûå thêåt àố khưng phẫi lâ trđ nhúá hoân toân,
nhêët lâ trễ chûa cố trđ nhúá àïí giûä gịn mưåt cấch cố trêåt tûå nhûäng
hën lïånh, nhûäng khun bẫo nhû


mưåt ngûúâi àậ lúán tíi. Khi trễ nhịn con voi, con khó, khưng
phẫi trđ nhúá ca trễ àậ lâm viïåc, mâ chđnh nhûäng hịnh dấng voi
khó àậ xc àưång sûác tûúãng tûúång rêët mẩnh ca trễ. Sûå xc àưång êëy
àậ àïí lẩi mưåt hịnh ẫnh nhû hịnh xi nï vâ cố thïí chiïëu hịnh ra khi


trễ cêìn àïën. Vêỵn biïët tûúãng tûúång lâ mưåt phêìn ca trđ nhúá, nhûng
phẫi lâ trđ nhúá hoân toân, nhêët lâ khưng phẫi trđ nhúá vïì trấch
nhiïåm.


Nhûng cô chõ em laơi nôi: “Cô líìn con tưi lađm mươt viïơc tưi ă
cíịm, tưi la ríìy qua loa, tr nhíơn lưỵi, nhûng ăïịn ngađy mai laơi tâi
phaơm nhû thûúđng, líìn nađy tưi la ríìy thíơt kõch liïơt. Tưi nhíơn thíịy
tûđ ăô, tr khưng lađm viïơc tưi cíịm nûơa”. Sûơ thíơt khưng phăi thïị. Vị
sao khi chõ em la ríìy con bùìng mươt gioơng hiïìn hođa khưng cô kïịt
quă, mađ ăïịn khi la kõch liïơt laơi ặúơc viïơc? Thïị lađ vị líìn la trûúâc
khưng ănh hûúêng gị vađo trđ nhúâ ca tr. Líìn sau ặúơc viïơc lađ do
aênh hûúêng vađo sûâc tûúêng tûúơng ríịt maơnh. Nhûơng v mùơt hung dûơ,
mùơt ă, mùưt trúơn, trân nhùn, lúđi nôi gùưt gng... nhûơng hịnh ănh íịy
ă xc ăương ăïịn sûâc tûúêng tûúơng ca tr. Mươt líìn sau khi tr
mịn lađm câi viïơc meơ cíịm, sûâc tûúêng tûúơng s diïỵn laơi că mươt tíịn
kõch hung dûơ khô chõu ca meơ, vị thïị mađ tr khưng mịn lađm nûơa.



(137)

rùìng câch giâo duơc íịy ríịt nguy hiïím vị nô lađm hû hng bươ thíìn
kinh ca tr, ln ln sưịng trong sûơ kinh khng, hi huđng. Vă laơi
sûâc tûúêng tûúơng ca tr chó cô haơn, nïịu ăương mi thị sûâc íịy s cuđn
ăi, sûơ doơa naơt la hêt mịn cô hiïơu quă cađng ngađy cađng phăi doơa
naơt la heât thïm. Biïịt bao nhiïu lađ gia ằnh cha meơ mịn cho con
víng lúđi mađ phăi lađm vang díơy hađng xôm ăiïịc ôc long tai. Nhûng
sûơ doơa naơt la hêt íịy cng chó ăïịn mươt giúâi haơn thöi. Ăïịn möơt thúđi
kyđ, cha meơ doơa naơt la hêt câch gị, tr cng khưngchín nûơa. ÍỊy
lađ sûâc tûúêng tûúơng ca tr ă cuđng kiïơt vị cha meơ ă laơm duơng
nhiïìu lùưm rưìi.


Cho nïn díìu tr ă biïịt nôi rưìi ta víỵn duđng phûúng phâp:
cûúng qịt vađ hiïìn tûđ. Ăưịi vúâi tr sûơ víng lúđi cô thûâc chûa cô,


tr chûa cô thïí suy nghơ: “Tưi víng lúđi lađ vị nghơa vuơ ca tưi”. Vị
thïị bíịt kyđ cưng viïơc gị meơ cng phăi lađm líịy vađ díơy cho tr lađm,
tr s bùưt chûúâc theo. Khi lađm sai ta khưng nïn duđng lúđi nghiïm
khùưc, hung dûơ ăưịi vúâi tr, thđ duơ: “Cíịm mađy khưng ặúơc lađm viïơc
íịy” “mađy lađm hng tíịt că”, “mađy hû lùưm”. Nïịu nôi mươt câch hiïìn
híơu: “Con khưng nïn lađm thïị, con nïn lađm thïị nađy” vađ nôi thị phăi
chó câch lađm laơi ngay, hóơc “con khưng nïn nôi thïị, con nïn nôi thïị
nađy” vađ sûêa laơi cíu nôi cho ăng ăùưn cho tr. Nhíịt lađ khưng nïn
sai băo tr lađm viïơc quâ sûâc mịnh, hóơc lađm cho tr phăi gia cưng
nhiïìu quâ. Cng khưng nïn daơy cho tr nhûơng cíu khô nôi, khô
nhúâ, khô hiïíu lađm hao tưín tinh thíìn ca tr. Nïịu biïịt lađm viïơc ăô,
mađ meơ mịn cho lađm thị meơ phăi gip sûâc vađo chûâ khưng nïn ăïí
tr lađm mươt mịnh cho hû hng rưìi la mùưng tr.


MÚÃ MÙỈT MÂ CHIÏM BAO



(138)

êëy lâm cho trễ nhêån hoân cẫnh mưåt cấch khấc chng ta vâ lâm cho
trễ vui th say mï sët ngây. Àưëi vúái trễ, cấc vêåt gị àậ cố lâ sưëng
cẫ, trễ cố thïí cho cấc vêåt êëy biïët ùn, biïët nối, biïët ài, biïët àau àúán
vâ ham mën nhû trễ vêåy. Nûúác chẫy, giố thưíi, khối bay, tiïëng
àưìng hưì tđch tùỉc cho àïën ghïë, bân, giûúâng phẫn àưëi vúái trễ lâ
nhûäng vêåt sưëng vâ cố thïí trô chuån vui àuâa vúái treã.


Sûác tûúãng tûúång giuáp cho treã trong viïåc chúi àa rêët nhiïìu.
Mưåt mẫnh gưỵ trong thau nûúác àưëi vúái trễ khưng phẫi lâ mẫnh gưỵ
mâ chđnh lâ mưåt chiïëc tâu thy rêët àểp. Vị thïë nhûäng àưì chúi ca
trễ khưng cêìn thiïët phẫi lâ nhûäng àưì chúi tó mó cưng phu, mâ chó
nïn cho trễ nhûäng àưì chúi lâm cho trễ tûúãng tûúång nhiïìu. Mưåt cêåu
bế kia cha cho mưåt con ngûåa gưỵ rêët àểp lẩi khưng thđch, mâ chó
thđch con ngûåa “ba toong” cuãa cha. Duâng chiïëc ba toong lâm con


ngûåa múái thêìn tịnh, trễ thđch tûúãng tûúång hún sûå thêåt.


Vị sûå tûúãng tûúång ca trễ phất triïín quấ mẩnh nïn nhiïìu
khi trễ giưëng nhû ngûúâi mú ng. Trễ nhêån thêëy mưåt vâi viïåc gị k
lẩ xc àưång sûác tûúãng tûúång liïìn ài lêëy vâ chùỉp nưëi vúái nhau, vâ
gùåp cú hưåi lâ kïí ra nhû nhûäng chuyïån thêåt vêåy. Gùåp luác êëy, mể chúá
nïn vưåi cho trễ lâ nối dưëi. Trấi lẩi, cêìn phên biïåt trong cêu chuån
ca trễ cấi gị lâ àng, cấi gị lâ sai, cấi gị trễ àậ chùỉp nưëi àêìu gâ
ài võt, thị nïn chúâ cú hưåi mâ chó dêìn cho trễ hiïíu.


NHÛÄNG CÊU HỖI LƯI THƯI


Sûå tûúãng tûúång lâm viïåc nhiïìu, nïn trễ gùåp viïåcgị cng mën
hỗi tẩi sao? Àïí lâm gị? Ca mổi sûå, mổi vêåt trễ gùåp. Nhiïìu bâ mể
rêët khố chõu vị nhûäng cêu hỗi mùỉc mỗ lưi thưi êëy.



(139)

thïị víỵn ặúơc vûđa tr mađ khưng sai nghơa. Nhíịt lađ meơ khưng nïn
cau cô, cùìn nhùìn ăưịi vúâi lúđi hoêi cuêa treê “Khöng biïịt, chúâ hoêi löi
thöi!” Sûơ bûơc bươi cau cô ca meơ lađm cho tr khưng mịn hi nûơa.
Thiïơt haơi cho sûơ hoơc ca tr. Trâi laơi cng khưng nïn vong maơng,
nôi tíìm bíơy, mươt thúđi gian tr s hiïíu meơ nôi dưịi vađ khưng tđn
nhiïơm úê giâo duơc ca meơ nûơa.


Mươt tr hi: “Meơ úi, vị sao con câ lươi ặúơc, meơ?”. Meơ tûúi cûúđi
ăâp: “Vị con câ cô víy ăô, con khưng thíịy ađ!”. Thïị lađ mươt cíu hi
dïỵ tră lúđi. Nïịu cíơu bêtođ mođ hi: “Meơ úi, sao mùơt trúđi laơi nông?”. Ăô
lađ mươt cíu hi khô, nïịu cùưt nghơa cho ăng thị phăi nôi ăïịn khoa
hoơc, tr khưng lađm sao hiïíu nưíi. Tuy víơy meơ khưng nïn gùưt gng
vúâi tr: “Nô nông lađ nô nông, tao biïịt a!” Hóơc “Mađy hi lưi thưi
lùưm, ăi chúi chưỵ khâc”. Díìu ăưịi vúâi cíu hi khô, meơ cng tră lúđi,


nhûng tră lúđi mươt câch chïơch ăi mađ tr víỵn hiïíu. Thđ duơ: “Mùơt trúđi
nông lađ vị nïịu khưng nông thị chim, chơt, cíy cưịi vađ chng ta ăíy
chïịt rêt tíịt că”. Cíu tră lúđi nhû thïị tuy khưng chđnh vađo cíu hi,
nhûng nô khưng sai nghơa, khưng giă dưịi, vađ lađm tr hiïíu dïỵ dađng.
Cíơu bê tođ mođ s vûđa lođng ngay.


Nhiïìu khi tr lúân lïn cíu hi cô phíìn khô khùn hún, ngûúđi
meơ tinh vađ mịn cho tr thûúng ýu vađ kđnh phuơc cha, thị trûúâc
nhûơng cíu hi khô khùnmeơ s tră lúđi: “AĐ, chơn íịy, rưìi ba vïì
chng ta shi ba”. Ăïịn bûơa ùn, nïịu cô dõp tưịt meơ s băo tr ăem
chơn íịy ra ăïí ba giăi ăâp cho. Nhûơng cíu chơn gia ằnh nhû
thïị lađm múê mang trđ thûâc tr vađ tùng thïm tịnh ýu thûúng giûơa
con câi vađ cha meơ cưịt nhíịt lađ phăi lûơa nhûơng cíu giăi ăâp goơn
gađng dïỵ hiïíu.


CÊU CHUÅN THÊÌN TIÏN



(140)

tinh anh àïìu chùm ch nhịn vâo cấnh tay ca bâ: “Ngây xûa cố
mưåt...” bêìy chấu tuy khi êëy múã mùỉt nhịn bâ húáp tûâng húi nối,
nhûng trong trđ thị sûác tûúãng tûúång àậ diïỵn ra mưåt têën kõch rộ rïåt
nhû cêu chuån, chùèng khấc nâo nhû phim chiïëu ẫnh cûá lêìn lûúåt
chiïëu ra theo lúâi nối ca bâ. Vị thïë nhûäng cêu chuån thêìn tiïn


thûúđng lađm cho tr ham mï vư cuđng. Tr thíịy mịnh nhû ă
chûâng kiïịn că viïơc xăy ra trong cíu chơn. Meơ cíìn kïí chơn cho
tr nghe lađ mươt câch giăi trđ vûđa vui th vûđa hûơu đch. Phăi cíìn lûơa
nhûơng chơn dïỵ hiïíu, húơp vúâi trịnh ăươ trđ thûâc ca tr. Cíu
chơn khưng cíìn phăi dađi vađ khc mùưc, cíìn ngùưn mađ cô nghơa,
trânh nhûơng cănh tûúơng hung dûơ, khng khiïịp, giïịt ngûúđi, mâu
chăy... lađm cho rưịi loaơn vađ âm ănh tinh thíìn ca tr. Nhûơng cíu


chơn hung baơo, gian dưịi cô thïí lađm cho tr bùưt chûúâc theo. Mươt
nhađ giâo duơc kia ă kïí cho tưi nghe cíu chơn sau nađy: Sau khi
kïí chơn nguơ ngưn “con quaơ vađ con chưìn” cho mươt lúâp hoơc bê tđ
ca tưi (nhađ giâo duơc) nghe, tưi hi că lúâp, trong con quaơ vađ con
chưìn, câc con thđch con nađo? Mươt cíơu bê mùơt mađy sâng sa ặâng
díơy nôi: “con thđch con chưìn” Vị sao con thđch con chưìn? Tưi hi:
con thđch con chưìn vị nô ă ùn ặúơc miïịng bânh ngon!" Nïịu La
Fontaine tiïn sinh sưịng laơi chùưc cng phăi líịy lađm ngaơc nhiïn vư
cuđng khi thíịy tr con ngađy nay hiïíu nguơ ngưn ca tiïn sinh nhû
kiïíu íịy, tiïn sinh cng líịy lađm âi ngaơi nïịu ăem nhûơng nguơ ngưn
íịy mađ kïí cho tr lïn 6 nghe.


Chuáng ta nïn nhúá nhûäng chuyïån kïí cho trễ nghe rêët cố ẫnh
hûúãng vâo tinh thêìn ca trễ, vị trong thúâi k nây sûác tûúãng tûúång
phất triïín rêët mẩnh.



(141)

ƯNG BA BÕ


Nhiïìu cha mể àậ lẩm dng mưåt cấch vư thûác sûác tûúãng
tûúång ca trễ àïí dổa nẩt trễ, båc trễ phẫi vêng lúâi. La rêìy hïët
hiïåu quẫ, cha mể lẩi cêåy àïën ngûúâi phng mang trúån mùỉt cho con
súå. Tưi àậ nối àïën cấi nguy hẩi ca giấo dc êëy. Cha mể nïëu khưng
mûúån ngûúâi ngoâi àïën dổa con thị lẩi kïí nhûäng chuån ghï súå,
nhûäng hịnh tûúång hung dûä àïí båc con phẫi phc tng: chuån
ưng Ba Bõ chđn quai, mûúâi hai con mùỉt, chuån ưng kể, ưng hõm vâ
ma qu v.v... àïìu nhùỉc ài nhùỉc lẩi nhiïìu lêìn. Sûå dổa nẩt êëy lâm
cho trễ nhiïìu khi kinh khiïëp quấ mêët trđ khưn thiïåt hẩi cho sûå
phất triïín tinh thêìn vâ cú thïí ca trễ. Thûúâng tđnh trễ khưng biïët
súå tưëi, chđnh tûå cha mể dổa con: trong bống tưëi cố ưng Ba Bõ chûåc
ùn con trễ, nïn trễ thêëy tưëi lâ kinh khiïëp. Nhiïìu cha mể lẩi bỗ trễ


trong phông tưëi, rưìi dng nhûäng tiïëng ghï gúám lâm cho trễ thêët
vđa.



(142)

MUÅC LUÅC




(143)

(144)

meơ cho phêp hóơc meơ băo lađm lađ ăiïìu thiïơn, ăiïìu phăi, ăiïìu ăaơo
ặâc, câi gị meơ cíịm hùỉn lađ ăiïìu âc, ăiïìu trâi, ăiïìu vư ăaơo.


Nhûng qua ăïịn nùm thûâ ba, nhúđ sûơ huíịn luýơn díìn díìn tr
ă căm giâc mươt câch mú hưì con ngûúđi ta cíìn phăi ùn úê mươt câch
nhín tûđ, khưng nïn lađm haơi ai că, nïn nôi thađnh thíơt vađ ăưịi ăi
phêp tùưc vúâi moơi ngûúđi. Khi tr ă bùưt ăíìu nhíơn nhûơng viïơc nïn
lađm, vađ ghêt súơ trânh nhûơng viïơc xíịu xa, bíơy baơ, lođng ăaơo ặâc ca
tr ă bùưt ăíìu khúêi nhôm.


LÔNG THIÏÅN ẤC CA TRỄ


Trong chûúng “giâo duơc tuđy tím l ăùơc biïơt ca con tr” tưi
ă nôi ăïịn sûơ khưng liïn tiïịp trong thûâc ca tr, tr khưng nhíơn
thíịy thúđi gian mươt câch cho r rađng, viïơc hưm qua khưng ùn dđnh
vúâi ngađy nay, viïơc ngađy nay khöng liïn laơc vúâi ngađy mai. Vị l ăô
câi lođng ăaơo ặâc vađ thiïơn âc ca tr cng lc íín lc hiïơn khưng
chûđng. Hy xem thñ duơ sau nađy:



(145)

vađo sûâc tûúêng tûúơng ca tr, tr vươi v ùn cho ặúơc miïịng bânh ăïí
tha mn sûơ ûúâc mịn hiïơn taơi, cođn câc suy nghơ gị khâc ăïìu ăânh
deơp mươt bïn. Hiïíu nhû thïị ta múâi biïịt tha thûâ nhûơng lưỵi líìm ca
tr, ta khưng nïn phiïìn trâch tr, mađ chó cíìn daơy tr mươt câch
khâc ăïí sûêa ăưíi laơi. Ngûúđi meơ nïn nhúâ rùìng: díìu tr lađm mươt lưỵi
líìm, lưỵi líìm íịy cng khưng ăïịn nưỵi quâ nùơng mađ phăi ăưịi ăi vúâi


tr mươt câch nghiïm khùưc, trâi laơi phăi sûêa daơy tr mươt câch hiïìn
hođa. Tûđ câi thûâc khưng liïn tiïịp ăïịn thûâc liïn tiïịp víỵn xa
nhau, cha meơ cíìn gip tr nưịi sûơ liïn tiïịp íịy bùìng câch thưng
minh vađ ýu díịu.


Trïn tưi àậ lêëy mưåt thđ d vïì thûác khưng liïn tiïëp mâ trễ cố
thïí lâm hai viïåc thiïån ấc khưng giưëng nhau. Dûúái àêy tưi kïí lẩi
mưåt thđ d vïì sûå lưỵi lêìm ca trễ do trđ tûúãng tûúång.


Chuån nây lâ mưåt chuån thêåt ca con trai tưilâ hưìi lïn 6
tíi do tưi chûáng kiïën. Nùm êëy tưi úã Àâ Nùéng, mưåt hưm tưi ngưìi
xem trong cûãa kđnh bưỵng thêëy mưåt viïn sỗi nếm vâo giûäa mùåt
kđnh, mùåt kđnh rẩn vúä lâm hai, tưi giêåt mònh nhòn ra, thêëy H.T


ăang ặâng ngoađi búđ ăíịt tay cíìm mươt chiïịc nâ cao su bươ tõch
vûđa bùưn xong. Ngaơc nhiïn hún nûơa lađ tưi thíịy em ca H.T con gâi
tưi, múâi lïn ba tíi, nùìm síịp trïn phăn miïơng cûúđi, ăíìu ăươi mươt
quă giíịy vo trođn. Trûúâc mươt hađnh ăương kyđ quâi vađ nguy hiïím nhû
thïị, tưi kinh ngaơc hïịt sûâc, nhûng gùơp trûúđng húơp nhû thïị nađy tưi
víỵn t thâi ăươ ríịt ăiïìm tơnh ăïí tịm ra ngn nhín vị sao con tưi
ă lađm mươt viïơc khâc thûúđng nhû thïị. Tưi goơi H.T vađo, thu câi
sng cao su cíịt ăi vađ bơc phăi ặâng úê tûúđng. Khi íịy chõ ca H.T
lađm ăưịc giâo úê trûúđng nûơ hoơc Ăađ Nùĩng ăi lađm vïì. Tưi ăem cíu
chơn ra hi. Con gâi lúân tưi cng ngaơc nhiïn quâ sûâc. Nhûng
tinh ă tịm ra ặúơc ngn nhín. Con gâi tưi ă múê ra cho tưi
mươt qín sâch chûơ Phâp vïì loaơi vùn tín, trong íịy cô mươt hịnh
v mươt ặâa tr trïn ăíìu ăươi mươt quă cam vađ mươt dng sơ dûúng
cung ra bùưn. Ngađy thûúđng



(146)

tûúơng cuêa con trai nhoê tưi. Nô cng cô nghơ: Nïịu GuillaumeTell


bùưn trng quă cam ăïí trïn ăíìu con, thị nô cng cô thïí bùưn trng
quă giíịy ăïí trïn ăíìu em. Trđ tûúêng tûúơng íịy ă ặa ăïịn mươt viïơc
lađm nguy hiïím vađ daơi dươt vư cuđng. May mađ viïn si vư tịnh khưng
trng mùơt con gâi múâi lïn hai tíi ca tưi.


Viïơc lađm ca H.T lađ ríịt nguy hiïím, nhûng theo tưi khưng
cô tươi lưỵi gị că. Ăûâa con tưi ă bõ lưi kêo búêi mươt trđ tûúêng tûúơng
quâ maơnh, nïn ă lađm mươt viïơc mađ khưng cíìn xêt viïơc íịy cô nguy
hiïím hay khưng, tươi lưỵi hay khưng? Nïịu gùơp viïơc nađy, tưi khưng
chõu tịm r ngn nhín, mađ trûđng phaơt con tưi mươt câch nghiïm
khùưc thị thíơt lađ oan cho tr, giâo duơc ca tưi s ăi ăïịn chưỵ thíịt baơi
hoađn toađn.


Cha mể trûúác sûå lêìm lưỵi ca con, nïn tịm cho ra ngun do,
rưìi chó cêìn mưåt sûå dẩy bẫo cho minh bẩch lâm cho trễ tónh ngưå,
khưng cêìn phẫi la mùỉng ưìn aâo.


Chuâng ta tuđy theo sûơ phaât triïín cuêa tím hưìn mađ múê líìn tíịm
lođng ăaơo ặâc cho tr. Nhûng ta khưng nhíịt thiïịt bơc tr mưỵi
hađnh ăương lađ mươt viïơc ăaơo ặâc. Chó khi nađo tr ă nhíơn r thíịy sûơ
sưịng ca mịnh, ă biïịt líịy quâ khûâ mađ suy hiïơn taơi, líịy hiïơn taơi
mađ suy tûúng lai, ă nhíơn ặúơc trâch nhiïơm ca câc viïơc ă qua,
vađ kïịt quă ca nhûơng viïơc sùưp ăïịn, khi íịy chng ta múâi cô thïí giâo
duơc ăaơo ặâc mươt câch chđnh thûâc cho tr víơy.


SOI SẤNG LÛÚNG TÊM BÙÇNG CẤCH GIẪI THĐCH DÊÅY BẪO


Khi ta tđnh lâm mưåt viïåc gị, nïëu viïåc êëy tưët thị lûúng têm
bẫo: “lâm ài”, nïëu viïåc êëy bêåy, lûúng têm bẫo: “chúá lâm”, viïåc êëy vư
hẩi, lûúng têm bẫo: “lâm hay khưng ty ”.




(147)

Nïëu viïåc êëy lâ trấi thị lỷỳng tờm phaồt ta bựỗng mửồt sỷồ hửởi hờồn. Thùở
lâ lûúng têm ca ngûúâi ta cố hai phêån sûå: trûúác viïåc lâm, lûúng
têm lâ mưåt viïn cưë vêën, sau viïåc lâm lûúng têm lâ mưåt quan tôa.


Mën cho lûúng têm ca trễ lâm hai phêån sûå êëy, chng ta
cêìn phẫi giấo dc lûúng têm cho trễ. Giấo dc lûúng têm nghơa lâ
thïë nâo? Nghơa lâ àem ấnh sấng vâo têm hưìn ca trễ, cho trễ nhêån
thêëy nghơa v ca mịnh.


Giấo dc cho trễ nhêån thêëy nghơa v ca mịnh cng chûa à,
côn phẫi dẩy cho trễ cố à nghõ lûåc àïí thûåc hânh nghơa v êëy.



(148)

Mën cho con vêng lúâi mưåt cấch thưng minh thị phẫi cùỉt
nghơa nhûäng lúâi sai bẫo cho con hiïíu. Cố cùỉt nghơa cho con thị múái
múã mang trđ thûác, gip cho con phấn àoấn, phên biïåt cấc viïåc, cấc
lệ giûäa àúâi. Cùỉt nghơa cho con lâm cho trễ hiïỵu rộ têëm lông thûúng
u vâ sùn sốc ca cha mể, câng tđn nhiïåm uy quìn ca cha mể lâ
mưåt uy quìn hoân toân lúåi đch cho con. Con sệ vêng lúâi cha mể
mưåt cấch thânh thûåc khưng mưåt t nâo phẫn dưëi.


Tưi thûúđng nghe nam nûô thanh niïn nûúâc ta hay than oaân:
“Gia ằnh aâp bûâc, cha meơ chuýn chïị”. Sûơ xung ăươt giûơa con câi vađ
cha meơ ăô, mươt phíìn lúân lađ taơi trong câc gia ằnh sûơ ăưịi ăi ca
cha meơ ăưịi vúâi con câi nhû mươt viïn tûúâng ăươc tađi, hay chïị ăươ nhađ
binh. Nhûơng lúđi sai băo ặa ra khưng cíìn phăi cùưt nghơa, bơc con
phăi lađm. Con câi trong thúđi thú íịu phăi ci ăíìu theo, nhûng ăưịm
lûêa bíịt bịnh ă nhen nhôm trong lođng, ăïí ăïịn trûúêng thađnh hôa ra
mươt tríơn ha tai lúân. Câi tai naơn íịy chđnh lađ lưỵi úê chng ta.



Sûơ cai quăn con câi bùìng câch giăi thđch nhûơng lúđi sai băo
khưng nhûơng lađ soi sâng lûúng tím cho tr mađ cođn múê mang trđ
thûâc vađ tùng thïm tịnh thûúng ýu trong gia ằnh. Cha meơ con câi
s hiïíu biïịt nhau, anh chõ em trong nhađ cuông thïm hođa húơp,
khưng khđ trong nhađ thïm ăíìm íịm, vui tûúi.


ÀÂO LUÅN NGHÕ LÛÅC



(149)

Ta chúá hiïíu lêìm lâm cho trễ vêng lúâi, phc tng lâ lâm trễ
mêët nghõ lûåc. Theo cấch vêng lúâi sấng sët mâ ta àậ biïët thị câng
tùng thïm nghõ lûåc cho trễ. Trấi lẩi cha mể hâng ngây àấnh chûãi
quất thấo trễ lâ mưåt cấch lâm cho bao nhiïu nghõ lûåc ca trễ phẫi
tiïu tan.


Cô cha meơ nghơ: con câi trong thúđi thú íịu ngang tađng nhû
ngûơa khưng cûúng, ăïịn thúđi kyđ giâo duơc lađ phăi ăông cûúng khêp
m laơi. Hiïìu nhû thïị lađ cho giâo duơc nhû mươt cưng trịnh rađng bơc
ngûúđi ta. Thíơt trâi laơi, giâo duơc chđnh lađ mươt cưng trịnh ăïí phât núê
cú thïí, phât núê trđ thûâc, phaât núê ăaơo ặâc cuêa con ngûúđi. Sûơ ngang
tađng nhû ngûơa khưng cûúng! Khưng phăi mươt nghõ lûơc trúđi sinh ra
mađ chđnh lađ taơi cha meơ tíơp dûúơng sai phêp tûđ thê loơt lođng ra.
“Ăông cûúng khêp m con” chó lađ mươt câch vn cûâu ríịt hung dûơ
mươt viïơc sai líìm ca cha meơ tûđ trûúâc. Câi giâo duơc bùìng v lûơc íịy
s lađm cho con ngu ăíìn, nhu nhûúơc míịt hïịt că nghõ lûơc ăïí tiïịn
th. Cho nïn con câi ni daơy phăi phêp tûđ tha nh, thị nghõ lûơc
ă khưng xung ăươt vúâi chđ ca cha meơ, mađ trúê laơi giuâp cho treê
lađm hïịt phíơn sûơ lađm ngûúđi. Cha meơ cíìn phăi ăïí cho nghõ lûơc ca
tr phât triïín chúâ khưng nïn cíìm thc laơi.



(150)

GIẤO DC NÏN DNG KỂO, DNG ROI, HAY DNG CẪ KỂO CẪ ROI



Mưåt nhâ giấo dc kia àậ chûáng kiïën viïåc sau nây:


Ba bâ mể àậ àïën thùm mưåt bâ àưëc giấo àïí nhúâ bâ giẫi quët
gim mưåt vêën àïì quan hïå vïì viïåc dẩy con.


Mưåt bâ mể nối: “Àưëi vúái tưi, giấo dc khưng trûâng phẩt,
khưng nïn dng roi vổt, mâ chó ên cêìn thûúãng cho nhiïìu. Trễ múái
ra àúâi viïåc gị àưëi vúái trễ cng khố khùn lùỉm. Sao ta båc trễ lâm
nhûäng viïåc khố khùn êëy, àïën khi trễ lâm khưng nưíi ta lẩi la mùỉng
àấnh àêåp trễ mưåt cấch tưåi nghiïåp thïë? Vẫ chùng cố trûâng phẩt
cng chúâ àïën tíi khưn lúán àậ. Trong lc trễ côn nhỗ dẩi, nhûäng
chiïëc hưn, nhûäng àưì chúi, nhûäng kểo bấnh lâ khđ c giấo dc ca
tưi. Tưi nhêån thêëy con tưi nhúâ giấo dc kiïíu êëy mâ khưn lúán hoân
toân vâ thûúng tưi hïët sûác”.


Mưåt bâ thûá hai nối: “Theo tưi, sûå ên thûúãng lâm hû con.
Trong lc trễ laõm viùồc phaói, thaỏi ửồ vui veó bựỗng loõng cuóa ta lâ
phêìn thûúãng àđch àấng cho trễ rưìi. Cêìn gị phẫi ln ln àưì chúi
bấnh kểo vâhưn hđt lâm cho trễ nhâm mùỉt. Àïën khi trễ lâm bêåy thị
cûá viïåc lêëy chiïëc roi dêu mâ phïët đt cấi lâ mổi sûå àïìu cố trêåt tûå.
Àấnh nhû thïë khưng thiïåt hẩi gị mâ lẩi cố kïët quẫ tưët. Tc ngûä cố
cêu: “Thûúng con cho roi cho vổt, ghết con cho ngổt cho bi”. Con
tưi cố trûâng phẩt múái tiïën túái cố hổc vâ hẩnh, khưng cố àiïìu gị oấn
tưi cẫ mâ lẩi thûúng tưi hïët sûác".



(151)

töi cuäng khön lúán hoân toân vâ thûúng tưi khưng thua gị con cấc
bâ, cố lệ hún nûäa lâ khấc”.


Rưìi mươt bađ ặâng díơy hi: “Giûơa ba phûúng phâp giâo duơc íịy,


ba chõ em tưi ă tranh lơn nhiïìu mađ chûa r chín l. Bađ lađ mươt võ
ăưịc giâo lo thađnh ă lûu tím ăïịn giâo duơc nhi ăưìng, bađ cho ba
phûúng phâp íịy phûúng phâp nađo thiïơt lađ hûơu đch ăïí chõ em chng
tưi lûơa mươt câi lađm phûúng chím.


Bâ Àưëc trang nghiïm ngêỵm nghơ mưåt hưìi rưìi cûúâi mưåt cấch
khiïm nhûúång:


- Thûa ba bađ, tưi xin lưỵi trûúâc ba bađ, tưi khưng ặúơc lõch sûơ
lùưm khi tưi phăi thađnh thíơt mađ nôi rùìng ba phûúng phâp ca ba
bađ ăïìu sai că, cô mươt phûúng phâp thûâ tû nađy cô phíìn hoađn toađn
hún.


- Phûúng phấp gị bâ cho biïët, chõ em chng tưi nống nghe
lùỉm.


- Míịy cư cíơu con ca qu bađ gii lùưm, hoơc tiïịn túâi laơi biïịt ýu
mïịn vađ víng lúđi meơ cha câc bađ ă duđng nhûơng phûúng phâp giăn
dõ quâ! Keơo khưng roi, roi khưng keơo, că roi vađ că keơo. Tưi phuơc sûơ
giăn dõ íịy. Nhûng thûa caâc bađ, nïịu caâc bađ thûê ăi quaâ mươt thúđi gian
mûúđi nùm vïì sau, khi câc cư câc cíơu con ca qu bađ ăïìu ăïịn mûúđi
lùm, mûúđi sâu tíi, vađ nïịu khi íịy câc cư cíơu lađm ln tiïịp mươt díy
nhûơng sûơ líìm lưỵi, bíơy baơ, khi íịy câc bađ s duđng phûúng phâp gị
mađ daơy con? Cô thïí duđng keơo, duđng roi, hay duđng caê keơo caê roi mađ
ặúơc chùng?



(152)

Vûâa khi êëy dûúái sưng cố tiïëng côi tâu xâ lp bay lïn. Bâ àưëc giấo
núã mưåt n cûúâi vui vễ tay chó chiïëc xâ lp dûúái sưng vâ nối:


“Thûa cấc bâ, con cấi chng ta hiïån úã dûúái quyïìn chuáng ta,


cuäng nhû chiïëc xâ lp kia kếo chiïëc ghe àêëy: khi uy quìn ca cha
mể qua rưìi, cng nhû chiïëc xâ lp kia àậ lịa chiïëc ghe, àïí ghe tûå
xi ngûúåc mưåt mịnh. Tûå àêëy ghe phẫi xưng pha vúái trúâi nûúác, nâo
bậo tấp, nâo sống vi, nâo hưë cao, nâo m ti, ghe cố thïí vi dêåp
tan tânh trong biïín cẫ, nïëu ghe khưng trúã nïn mưåt chiïëc xâ lp,
nghơa lâ cố mưåt bưå mấy tûå àưång, cố mưåt la bân, cố mưåt bấnh lấi
nhû xâ lp vêåy.


“Nhûng chiïịc ghe thị bao giúđ cng lađ chiïịc ghe, chúâ treê con
cuêa chuâng ta sau nađy s thađnh ngûúđi lúân, mịn cho tr sau nađy cô
thïí ngang doơc giûơa ặúđng ăúđi xưng pha vúâi sông giô, thùưng nưíi
ặúơc câc trúê lûơc ăïí ăi ăïịn búđ ăïịn bïịn, thị tr cng cíìn phăi cô mươt
la bađn íịy lađ l trđ, mươt bânh lâi íịy lađ lûúng tím, vađ möơt ăöơng cú íịy
lađ nghõ lûơc. Chín bõ chûđng íịy khđ cuơ cho mươt con ngûúđi khưng
phăi lađ cưng viïơc ca mươt anh thúơ chó ăem vađi bươ mây xịng lùưp
dûúâi thìn lađ xong. Ăíy lađ mươt cưng trịnh líu dađi hađng thâng
hađng nùm íịy lađ cưng trịnh ca giâo duơc”.


“Vêåy thûa cấc bâ, giấo dc khưng phẫi chó dng kểo, dng
roi, dng thûúãng, dng phẩt, giấo dc phẫi múã mang l trđ, soi
sấng lûúng têm, vâ gêy dûång nghõ lûåc cho con nïn ngûúâi”.


“Lyâ trđ con tr, khưng phăi lađ khưng cô, khi tr mịn líịy mươt
víơt gị trïn bađn, biïịt ăííy chiïịc ghïị ăïịn ăïí leo lïn, thïị lađ tr ă cô lyâ
trñ, nhûng lyâ trñ cuêa treê cođn non daơi lùưm, chng ta cíìn phăi múê
mang cho nô. Bíịt kyđ viïơc gị tr lađm, viïơc gị ta sai băo tr, viïơc gị
tr líìm lúơ, ta ăïìu cùưt nghơa rađnh maơch cho tr hiïíu. Khưng cíìn
phăi l thịt giưng dađi phiïìn phûâc, chó cíìn nhûơng lúđi nôi ngùn
ngùưn mađ r rađng dïỵ hiïíu, dïỵ nhúâ. Nhúđ thïị tûđ nh ta ă hịn lơn
tr cô mươt l trđ ngay thùỉng vađ sâng sịt gip tr lúân lïn gùơp viïơc


gị cng nhịn nhíơn, hiïíu biïịt mươt câch phín minh vađ ặâng ăùưn”.



(153)

lưỵi vađ ăïịn sâm hưịi vúâi cha meơ; lađ mươt cú hươi ríịt tưịt ăïí lơn tíơp
lûúng tím cho tr, cha meơ khi nghe nhûơng lúđi sâm hưịi íịy phăi t
lûúơng khoan hưìng an i con ă ùn nùn lưỵi c thị phăi lađm sûơ phăi
ăïí ăïìn buđ, cô khi tr lađm sûơ líìm lưỵi mađ thíơt tịnh khưng hiïíu mịnh
ă líìm, mịnh ă phaơm tươi. Trong nhûơng lc íịy khưng nïn la mùưng
con mađ chó nïn bađy v cho con hiïíu ăïí ăïì phođng khi khâc. Díìu khi
con thiïơt lađm ăiïìu sai ta cng nïn trânh nhûơng cíu gùưt gng doơa
naơt. Nhiïìu khi cha meơ ăi ăíu vïì thíịy cô sûơ bíịt nhû yâ liïìn mùưng to:
”Ăûâa nađo lađm viïơc nađy tao ăânh chïịt" hóơc “Qn nađo dâm ăuơng
câi nađy, s biïịt tay tao”. Trûúâc sûơ doơa naơt íịy l tûơ nhiïn lađ cô cíu
trălúđi “Con khưng biïịt” “Khưng phăi con”. Ăô lađ cha meơ ă bơc
con phăi nôi lâo, cha meơ ă êp con phăi ăưịi vúâi lûúng tím. Gùơp viïơc
gị cng nïn ăiïìm tơnh ưn tưìn mađ tịm r ngn nhín nhûơng líìm
lưỵi ca tr, do ăô mađ chó băo líìn líìn cho tr thíịy, ùn síu vađo lođng
nhûơng lúđi giăng duơ ca ta. Bíịt ăùưc dơ cô khi phăi duđng ăïịn lúđi
nghiïm trang, nhûng trânh nhûơng lúđi ngìn ra hađm hưì bâch
khííu. Vïì sau khi nghiïm trang laơi phăi trúê laơi hiïìn híơu khoan
dung ăïí cho tr nhíơn thíịy lođng thûúng cuêa meơ cha.



(154)

nhûông viïơc lađm quâ sûâc, quâ giúâi haơn: Thđ duơ: Nïịu câc bađ biïíu con
câc bađ: Con ặa miïịng bânh con ùn cho ặâa nhoê ùn xin kia, tr
víng lúđi nhûng ưm mùơt khôc. Víng lúđi lađ vị tr khưng mịn câc bađ
phiïìn lođng, nhûng khôc, lađ vị tr thiïơt tịnh khưng mịn cho miïịng
bânh, viïơc cho miïịng bânh cô hai ặâc tđnh lúân lađ lađm phc vađ hy
sinh khoâi laơc ca mịnh, tr con ăíu sùĩn cô nhûơng ặâc tđnh qu
hôa íịy mađ câc bađ bơc tr phăi lađm. Mịn cho tr cô nhûơng nghõ
lûơc cô thïí nôi lađ phi thûúđng nhû víơy, cíìn phăi dađy cưng tíơp lơn,
câc bađ ă tûơ lađm gûúng cho tr xem vađ hùìng giăng giăi cho tr


hiïíu, thị tr múâi ăïịn mươt nghõ lûơc cao quyâ nhû thïị.


“Vò thïị nïn cha meơ mịn cho con phăi lađm mươt viïơc gị cíìn
phăi xêt thûê viïơc íịy cô vûđa sûâc con lađm khưng ă. Lûúơng viïơc lađm
vúâi sûâc con cô ngang nhau thị nghõ lûơc múâi phât triïín ặúơc. Tưi ă
chûâng kiïịn mươt gia ằnh kia, cíơu con trai múâi lïn sâu, cha meơ bơc
cho hoơc ăoơc, hoơc viïịt âm tă, ăi ăïịn ăíu cng khoe con mịnh lađ tađi
gii phi thûúđng, sûơ kïịt quă r rađng trûúâc mùưt lađ qua ăïịn mûúđi lùm,
mûúđi sâu tíi, tr íịy trúê nïn mươt thiïịu niïn ngúâ ngíín, ngu ăíìn,
sûâc hoơc khưng tiïịn ặúơc nûơa, ăađnh phăi b trûúđng. Kïịt quă tai haơi
íịy lađ vị cha meơ ă nong nghõ lûơc ca con mươt câch phi l.


Ba bâ mể nghe àïën àêy lêëy lâm cẫm àưång vư cng, hïët sûác
cấm ún bâ àưëc giấo àậ cho mưåt bâi hổc rêët q hốa. Mưåt bâ nối:
“Theo phûúng phấp giấo dc ca bâ, con chng tưi sau nây sệ cố
mưåt ”nhên phêím hoân toân".


Bađ ăưịc vui v ăâp: “Chđnh thïị bađ ă duđng chûơ nhín phíím
ríịt phăi. Cô mươt nhín phíím lađ gị? Lađ nhíơn r ặúơc viïơc phăi úê ăúđi,
laơi mịn lađm viïơc phăi íịy, vađ cưị sûâc mađ lađm, la bađn, bânh lâi,
ăương cú, hay lađ l trđ, lûúng tím, nghõ lûơc. Tưi thíịy cô tr em tuy
cođn bê mađ ă cô mươt nhín phíím, mađ trâi laơi tưi cng thíịy nhiïìu
ngûúđi ă lúân mađ khưng cô mươt cht nhín phíím nađo. Vị thïị to ăíìu
chûa hùỉn ă hún ai, cô phăi thïị khưng câc bađ?”.



(155)

GIẤO DC VÂ ROI VỔT


Nhû trïn tưi ă nôi: giâo duơc ca meơ lađ múê mang l trđ, soi
sâng lûúng tím vađ gíy dûơng nghõ lûơc, sûơ giâo duơc íịy thûơc hađnh
trong mươt bíìu khưng khđ hiïìn tûđ vađ cûúng qịt, ýu thûúng vađ


khưng nng chiïìu. Giâo duơc câch íịy lađm cho câc tíơp quân tưịt, câc
ặâc qu, tđnh hay trađn chiïịm că tím hưìn tr, khưng ăïí chưỵ cho
nhûơng khuynh hûúâng tươi lưỵi chen líịn vađo.


Cấc bâ mể nïn nhúá giấo dc lâ cưët gieo nhûäng mêìm mưëng tưët
thị sûå xêëu xa tûå nhiïn khưng cố nûäa. Chúá khưng phẫi lâ nhû phêìn
àưng lêìm tûúãng dẩy con chó cố mưåt cấch lâ trûâng phẩt nhûäng nïët
hû tđnh xêëu ca con lâ à rưìi.


Mưåt vẩt àêët hoang vu, nïëu ta cây cëc xong rưìi lẩi bỗ phûáa
cho tûå nhiïn thị cêy cỗ lẩi trân mổc lẩi. Nïëu trïn vẩt àêët àậ cây
cëc êëy ta biïët gieo nhûäng mêìm tưët, giưëng qu, nhûäng cêy qu sệ
mổc cao vâ lêën ất nhûäng cỗ côi cỗ c. Dêìu sau nây cố nùm ba cêy
cỗ tranh mổc bêåy, nhâ lâm vûúân siïng nùng, chó tưën cht cưng nhưí
qua lâ sẩch.


Ăưịi vúâi tím hưìn ca tr con cng thïị, nïịu ta gieo trưìng
nhûơng míìm mưịng ăaơo ặâc thị tranh c tươi lưỵi khưng moơc nưíi. Ta
khöng cođn nhoơc cöng mađ la mùưng trûđng phaơt, mađ kïu trúđi van ăíịt
vïì nhûơng tươi lưỵi ca con nûơa. Mađ díìu khi cô mươt tươi lưỵi, nhûơng tươi
lưỵi íịy cng khưng bâm chùơt ùn síu ăïí ta phăi duđng ăïịn phûúng
phâp qịt liïơt mađ tăo trûđ.


Giấo dc lâ gêy dûång sûác khỗe cho têm hưìn, chúá khưng phẫi
lâ theo chûâng thêìy thëc àïí chûäa bïånh têm hưìn, khi àậ dng àïën
thëc lâ mưåt sûå bêët àùỉc dơ vâ cng cố thïí nối tưín thûúng cho giấo
dc nhiïìu lùỉm rưìi. Xin chõ em nhúá, trûâng phẩt lâ mưåt sûå vẩn bêët
àùỉc dơ chúá khưng phẫi lâ phûúng phấp quan trổng vâ linh diïåu cuãa
giaáo duåc.




(156)

thûúng con khưng nïn cho roi cho voơt, thûúng con chó cíìn tíơp
lơn vađ giâo duơc cho con mươt câch cô quy tùưc vađ chn cíìn. Tûđ
khi con múâi loơt lođng, thûúng con chó cíìn líịy nghơa l mađ múê mang
l trđ, soi sâng lûúng tím vađ gíy dûơng nghõ lûơc cho con. Con câc bađ
lađm mươt sûơ líìm lưỵi, câc bađ chó thay ăưíi thâi ăươ hiïìn híơu ra nghiïm
nghõ, thay ăưíi lúđi nôi ýu thûúng ra cûúng qịt, mươt câi nhịn, mươt
cíu nôi ưn tưìn mađ ăanh thêp, cng ă lađm cho tr phăi hưịi quâ,
phăi sûêa mịnh. Vị con câc bađ ă ăađo lơn ặúơc mươt câch k rưìi.
Câc bađ khưng cíìn phăi duđng ăïịn câi roi, câi tât lađm xc phaơm ăïịn
tinh thíìn vađ thín thïí ca con.


SÛÅ TAI HẨI VÏÌ ÀẤNH CON


Àấnh con cố nhiïìu tai hẩi, mưåt lâ lâm thûúng àau àïën thên
thïí ca trễ, hai lâ lâm nguy hẩi àïën tinh thêìn ca trễ. Y hổc àậ
chûáng nhêån nhûäng trễ tha nhỗ bõ àấnh, sau lúán lïn thêìn kinh hïå
bõ hû hỗng cố thïí sinh ra nhûäng bïånh lậng trđ, ngu àêìn, hoẫng hưët
v.v.. Sûå àấnh lẩi lâm cho trễ thay àưíi têm tđnh, vị bõ àấnh quấ trễ
sinh liïìu lơnh, l lúåm, hung dûä vâ gian dưëi. Tưi àậ tûâng nghe trễ
con ngưìi nối chuån vúái nhau: “tao lâm viïåc nây ba tao sệ àấnh hai
cấi tất tai, thâ tao chõu hai tất, tao lâm cấi nây chúi àậ”. Sûå liïìu
lơnh àïën thïë cng do cha mể chó dng phûúng phấp àấnh lâm
phûúng phấp giấo dc duy nhêët.


Nhiïìu tr laơi mịn trânh ăođn, nïn sinh ra nôi lâo, nôi liïìu,
vu oan, ăưí lưỵi cho tr khâc, ăïí trưịn trânh hịnh phaơt. Cha meơ nghơ
khi duđng roi lađ ăïí sûêa ăưíi mươt tđnh xíịu cho con, nhûng trâi laơi
chđnh ă sùưp ặúđng cho bao nhiïu tđnh xíịu khâc cuđng túâi.



(157)

con hâng xốm, àem con ra lâm dao lâm thúát àïí cho dïỵ chûãi ngûúâi,


cấi lưëi àấnh con êëy thêåt lâ mưåt tưåi ấc.


Tr con bõ ăânh mađ phăi phuơc tuđng, câi phuơc tuđng íịy khưng
thíơt thađ gị că, ăïịn mươt ngađy tr khưng súơ ăođn nûơa lađ khưng phuơc
tuđng nûơa. Biïịt bao nhiïu tr con ta hưìi cođn dûúâi qìn cha meơ thị
thíơt lađ khưng khn phêp, câi khn phêp vị súơ ăođn, súơ mùưng chûêi,
nhûng ăïịn lúân lïn laơi lng tìng phông ăng vư cuđng, chùỉng qua
lađ giâo duơc ca cha meơ chó líịy v lûơc mađ kiïìm trõ, ăïịn khi v lûơc
míịt giâ trõ lađ nhû ngûơa sưí cûúng cûâ viïơc phông ăaơi vađo nhûơng
ặúđng tươi lưỵi.


Giâo duơc lađ líịy căm hôa vađ tịnh ýu mađ gieo míìm ăaơo ặâc
vađo tím hưìn con chúâ giâo duơc mađ duđng v lûơc bao giúđ cng ăi ăïịn
chưỵ thíịt baơi.


NHÛÄNG LYÁ THUYÏËT BÏNH VÛÅC CHO VIÏÅC DUÂNG ROI


Nhiïìu cha mể bïnh vûåc cho thuët dng roi nối: trễ con lúán
lïn, cố tđnh ûúng ngẩnh, cûáng àêìu phẫi dng roi múái xong viïåc.


Tưi àậ nối sûå ûúng ngẩnh cûáng àêìu ca trễ lâ do cha meồ taồo
ra cho con tỷõ thuóa nựỗm nưi. Sûå têåp dûúäng trấi phếp àậ lâm cho con
chưëng lẩi vúái chđ ca mể cha. Nïëu tûâ tha côn thú êëu, cha mể têåp
dûúäng cho con quy c vâ chun cêìn, thị giûäa cha mể vâ con cấi
khưng lâm sao cố sûå xung àưåt. Cấi nghõ lûåc vâ têm hưìn ca trễ vûâa
chúám núã ra àậ hôa húåp vâ ùn nhõp vúái nghõ lûåc vâ têm hưìn ca mể,
cho àïën lúán lïn cng thïë, thị lâm gị mâ cố sûå ûúng ngẩnh trấi
ngûúåc, àïí cha mể phẫi dng àïën roi vổt.



(158)

daơy con. Câi tịnh traơng bng trưi con íịy tưi ă nôi rưìi. Cođn


chơn ăânh con đt thị theo tưi ngûúđi ta ă líìm thíịy, theo tưi xêt
thị trong câc gia ằnh ngađy nay, ngûúđi ta víỵn cođn ăânh con, nhûng
ăânh khưng phêp tùưc, khưng míỵu mûơc nhû câc cuơ ăúđi xûa.


Nhûơng câi thuơi, câi tât, câi cưịc, baơ cíìm víơt gị trong tay cng
phang vađo con, diïỵn ra trong gia ằnh lùưm tíịn kõch thûúng tím mađ
kïịt quă chó ăađo síu câi hađo giûơa cha meơ vađ con câi, chúâ khưng cô
nghơa gị vïì giâo duơc că.


TRẤNH NHÛÄNG CẤI TẤT, CẤI CƯËC THỊNH LỊNH


Nhiïìu cha mể tuy khưng hay àấnh con nhûng bêët k lc nâo
con lâm sai àiïìu gị, khưng cêìn phẫi nối, thûâa con vư àấnh mưåt
tất vâo mùåt hay cưëc mưåt cấi trïn àêìu.


Cấch trûâng phẩt êëy rêët nguy hẩi. Vị cấi lưëi tất vâ cưëc thịnh
lịnh êëy nố lâm quen tay hốa ra mưåt têåp quấn, bêët k viïåc lúán, viïåc
nhỗ viïåc chûa phên phẫi trấi cng thịnh lịnh àấnh mưåt tất. Cấi tất
àưëi vúái trễ hốa ra khưng giấ trõ gị cẫ vị nhâm quấ. Nhûng tai hẩi
tinh thêìn trễ rêët nhiïìu, hû hẩi àïën thêìn kinh, lâm giẫm nhên
phêím ca trễ trûúác cưng chng, vâ lâm cho trễ sinh l lúåm àưëi vúái
trûâng phẩt.


PHÛÚNG THËC ÀÙỈNG CAY



(159)

têm vâ nghõ lûåc ca trễ àïí sûãa mịnh. Nïëu gùåp mưåt trûúâng húåp trễ
tấi phẩm nhiïìu lêìn tỗ ra trễ hiïíu hïët cẫ trấch nhiïåm ca sûå lâm
bêåy mâ vêỵn cûá lâm. Sau khi àậ dng àïën phûúng kïë cẫnh cấo,
khiïín trấch mâ thêëy khưng cố kïët quẫ, ta xết thêëy trễ àậ phẩm tưåi
trong nhûäng lc bịnh tơnh vâ cố thûác, chúá khưng phẫi vị lú àậng,


vị xc àưång hóåc vị mưåt àau ưëm gị vïì tinh thêìn.


Trûúác tịnh thïë êëy ta cố thïí dng roi àấnh trễ. Ta nïn nhúá
phûúng phấp êëy nhû mưåt thang thëc àùỉng cay khi ta dng, ta cố
tin úã sûå kïët quẫ tưët cho trễ múái nïn dng. Viïåc dng nố lâ viïåc bêët
àùỉc dơ, vâ rêët àấng tiïëc, ta phẫi tỗ cho trễ nhêån thêëy nhû thïë.


Lc ăânh tr ta phăi ăiïìm tơnh, phăi xêt lođng khưng cô mươt
giíơn dûơ, tûâc tưịi gị. Nghiïm trang ta ặa tr vađo phođng riïng.
Khöng cho möơt ngûúđi nađo can thiïơp hóơc cûúđi chï tr, vị ta ăânh
tr trûúâc cưng chng lađm cho tr xíịu hưí phaơm ăïịn lođng tûơ troơng
ca tr vađ cô khi tr laơi nhúđ cíơy ngûúđi can ngùn giuđm.


Tưi thêëy cố nhâ, cha múái xấch roi ra àấnh con, chûa àấnh mâ
con àậ la hết vang nhâ, àố lâ trễ khưng phẫi la hết vị àấnh àau,
mâ biïët la hết sệ cố mể hóåc anh chõ em àïën can.


Ăûa tr vađo phođng riïng, ta nghiïm trang cùưt nghơa tươi lưỵi
ca tr sao cho r rađng lađ phûúng phâp cịi cuđng ta phăi duđng ăïí
ăưịi vúâi tr. Ta phăi nôi cho tr biïịt ăânh tr lađ mươt sûơ ríịt ăau lođng
trong lođng ta, nhûng vị tr ă nhiïìu líìn khưng chõu nghe lúđi, nïn
bíy giúđ phăi chõu hịnh phaơt nùơng nïì nađy.


Sưë roi àấnh chó vâi ba cấi ty theo lưỵi nùång nhể, cưët ghi lẩi
mưåt k niïåm cho trễ vïì sau. Trong khi àấnh khưng nïn nống tiïët
qët bêåy vâ dng lúâi tc tơu thư bẩo.



(160)

Viïåc trûâng phẩt êëy qua rưìi ta khưng nïn nhùỉc lẩi cho ai biïët
cẫ. Trễ sệ cẫm àưång vâ cấm ún ta vư cng, vị thêëy ta biïët trổng
danh dûå vâ u thûúng trễ ln ln.



Tưi ă nôi giâo duơc lađ cưịt úê tịnh ýu vađ lođng căm hôa, tưi ă
cưng kđch sûơ giâo duơc duđng ăïịn roi voơt. Thïị mađ tưi phăi ặa mươt
phûúng thịc ăùưng cho chõ em chùỉng qua lađ tưi giă thiïịt mươt tịnh
traơng ûúng ngaơnh quâ l, phăi duđng ăïịn roi voơt mươt câch ăâng
tiïịc.


Nïëu mưåt ngûúâi mể theo àng phûúng phấp giấo dc lêëy
nghơa l múã mang l trđ, soi sấng lûúng têm vâ gêy dûång nghõ lûåc
cho con cấi giûäa mưåt bêìu khưng khđ thûúng u, hiïìn hêåu vâ cûúng
quët thị khưng bao giúâ phẫi dng àïën roi vổt lâ nhûäng khđ c bao
giúâ cng cố hẩi àïën thïí chêët vâ tinh thêìn ca con trễ.



(161)

Giấo dc àâo tẩo cho trễ khưng phẫi lâ lêëy nhûäng bâi l
thuët ln l dâi dông vâ khư khan mâ dưìn ếp vâo nậo con cấi
chng ta.


Àêy lâ mưåt sûå têåp rên lêìn hưìi theo trịnh àưå mâ tiïën túái, vui
vễ mâ giẫng d, u thûúng mâ cẫm hốa, trưng gûúng mâ bùỉt
chûúác, khưng lâm mïåt trễ, khưng lâm cho trễ chấn nẫn vâ bûåc bưåi.


Vúâi nhûơng hađnh vi ngưn ngûơ hađng ngađy xăy ra lađm gûúng
cho tr thíịy, meơ duđng lúđi nôi vùưn tùưt vađ goơn gađng dïỵ hiïíu, giăi
thđch cho tr vị sao ngûúđi ta mịn thađnh ngûúđi cô nhín phíím thị
phăi cô tríơt tûơ, phăi trâng kiïơn, phăi thìn kđnh, phăi lûúng
thiïơn, phăi thađnh thûơc vađ phăi nhín ặâc.


Ta phẫi múã mang l trđ cho trễ hiïíu nhûäng lúâi khun bẫo
ca ta, ta lẩi soi sấng lûúng têm cho trễ nhêån thêëy àiïìu phẫi vâ
gêy dûång nghõ lûåc cho trễ à sûác lâm viïåc phẫi.



Mưåt cưng trịnh nhû thïë cêìn phẫi sùn sốc dng cưng lùỉm múái
cố kïët quẫ, vị àêy khưng phẫi lâ ngûúâi lúán mâ toân lâ cấc cư cấc
cêåu bế tđ hon vúái nhûäng têm l àùåc biïåt ca trễ con.


Câc bađ meơ khưng nïn nghơ rùìng ngađy mươt ngađy hai mađ thay
ăưíi ặúơc tđnh tịnh vađ ặâc haơnh ca con. Cíìn phăi cô thúđi gian vađ
sûơ khưn ngoan khêo lêo vađ theo cho ăng phûúng phâp múâi thađnh
cưng. Giâo duơc lađ mươt nghïơ thơt ca nhûơng nghïơ thơt.



(162)

khun bẫo mưåt àưi lúâi rêët êu ëm vâ cố nghơa nhûng sûå lêìm lúä
vâ ùn nùn hưëi hêån ca trễ. Cấch êëy cố kïët quẫ rêët tưët.


DẨY TRỄ CỐ TRÊÅT TÛÅ


Ai cng thûâa nhêån khưng côn gị qu hoỏa vaõ lỳồi ủch bựỗng sỷồ
trờồt tỷồ ửởi vỳỏi àúâi sưëng ca ngûúâi ta. Vâ ai cng cưng nhêån trêåt tûå
phẫi rên luån tûâ hưìicôn nhỗ. Àïën khi àậ trûúãng thânh, dêìu mën
hổc lẩi tđnh trêåt tûå cng khố khùn lùỉm. Vị vêåy ta cêìn dẩy cho trễ
biïët giûä trêåt tûå khi côn nhỗ.


Cô tríơt tûơ tûâc lađ biïịt giûơ mưỵi víơt ăng chưỵ ca nô mươt câch
saơch s vađ duđng ặúơc, lađm ăng thị giúđ vađ ăng câch thûâc.


Ăõa ăiïím ăng, thúđi gian ăng, câch thûâc ăng lađ ba ăiïìu
kiïơn ca tríơt tûơ. Vúâi tríơt tûơ ngûúđi ta giûơ gịn ặúơc moơi víơt, trâi laơi
vư tríơt tûơ s lađm hû hng, míịt mât tíịt că vađ phăi tưịn kêm thay
ăưíi ln ln. Vúâi tríơt tûơ ngûúđi ta ăúơ tưịn cưng phu vađ thị giúđ, vư
tríơt tûơ lađm ngûúđi ta mïơt nhoơc vađ tiïu phđ thị giúđ mươt câch vư đch.



Cố biïët giûä gịn trêåt tûå trong àúâi sưëng vêåt chêët thị múái cố trêåt
tûå trong àúâi sưëng tinh thêìn. Mưåt ngûúâi hâng ngây sưëng bï tha lưån
xưån thị trong lông bïì bưån tûá tung, àïën khi gùåp viïåc khưng biïët
nhịn vâo àêu mâ xoay xúã.


Khi côn nhỗ mể àậ phẫi têåp luån cho con sưëng cố ngùn nùỉp
thûá tûå sẩch sệ, vïì qìn ấo àưì chúi, sấch hổc àïìu phẫi sùỉp àùåt cố
chưỵ cố núi, lâm gị cng àng giúâ vâ àng cấch thûác.



(163)

trễ sùỉp àùåt cố ngùn nùỉp khưng vâ tr tđnh vúái trễ nhûäng cưng viïåc
nâo nïn lâm trûúác, cưng viïåc nâo nïn lâm sau cho àng thúâi bíi.


Nïëu trễ lâm mưåt viïåc gị khưng trêåt tûå thũ trỷõng phaồt bựỗng
caỏch bựổt sựổp ựồt viùồc ờởy lẩi cho cố trêåt tûå, phẫi lâm lẩi nhûäng viïåc
àậ lậng qụn hóåc chêåm chẩp.


DẨY CHO TRỄ TRÚÃ NÏN TRẤNG KIÏÅN


Thên thïí trấng kiïån, têm hưìn trấng kiïån lâ hai àiïìu kiïån ca
sûå sưëng con ngûúâi. Lâm cho thên thïí trấng kiïån, tưi sệ nối rộ vïì
phêìn thïí dc sau nây, dûúái àêy tưi chó nối vïì sûå trấng kiïån ca
tinh thêìn vâ phûúng phấp giấo dc êëy.


Trong sûå trấng kiïån tinh thêìn cố mêëy àiïìu: nghõ lûåc bịnh
tơnh, can àẫm vâ biïët àiïìu àưå, chûâng mûåc.


Nghõ lûơc: Lađ câi lûơc lûúơng ca tím hưìn ặa ta ăïịn sûơ thiïơn
vađ chưịng vúâi sûơ âc.


Bịnh tơnh: Lâm cho ta khưng hưìi hưåp, xao xuën mêët trđ


trûúác sûå xc àưång, bêët k lâ phûúng diïån nâo.


Can àẫm: Lâm cho ta khưng li bûúác trûúác sûå khố khùn, cố
khi dấm ài qua nhûäng sûå nguy hiïím nïëu cêìn thiïët.


Àiïìu àưå: Lâm cho ngûúâi ta giûä vûäng lông trûúác nhûäng dc
vổng, ùn ëng, chúi búâi.


Daơy cho tr nhûơng ặâc tđnh qu hôa vïì trâng kiïơn thị cng
phăi ăânh ăưí nhûơng ặâc tđnh phăn trâi nô lađm ýịu ăịi tím hưìn
ngûúđi ta, nhûơng ặâc tđnh íịy lađ:



(164)

nhûäng viïåc rêët thûúâng tònh. Sûå súå hậi quấ sûác ca ngûúâi mể rêët
ẫnh hûúãng cho con. Y hổc àậ kinh nghiïåm nhûäng súå hậi thịnh lịnh
vâ quấ àấng cố thïí lâm nguy àïën con trong bâo thai. Vị thïë àưëi vúái
àân bâ con gấi cêìn phẫi têåp sûå dẩn dơ àïí trúã nïn nhûäng ngûúâi mể
can àẫm vïì sau nây.


Thûúđng câc gia ằnh ngûúđi ta tíơp cho tr quen tđnh súơ hi
bùìng câch doơa naơt, cho tr nhịn nhûơng mùơt mađy hung dûơ, nhûơng
th víơt kyđ dõ, bơc tr ăïịn gíìn nhûơng con víơt ghï gúâm, hóơc doơa
naơt treê nhûông chuýơn ba bõ, ma quyê, boê treê vađo phođng tưịi v.v...
nhûơng câch íịy cô khi lađm cho tr súơ hi quâ ăïịn ăau tim, ăau
mađng ôc, ăïịn loaơn trđ.


L thûúđng mươt tr maơnh kho khưng bao giúđ biïịt súơ díìu ăïịn
trúđi tưịi. Tr bùưt ăíìu súơ tûđ khi ngûúđi ta doơa tr trong tưịi cô ưng nađy
muơ khâc rịnh chươp tr. Mươt gia ằnh hođa thơn vui v, con câi ăïìu
tđn nhiïơm úê cha meơ cô mươt lûơc lûúơng vư cuđng ăïí băo vïơ cho con thị
khưng súơ hi ăiïìu gị că nhíịt lađ súơ hi do trđ tûúêng tûúơng gíy lïn.



Mưåt trễ nhịn ra sên tưëi, thêëy nhûäng hịnh trùỉng phêët phú, trễ
súå quấ vị ban ngây mưåt tïn àêìy túá àậ kïí chuån ma cho trễ nghe.
Ngûúâi cha thêëy thïë liïìn cûúâi vâ bẫo: “Con sệ bìn cûúâi nïëu biïët cấc
hịnh trùỉng êëy lâ hịnh gị? ” Ưng vûâa nối vûâa àiïìm tơnh cêìm tay trễ
ài ra sên rt chiïëc khùn bưng mâ ngûúâi ta phúi mâ bỗ qụn trïn
dêy.


Mươt câch ăânh ăưí sûơ súơ hi ca tr bùìng viïơc lađm ăiïìm tơnh
ca mịnh cíịm khưng cho ngûúđi khâc kïí cho tr nghe chơn ma
qu vađ khi nađo nghe con nôi chơn íịy liïìn căi chđnh ngay cho lađ
chuýơn phi lyâ hoang ặúđng.


Giêån dûä: Giêån dûä cng lâ mưåt sûå thiïëu trấng kiïån vùỡ tinh
thờỡn, khửng biùởt dựỗn loõng vaõ can aóm trûúác nhûäng phêån sûå khố
khùn, lêu dâi hóåc khưng vûäng trđ trûúác nhûäng xc àưång bûåc bưåi
àau àúán.



(165)

lông cha mể, thị cng khưng la hết nûäa. Trấi lẩi, mưỵi lêìn la hết
mưỵi lêìn cha mể nhûúång bưå thị trễ câng la hết giêån dûä thïm.


Mươt nhađ giâo duơc ă chûâng nghiïơm ặúơc viïơcsau nađy: Ưng X
cô ặâa con ăođi gị ặúơc níịy. Mưỵi líìn ăođi víơt gị chûa kõp cho lađ la hêt
om xođm, ưng X laơi vươi v phăi cho víơt íịy. Mươt hưm nhađ giâo duơc
ăïịn thùm ưng X cng vûđa gùơp cănh cíơu bê ặúng diïỵn tíịm kõch íịy.
Nhađ giâo duơc liïìn băo öng bađ X: “Thöi múđi öng bađ qua phođng bïn
nađy ăïí mùơc tưi. Nhađ giâo duơc ăïịn nôi míịy lúđi khn băo tr, cùưt
nghơa vị l gị khưng nïn ăođi thïị, treê laơi cađng la heât thïm. Nhađ giâo
duơc t sùưc mùơt bíịt bịnh, líịy míịy môn ăưì chúi giûơa bađn cho tr, rưìi
b ra ăông cûêa laơi. Că ưng bađ X vađ nhađ giâo duơc np sau cûêa vađ


nhịn vađo khe khôa. Tr khi íịy cađng la rưịng vađ chaơy quanh phođng
giíơn dûơ lùưm. Bađ X vị thûúng con mịn múê cûêa ăïí ùĩm con cho xong
viïơc, nhađ giaâo duơc can bađ laơi băo ăïí xem kïịt quă ra lađm sao ă.


Mưåt vâi pht sau cêåu bế im tiïëng vâ nhịn úã cûãa sưí xem cố ai,
lẩi khốc hết lïn vâi tiïëng àïí thûã ai cố àïí khưng, vêỵn khưng thêëy
ai lïn tiïëng. Cêåu bế lẩi chẩy qua bïn cûãa thưng vúái nhịn vâ khốc
vâi tiïëng nûäa cng khưng thêëy cố ngûúâi, biïët lâ viïåc hết lâ vư hiïåu
quẫ, cêåu bế bên lêëy tay lau nûúác mùỉt vâ chẩy àïën lêëy àưì chúi ra
chúi mửồt mũnh rờởt tỷồ nhiùn. Xem oỏ ta thờởy rựỗng con cấi la hết
mưåt cấch giêån dûä lâ tẩi cha mể quấ nng chiïìu mâ trúã thânh.


Khi tr la hêt giíơn dûơ, ta cûâ ăiïìm tơnh líịy gûúng cho tr xem
hịnh dâng xíịu xa ca mađy mùơt mịnh lađm cho tr phăi tónh ngươ,
nïịu tr quâ hung hùng ta cô thïí ăïí riïng tr ặâng mươt chưỵ. Ta
khoan la mùưng tr ă, chúđ cho cún giíơn dûơ qua rưìi hy líịy lúđi ưn
hođa nghiïm chónh mađ chó cho tr thíịy câi thâi ăươ khiïịm nh vađ lưỵi
lađm ca tr, băo tr phăi xin lưỵi nhûơng ai tr ă duđng tiïịng nùơng,
lúđi vư lïỵ ăïí nôi. Nïịu trong lc giíơn tr ă ăânh anh chõ em, ăïí tr
ngi cún giíơn phăi ăađng hoađng vađ nghiïm trang xin lưỵi nhûơng
ngûúđi íịy.



(166)

kiïëm sûå sưëng nây mâ con cấi mang cấi têåt lûúâi biïëng trong ngûúâi
thị lâm sao maâ tranh àua vúái àúâi, laâm sao maâ tiïën hốa, lâm sao mâ
thânh cưng? Ngay tûå nùm àêìu, ngay tûâ nùm àêìu ngûúâi mể àậ
nhêån thêëy nhûäng têåt xêëu ca con phẫi kiïëm cấch àấnh àưí ài, thị
lúán lïn con múái khỗi mùỉc cấi têåt êëy.


Tûâ ba bưën tíi tuy mể chûa giao cho con nhỷọng viùồc nựồng nùỡ,
khoỏ khựn, nhỷng bựỗng xem cấc cưng cåc chúi búâi ca trễ cng cố


thïí nhêån thêëy trễ nâo siïng nùng, trễ nâo lûúâi biïëng. Cố nhiïìu khi
xết àoấn sai lêìm vị sûå phất triïín chïnh lïåch giûäa cú thïí vâ tinh
thêìn ca trễ. Thûúâng nhûäng trễ b mêåp quấ, cú thïí phất triïín lêën
ất sûå phất triïín tinh thêìn, sûå hoẩt àưång ca trễ cố phêìn chêåm
chẩp thua st anh chõ em, chng ta chúá cho cấc trễ lûúâi biïëng
thânh têåt. Cấc nùng lûåc tinh thêìn ca trễ tuy chêåm lẩi, nhûng chúâ
mưåt thúâi gian sau nố sệ nẫy núã mưåt cấch tưët àểp. Nhiïìu khi sûå
chêåm chẩp êëy kếo àïën 15 tíi, cha mể chúá nïn vưåi phân nân.


Cố khi sûå lûúâi biïëng do cha meồ taồo cho con, bựỗng caỏch sai baóo
daồy dưỵ nhûng quấ sûác con. Trễ lâm khưng nưíi sinh ra chấn nẫn
lûúâi biïëng. Lẩi cố khi cha mể têåp cho con lûúâi biïëng do nhûäng viïåc
nhoã nhùåt cng lâm khưng àïí cho trễ lâm. Vị thïë cố hai hẩng lûúâi
biïëng, mưåt hẩng thêåt tịnh khưng ham thđch gị cẫ, mưåt hẩng lûúâi
biïëng vị khưng thêëy khưng cố viïåc gị mâ lâm.


Mën chưëng tđnh lûúâi biïëng ca trễ phẫi: lûúång viïåc lâm cho
vûâa sûác ca trễ, viïåc lâm cho trễ vui thđch mâ ham. Khi thânh
cưng viïåc gị, nïn khen ngúåi àïí kđch thđch cấc trễ khấc cng àua
tranh theo.


Lêëy trễ siïng nùng lâm gûúng mêỵu ca sûå gùỉng cưng vâ can
àẫm.



(167)

nhađng: tr ă b lúơ viïơc, tr khưng mïịn viïơc lađm, tr thiïịu can
ăăm, tr cô thïí lađm ặúơc viïơc nhû moơi ngûúđi nïịu tr chõu gùưng
cưng v.v...


Tốm lẩi lâ cêìn dêỵn d ưn hôa hún lâ dng lúâi xó vẫ.



Tham ùn: tham ùn lađ mươt tđnh ríịt thưng thûúđng ca nhiïìu
tr con. Nhûng tham lam quâ ăươ trong viïơc ùn ịng s trúê thađnh
mươt tíơt xíịu. Tưi thíịy nhiïìu gia ằnh cho con ùn ịng ríịt hưì ăưì, cô
khi khâch túâi cho con vađo ngưìi cuđng mím dađnh môn nađy ăođi môn
kia, ăưì ùn b vađo bât chï đt, chï nhiïìu, nûúâc mùưt nûúâc mi chan
lươn vúâi cúm canh thíơt lađ xíịu hưí.


Sûå ùn ëng hưì àưì àậ lâm mêët nhên cấch ca con mâ lâm
thiïåt hẩi cho bưå tiïu hốa ca trễ, chđnh lâ ngìn gưëc cuãa vö söë
bïånh têåt.


Sûơ tham ùn cuêa con lađ taơi meơ tûđ nh khưng tíơp cho con ăng
quy c vađ chn cíìn, khưng phín chia bûơa ùn cho ăng giúđ, vađ
thûâc ùn cho ăíìy ă theo sûâc cuêa treê. Laơi taơi nhiïìu gia ằnh ngoađi
câc bûơa ùn chđnh cođn hay ùn hađng vùơt lađm tíơp cho tr thôi ùn vùơt
vađ baơ ăíu ùn ăíịy khưng cođn kïí giúđ ngađy vađ môn ùn cô húơp hay
khưng. Tưi ă thíịy mươt gia ằnh kia tr múâi lïn bưịn tíi mađ cha
meơ vị goơi hađng trûâng võt lươn vađo ùn, tr ăođi quâ cng phăi cho ùn.
Sau phăi nhúđ y sơ múâi cûâu sưịng bïơnh bươi thûơc ca tr.


Cô cha meơ, khi con hoơc hađnh gii laơi thûúêng mươt môn quađ ùn.
Khưng nïn lađm thïị, vị sûơ thûúêng kiïíu íịy lađm míịt giâ trõ ca tr
hôa ra mươt câch thđch th đch k cho miïơng tr trong chưịc lât thưi.
Nïịu mịn cho tr ùn môn quađ cûâ cho tûơ nhiïn, cođn khi cíìn thûúêng
thị nïn lađm mươt môn ùn cho câc tr cuđng ùn, câc anh chõ em tr vađ
chng baơn ăïìu ặúơc hûúêng, meơ s cùưt nghơa vị thûúêng cho tr nïn
côbûơa tiïơc nađy. Ăô lađ mươt câch tùng tinh thíìn ca tr nïn, tr líịy
lađm sung sûúâng vư cuđng. Mađ chng baơn, anh chõ em tr cng xem
ặúơc gûúng tưịt ca tr mađ phíịn chđ thïm.




(168)

vâ nhưí nûúác miïëng. Ùn cêìn nhai cho nhỗ tûâng miïëng mưåt vâ thng
thùèng mể bỗ vêåt gị ùn vêåt nêëy khưng àôi hỗi lưi thưi.


Trễ lúán ta thûúâng giẫng giẫi cho trễ hiïíu tham ùn lâ mưåt têåt
xêëu hẩ nhên phêím ca ngûúâi vâ ti tiïån khi ra giao thiïåp vúái mổi
ngûúâi, nhêët lâ trong cấc tiïåc tng mâ tham ùn thị thêåt lâ xêëu hưí.
Sûå àiïìu àưå sệ lâm thïm sûác mẩnh cho ngûúâi ta cẫ cú thïí lêỵn tinh
thêìn.


DẨY CHO TRỄ NÏN THÌN KĐNH


Thìn kđnh lađ ặâc tđnh ca ngûúđi biïịt phuơc tuđng lïỵ phêp, dïỵ
daơy, dïỵ băo. Mươt tr thìn kđnh lađ mươt tr chõu ăem nghõ lûơc ăïí
cương tâc trong viïơc giâo duơc cuêa cha meơ cho treê mau nïn ngûúđi
ặâng ăùưn.


Mưåt con vêåt thìn dïỵ dẩy khấc mưåt trễ em thìn kđnh. Con
vêåt thìn chó bõ dẩy, chúá mưåt trễ thìn kđnh cố sûå thưng minh biïët
àem nghõ lûåc gip àúä cha mể dẩy trễ vâ gip àúä cẫ thây hổc trong
cưng trịnh giấo dc cho mau cố kïët quẫ tưët. Vị thïë nïn dêìu cha mể
vâ thây giấo khưn khếo àïën thïë nâo, mâ gùåp mưåt trễ khưng thìn
kđnh, thị cng khố bïì mâ dẩy dưỵ lùỉm.


Cung kđnh vâ lïỵ phếp: Sûå thìn kđnh ca trễ lâm cho trễ
phẫi kđnh trổng vâ lïỵ phếp àưëi vúái cha mể vâ thây giấo. Cha mể àưëi
vúái trễ lâ bêåc cao qu hún cẫ. Thây giấo cng thïë, vị thây giấo cố
thïí thïë cha mể. Con kđnh trổng cha mể lâ vị têëm lông thûúng u
chúá khưng phẫi lâ súå hậi. Con khưng mën lâm phiïìn lông cha mể
khưng phẫi vị súå mưåt hịnh phẩt, mâ vị tịnh u àậ râng båc lêỵn
nhau.




(169)

khưng ặúơc cùưt ăoaơn hóơc nôi leo. Khi tră lúđi phăi vui v, thađnh
thíơt, trânh lúđi gùưt gng. Khi xin mươt víơt gị, nhíơn mươt víơt gị phăi
duđng chûơ: “Xin nhúâ” vađ “căm ún”. Khi ăi ra, khi vïì nhađ, ăïìu phăi
thûa trịnh, xin phêp hùỉn hoi.


Lïỵ phếp vâ kđnh trổng cha mể lâ nhiïåm v tưëi cao ca con,
trễ lẩi phẫi cung kđnh vâ lïỵ phếp àưëi vúái ngûúâi ngoâi nhêët lâ àưëi
vúái ngûúâi giâ cẫ, vâ lúán tíi hún trễ. Båc trễ gùåp ai cng gổi “ưng
bâ, anh chõ” cho àng àùỉn.


Phíìn nhiïìu tr con vư lïỵ vađ bíịt kñnh lađ taơi trong gia ằnh cha
meơ ùn úê vúâi nhau khưng lïỵ phêp, vađ ăưịi ăi vúâi ngûúđi ngoađi cng
khưng lïỵ phêp, mađ nhíịt lađ cha meơ khưng lïỵ phêp vúâi con câi. Thíơt
thïị, khi ta daơy tr phăi kđnh troơng vađ lïỵ phêp vúâi ta, thị ta cng
phăi tưn troơng tr. Cíìn phăi cô nhûơng lúđi tûđ tưịn, nh nhùơn ăïí
níng cao nhín phíím ca con.


Trấi lẩi nhiïìu cha mể hay dng vúái con nhûäng chûä: “Mây,
tao, mi, túá, àưì ranh, thựỗng khú. Vỳỏi bao nhiùu lỳõi thử tuồc ờởy thị
lâm sao mâ trưng con trúã nïn ngûúâi lïỵ phếp àưëi vúái cha mể hay
ngûúâi ngoâi.


Trâi laơi tưi ă thíịy nhiïìu gia ằnh bơc con nhiïìu lïỵ phêp
phiïìn phûâc quâ, thađnh tíơp cho con nhûơng ặâc tđnh bïì ngoađi giă
dưịi. Phuơc tuđng: tuơc ngûơ cô cíu “câ khưng ùn mịi câ ûún, con
khưng nghe lúđi cha meơ trùm ặúđng con hû”. Sûơ thìn kđnh ca con
lađ úê chưỵ con biïịt phuơc tuđng cha meơ vađ thađy giâo. Con cô phuơc tuđng
thị sûơ giâo duơc múâi cô hiïơu quă, con phuơc tuđng ă lađm vui cha meơ
mađ nhíịt lađ tûơ gip mịnh trong sûơ bưìi bưí thïí chíịt vađ tinh thíìn.


Cha meơ phăi chó cho con nhíơn thíịy sûơ phuơc tuđng vađ lúơi đch cho tr
vïì câc phûúng diïơn.



(170)

nối, cố hai cấch phc tng: mưåt lâ phc tng sấng sët thưng
minh, hai lâ phc tng m quấng ngu àêìn. Cha mể mën cho con
cố mưåt nhên phêím cao qu sau nây, cêìn phẫi luån cho con phc
tng thưng minh sấng sët. Phc tng thưng minh lâ hiïíu biïët vị
lệ gị mâ phẫi phc tng, lúåi đch ca sûå phc tng êëy ra thïë nâo?
Cha mể khi sai bẫo con mưåt àiïìu gị, têët phẫi cùỉt nghơa l do cho
con rộ. Sûå giẫi thđch êëy lâm cho con tđn nhiïåm úã cha mể. Dêìu viïåc
gị cêìn, cha mể khửng giaói thủch treó cuọng bựỗng loõng.


Truýỡn lùnh đt, díỵn duơ nhiïìu: Mươt ngûúđi meơ thưng minh
thûúđng ra lïơnh đt mađ díỵn duơ nhiïìu. Sûơ ra lïơnh cô nghơa cûúơng
bâch. Khi lïơnh ă trìn lađ phăi lađm khưng lađm khưng ặúơc, lađm
sai lađm bíơy phăi lađm laơi. Nïịu khưng tn lïơnh thị phăi trûđng phaơt
ngay. Vị thïị khi ra mươt lïơnh gị, cíìn xem ăi xêt laơi, thûê tr cô chõu
tn theo hay khưng. Nïịu ra lïơnh mađ tr khưng tn thị haơi ăïịn
uy qìn ca meơ nhiïìu lùưm. Cho nïn:


1- Chó ra nhûäng lïånh mâ trễ cố thïí lâm vâ phẫi lâm.
2- Chó ra nhûäng lïånh khấc vúái quy tùỉc hâng ngây.


Thđ duơ quy tùưc hađng ngađy ăaô ắnh ùn cúm xongăïịn 12 giúđ
phăi nghó trûa. Ăïịn giúđ íịy meơ khưng phăi ra lïơnh, chó nhùưc: “Bíy
giúđ ă ăïịn giúđ ng trûa”, thïị lađ khưng cô nghơa ra lïơnh mađ chó
nhùưc nhoê cho treê nhúâ. Ngûúđi meơ chó duđng cíu: “Hưm nay chng ta
phăi...” Hay lađ: “bíy giúđ ă ăïịn lc phăi...” lađ tr hiïíu rưìi.



(171)

Đch lúåi ca dêỵn d hún lïånh lâ khi mể dêỵn d mâ trễ khưng


nghe, thị uy quìn ca mể cng khưng bõ lay chuín. Trễ khưng
nghe lâ lưỵi úã trễ khưng mën lâm vui cha mể, anh chõ em, chúá
khưng àng gị àïën uy quìn ca mể cẫ.


Nghiïm cíịm: ra lïơnh chó cíìn trong câc viïơc nghiïm cíịm,
khưng cho tr lađm nhûơng viïơc cô thiïơt haơi ăïịn thïí chíịt vađ tinh
thíìn tr. Thđ duơ ta nghiïm cíịm ht thịc, thị nhíịt ắnh tr phăi
tn lïơnh khưng thïí lay chín ặúơc. Vị nhûơng lïơnh nghiïm cíịm
khưng thïí dung tha ặúơc, khưng cô thïí cho phêp ặúơc. Cho nïn chó
nïn cíịm nhûơng viïơc quan hïơ, xêt thíơt cô sûơ nguy haơi mađ thưi. Trâi
laơi nhûơng viïơc ta xêt ra tuy cô khi cíịm mađ cng cô khi dung thûâ
ặúơc, thị ta khưng nïn qịt liïơt cíịm ăoân, mađ chó duđng phûúng
phâp díỵn duơ thị hay hún. Thđ duơ: “cíịm khưng ặúơc ùn vùơt, ùn
hađng”. Ta biïịt ăiïìu íịy cô khi phăi dung thûâ hóơc ăi ăíu cô ngûúđi
cho tr quađ hóơc tûơ ta cô khi cng vui miïơng mađ ùn câi bânh hóơc
trâi cíy mađ phăi cho tr, ăïí tr vui, nhû thïị mađ ta ra lïơnh “cíịm
tơt ăưịi sûơ ùn vùơt” thị cô ngađy ta s phaơm lïơnh chúâ khưng phăi
chó cô tr mađ thưi. Gùơp trûúđng húơp nađy ta chó díỵn duơ: “con khưng
nïn ùn vùơt, vị ùn vùơt hay ăau buơng” hoùơc “ai cho con ùn ịng câi
gị, con phăi hi meơ ă”.


Doơa naơt vađ hûâa heơn: thûúđng cha meơ muöịn cho con phuơc tuđng
mïơnh lïơnh hay duđng löịi doơa naơt vađ hûâa heơn ín thûúêng, theo tưi
lưịi doơa naơt vađ hûâa heơn íịy trânh ăi ặúơc chûđng nađo qu chûđng íịy,
nhiïìu ngûúđi nghơ daơy con mađ khưng doơa phaơt vađheơn thûúêng thị
con khưng lađm. Ăô lađ mươt câch giâo duơc sai líìm. Vị nïịu gùơp khi
khưng thïí duđng sûơ thûúêng phaơt ặúơc, thđ duơ khi con ăau ưịm, hóơc
khi thûúêng phaơt míịt giâ trõ, khi con ă khưn lúân, thị sûơ phuơc tuđng
cha meơ s khưng cođn nûơa. Meơ nïn daơy con víng lúđi cha meơ lađ vị l
trđ, vị lûúng tím, vị nghơa vuơ, ăưịi vúâi cha meơ, ăưịi vúâi thín mịnh


chúâ khưng phăi súơ phaơt hay mong thûúêng mađ lađm.



(172)

nghô thûúêng cho treê gioêi vađ cíịt phíìn ca tr hû. Con câi cô nhíơn
thíịy tíịm lođng thûúng ca cha meơ, laơi cađng hùng hâi phuơc tuđng vađ
tñn nhiïơm ýu thûúng cha meơ hún nûơa. Cô cha meơ ăưịi vúâi con:
“Mađy ặa vïì mươt ăiïím tưịt s ặúơc mươt ăưìng, cịi thâng ặúơc mươt
băn chûâng khen s ặúơcmûúđi ăưìng”. ÍỊy lađ mươt sûơ bn bân chûâ
khưng phăi giâo duơc.


Nhêët lâ lúâi dổa nẩt vâ hûáa hển mâ khưng biïët giûä lúâi thị mêët
cẫ thïí thưëng ca cha mể vâ tđn nhiïåm ca con cấi. Thûúâng nhiïìu
cha mể hay dng cêu: “Rưìi mây coi tao, àïí rưìi mây biïët tay tao”.
Trễ bõ nghe quen nhûäng lúâi dổa nẩt êëy khưng thêm àïí nûäa, vị trễ
biïët trûúác sệ khưng cố sûå gị xẫy àïën, chùèng qua lâ mưåt tiïëng giố
bay vêåy thưi.


Hûáa phẩt hển thûúãng mâ khưng lâm, àïìu hỗng cẫ. Mưåt ngûúâi
mể khưn ngoan bao giúâ cng đt hển thûúãng àïën hûáa phẩt lẩi câng
khưng cố nûäa. Trễ con lâm àiïìu gị sai, cêìn phẩt thị phẩt ngay
khưng thị thưi, chúá khưng nïn hển àïí mưåt lêìn khấc hóåc ngây khấc
sệ phẩt.


Ci laơi vađ cûâng cưí: Khi ta ă ra lïơnh cho tr lađm mươt viïơc gị
lađ ta nhíịt ắnh khưng cho phêp ci laơi.


Nïëu ta àïí cho trễ dng phûúng phấp êëy, sau nây thânh ra
mưåt lúåi khđ àïí chưëng ta. Sûå giấo dc sệ hỗng vâ uy quìn sệ bõ
cûáng cưí, chưëng cậi mêët giấ trõ. Khi àậ ra lïånh lâ phẫi lâm, vâ sau
khi lâm trễ cố mën hiïíu l do, ta sệ giẫi thđch sau. Hóåc ta àïí cho
trễ giậi bây nghơ ca mịnh, nhiïìu khi ta biïët nhûäng nghơ êëy sai


lêìm, ta cng nïn àïí cho trễ phất biïíu hïët kiïën theo àố mâ ta sûãa
nhûäng sûå nghơ lêìm ca trễ. Nhûng cng cưng viïåc cùỉt nghơa vâ giẫi
thđch êëy phẫi àïí lẩi sau. Khi ta àậ ra mưåt lïånh nghiïm ngùåt êëy lâ
trễ phẫi lâm àậ. Ta cố thïí nối: “Con phẫi lâm ài àậ. Lâm xong mể
sệ nối nghơa l cho mâ nghe”.



(173)

nghiïm chónh cùỉt nghơa cho trễ hiïíu nhûäng hën lïånh ca cha mể
đch lúåi cho trễ lâ thïë nâo?


Khưng phc tng: Khưng phc tng cố nhiïìu cấch, dûúái àêy
xin kïí mưåt vâi cấch theo trịnh tûå tûâ nhể àïën nùång:


Lậng qụn viïåc sai bẫo: nïëu trễ lậng qụn thị båc trễ phẫi
nhúá lâm lẩi viïåc àậ lậng qụn êëy.


Phaơm ăïịn mươt ăiïìu nghiïm cíịm: phăi sûêa trõ vađ ằnh chó
nhûơng kïịt quă ca sûơ phaơm phêp.


Ûúng ngaơnh, ngang ngûúơc, nưíi loaơn, chưịng tră laơi cha meơ ăô
lađ trûúđng húơp can hïơ cíìn phăi trûđng trõ ríịt nghiïm ăïí cùưt ặât
nhûơng tâi phaơm sau nađy.


Nhûng nhûơng sai phaơm tươi lúân lao nhû thïị, úê câc gia ằnh cô
giâo duơc khưng bao giúđ xăy ra. Nïịu giûơa cha meơ vađ con câi mađ ă
ăïịn sûơ xung ăươt qịt liïơt nhû thïị lađ taơi cha meơ khöng biïịt daơy
con tûđ thuúê nh.


Sûå lậng ca trễ àưëi vúái lúâi khun bẫo ca thây giấo vâ sûå
hổc hânh úã trûúâng cng lâ mưåt cấch khưng vêng lúâi. Cha mể nïn
nghiïåm xết sûå lú àậng êëy lâ cố vị têåt bïånh gị khưng, nïëu khưng cố


têåt bïånh thị cha mể phẫi sûãa trõ ngay con múái cố hy vổng hổc hânh
têën túái.


Trûâng phẩt khi khưng phc tng: thûúâng àưëi vúái nhûäng lưỵi
nhỗ, nïëu mể thêåt cố uy quìn, thị chó dng mưåt cấi nhịn nghiïm
trang, mưåt nhđu mây, mưåt tiïëng bêët bịnh mâ nhậ nhùån, cng à
lâm cho trễ phẫi hưìi tónh, khưng cêìn dng àïën nhûäng trûâng phẩt
lúán lao gị.


Gùåp trûúâng húåp nùång hún mưåt t thị cng chó dng lưëi cẫnh
cấo cho nghiïm trang, ta àïí cho trễ nghơ mưåt hai pht rưìi ta sệ nối:
“Con cố hiïíu lúâi mể vûâa nối àố khưng?” hóåc “lêìn sau con sệ lâm
thïë nâo?...”



(174)

giâ trõ hún mươt lađn roi. Sau khi khiïín trâch xong, nïn ăïí tr ặâng
ýn mươt chưỵ, băo tr hy suy nghơ laơi viïơc lađm tươi lưỵi ca mịnh. Vađ
mươt thúđi gian sau, tuđy theo lưỵi nùơng nheơ ta hoêi treê sau nađy treê phaêi
nïn thïị nađo? Nïịu gùơp tr cûâng ăíìu ûúng ngaơnh quâ thị ta ăïí riïng
tr ra vađ khưng cho anh chõ em ăïịn gíìn ăïí trođ chơn hóơc ngûúđi
bađ con thín thơc ăïịn xin tha cho tr. Nhúâ lađ ta chó nïn ăïí tr
ặâng riïng mươt chưỵ, chúâ khưng nïn ăem tr b phođng tưịi, phođng
riïng nhû nhiïìu cha meơ lađm kinh khiïịp treê.


Gùåp trûúâng húåp quấ àùåc biïåt vâ sûå ûúng ngẩnh múái dng àïën
roi vổt. Sûå àấnh trễ lâ mưåt tưëi k, trong giấo dc ngây nay đt dng
hay khưng nïn dng lẩi câng tưët.


Thûúâng trong nhûäng lúâi cẫnh cấo, khiïín trấch, phẫi cố mưåt
thấi àưå nghiïm trang mâ lúâi nối phẫi ưn tưìn, dêìu cûúng quët cng
khưng cố vễ khùỉt khe giêån dûä, nhêët lâ nïn trấnh nhûäng lúâi thư tc,


nhûäng cêu chûãi búái, lâm hẩ nhên phêím ca con, vâ lâm mêët cẫ sûå
tưn nghiïm ca cha mể.


Sûơ trûđng phaơt tr khưng nïn diïỵn trûúâc cưng chng mađ nïn
ăïí úê trong nhađ hóơc phođng riïng, lađm cho tr nhíơn thíịy cha meơ
mịn níng ăúơ nhín phíím vađ danh dûơ ca tr, tr líịy lađm căm
phuơc vađ khưng míịy chưịc s quay vïì ặúđng thiïơn. Sûơ khiïín trâch
tr xong rưìi, cng khưng nïn nhùưc laơi cho ai biïịt lađm gị, tr s hiïíu
cha meơ bao giúđ cng băo vïơ danh giâ cho con, con s căm ún vư
cuđng. Khi trûđng phaơt tr, bơc tr phăi lađm laơi nhûơng sûơ hû hng,
xin lưỵi nhûơng ngûúđi tr ă lađm sai, trong câc cưng viïơc íịy phăi
bơc treê tûơ lađm líịy, nhûng meơ hay anh chõ em cng cô thïí gip ăúơ
cho tr ăïí viïơc cho mau hoađn thađnh vađ ặúơc nhû . Tr s thíịy că
nhađ ăïìu sùn sôc cho tr, mịn cho tr ùn nùn ăiïìu xíịu vađ lađm ăiïìu
tưịt.



(175)

cô im ăi khưng”. Cíu nôi ríịt ưn hođa cô tiïìm tân thađnh nûơa. Xêt
cho ăng theo tươi lưỵi thị sûơ lađm vúơ chiïịc ẵa chó lađ mươt sûơ vuơng vïì,
chúâ cíu nôi kia lađ mươt lưỵi nùơng ăïịn ăaơo ặâc. Thíơt ra sûơ lađm vúơ ẵa
chó cíìn mươt sûơ cănh câo thûúđng thưi, mađ cíìn phăi nghiïm trõ
nhûơng câch nôi di hung aâc ăïí vu caâo cho keê khaâc.


Sûơ can thiïơp ca cha: Ríịt nhiïìu bađ meơ thûúđng khinađo con
lađm mươt viïơc gị khưng víng lúđi liïìn nôi: “Ăïí cha mađy vïì tao mâch
ăânh chïịt”. Giâo duơc íịy cô haơi hai ăiïìu: Mươt lađ tr thíịy meơ khưng
ă uy qìn cai quăn tr, phăi mûúơn ăïịn thïị lûơc cuêa cha múâi
xong, hai lađ ngûúđi cha trong gia ằnh hôa ra phíơn sûơ ca mươt viïn
cănh sât, chó chn mưn la, ăânh, chûêi, trûđng trõ con câi, vúâi mươt
câi phíơn sûơ íịy, con chó biïịt súơ cha, chúâ khưng thûúng cha nûơa.
Nhíịt lađ cha laơi trõ nhûơng viïơc mađ tr khưng phaơm lưỵi gị vúâi cha că.


Meơ ă ni daơy con, ă thûúng ýu con vađ ă thi ín cho con
ríịt nhiïìu, thị meơ cng cô toađn qìn ăïí daơy dưỵ con, khi con khưng
víng lúđi meơ daơy. Meơ cô uy qìn trûđng phaơt múâi cô uy qìn giâo
duơc. L tûơ nhiïn cng phăi cô uy qìn ca cha trong viïơc trûđng
trõ con câi, nhûng chó nïn dađnh cho cha nhûơng gị quan troơng, cođn
câc viïơc bịnh thûúđng xăy ra meơ cô thïí tûơ xûê trõ líịy tíịt că. Ngûúđi
cha ă mïơt nhoơc trong cưng viïơc lađm ùn hađng ngađy nuöi söịng gia
ằnh, ta khưng nïn lađm cho hoơ bíơn lođng vïì câc viïơc líìm lưỵi nh ca
tr mađ meơ ă qìn ă sûâc ăïí xûê l. Trong khi cha meơ sum víìy,
thûúđng nïn ăem nhûơng cưng viïơc tưịt ăeơp ca con ra lađm cíu
chơn ăïí cha khịn khđch, khen ngúơi thïm, thị hođa khđ trong
gia ằnh cađng năy núê, tịnh thín ýu giûơa cha meơ thïm mùơn nưìng.


DAÅY CON TRÚÃ NÏN LÛÚNG THIÏÅN



(176)

mưåt ngûúâi hoân toân àng tû cấch lâm ngûúâi. Hểp hún thïë, thị
thûúâng ta hiïíu nghơa lûúng thiïån lâ ngûúâi chđnh trûåc, khưng bao
giúâ gian dưëi ca ai, ngûúâi biïët giûä sûå tinh khiïët vâ trong thìn
phong myä tuåc.


Chñnh trûơc: Ngûúđi chñnh trûơc biïịt kñnh troơng câc tađi víơt súê
hûơu ca ngûúđi khâc, khưng bao giúđ chõu gịn giûơ, thíu chiïịm nhûơng
víơt khưng phăi ca mịnh. Nïịu vị mịnh mađ cô k bõ thiïơt haơi vïì
mươt ăiïìu gị, thị ngûúđi íịy ă lo nghơ ăïìn buđ laơi. Cô chđnh trûơc múâi
cô an ninh trong x hươi, cô tđn nhiïơm trong sûơ giao thiïơp vïì kinh tïị
vađ tinh thíìn. Cha meơ phăi daơy cho con ặâc tđnh chđnh trûơc khi l
trđ vađ lûúng tím ca con ă bùưt ăíìu năy núê.


Dẩy con kđnh trổng ca ngûúâi: Vïì têåp dûúäng con, tưi àậ nối
cêìn têåp dûúäng cho trễ nhêån biïët cấi gị lâ ca mịnh, cấi gị lâ ca


ngûúâi, khi trễ àậ hiïíu tiïëng nối thị ta phẫi giẫng giẫi cho rộ râng
vị lệ gị ta khưng nïn àưång àïën àưì àẩc, tâi sẫn ca ngûúâi khấc.


Câc anh chõ em trong nhađ khi chúi chung cô thïí cho nhau
mûúơn ăưì chúi. Ta thûúđng khuýn sûơ chung chúi tûê tïị íịy, nhûng ta
nïn cho tr hiïíu, mưỵi tr phăi giûơ ăưì chúi ca mịnh vađ khưng ặúơc
xím chiïịm ăưì chúi ca k khâc. Tíơp cho tr tđnh biïịt giûơ gịn ăưì
chúi khưng lađm hû hng, l tûơ nhiïn cng khưng ặúơc lađm hû hng
ăưì chúi ca k khâc cho mûúơn, phăi giûơ gịn tûê tïị vađ duđng xong
giao tră phín minh.


Nhûäng lc àem trễ ài chúi àêu ta thûúâng khuyïn rùn trûúác:
“Con ài chúi àêu gùåp vêåt gị ca ai, chúá lêëy vïì, dêìu mưåt cêy diïm
cng chúá lêëy nhế!”.


Nhiïìu tr thûúđng nôi: “Con ặúơc câi nađy, khưng biïịt ca ai,
nïn con líịy”. Cha meơ phăi daơy cho tr díìu mươt víơt gị vư ch, mađ
mịnh ăem vïì cho mịnh cng lađ cô lưỵi. Vị víơt íịy khưng phăi ca
mịnh lađ mịnh khưng cô qìn líịy.



(177)

Vêåy trễ dêìu àậ xố lêëy vêåt gị cng khoan gổi trễ lâ ùn cùỉp, ùn trưåm.
Gổi nhû thïë àậ giẫm nhên phêím ca trễ vâ lâm cho trễ àinh ninh
mịnh cố tđnh nïët êëy khưng chưëi cậi lâm gị nûäa. Gùåp lc trễ àậ lúä
lêëy ùn mưåt mốn àưì gị, mể chó khiïín trấch ưn tưìn mâ cûúng quët
thđ d: “Con ùn vêåt gị phẫi xin phếp mể àậ, sao con trấi mể àïën
thïë” hóåc “khưng phẫi mốn ùn mể cho sao con tûå tiïån ùn?”. Nïëu trễ
lúä lêëy mưåt vêåt gị, ca gị, ca ai àem vïì, sau khi khiïín trấch ta sệ
àem trễ àïën trẫ vêåt êëy cho ngûúâi ch vâ nối: “trễ nố lúä dẩi lêëy vêåt
nây ca bâ, bêy giúâ nố ùn nùn nïn xin giao trẫ lẩi, vâ mể con tưi
xin lưỵi bâ”. Mưåt cêu nối êëy trûúác mùåt trễ, cng à cho trễ lêëy lâm


cẫm àưång vâ lêìn sau khưng dấm lêëy vêåt gị ca ai. Vị trễ thêëy khi
trễ lêëy vêåt gị khưng nhûäng trễ cố lưỵi mâ mể cng bõ xêëu theo.


Nïëu trễ hay tấi phẩm, cố thïí dng cấch rt àưì chúi ca trễ vâ
giẫi nghơa cho trễ hiïíu: “Mể cêët búát àưì chúi ca con, vị mën phẩt
con khưng nïn xêm chiïëm nhûäng ửỡ chỳi cuóa keó khaỏc.


Nùn nhỳỏ rựỗng chú xem lưỵi trễ nhû mưåt sûå lêìm lúä chúá khưng
nïn kïët ấn trễ nhû mưåt tưåi nhên.


Tđnh cùưp vùơt cuêa treê do meơ taơo ra: Treê con khi loơt lođng ra,
chûa cô quan niïơm giûơa ngûúđi vađ giûơa mịnh trong mươt chûúng trïn
tưi ă nôi: Giûơa v truơ, tr thíịy câi gị cng lađ ca mịnh tíịt că. Ăô
lađ sûơ phât triïín tûơ nhiïn vïì băn ng ca con ngûúđi trong míịy nùm
ăíìu nhû thïị, ăô khưng phăi lađ mươt tđnh xíịu hóơc tươi lưỵi gị. Cađng
lúân lïn trđ thûâc cađng múê rương ra, tr ă nhíơn ặúơc băn thïí mịnh vađ
hoađn cănh xung quanh mịnh mươt câch r rađng hún. Nhúđ tíơp dûúơng
vađ giâo duơc, tr ă nhíơn thíịy ặúơc giúâi haơn vađ quýìn lúơi cuêa ngûúđi.
Nhúđ sûơ giâo duơc íịy mađ tr trúê nïn chđnh trûơc, lûúng thiïơn.



(178)

ăưì, hi tr tr nôi “nhađ hađng ặa nhíìm” că nhađ laơi líịy lađm mûđng.
Sau ăô khưng bao líu tr phăi bõ ặa ăïịn cănh sât vïì tươi “mua
hađng laơi ùn cùưp thïm” că gia ằnh ăïìu bõ xíịu hưí khưng biïịt bao
nhiïu mađ kïí. Thïị lađ câi tươi ùn cùưp vùơt cuêa treê lađ do cha meơ ăaô taơo
ra cho tr r rađng víơy.


Laơi nhiïìu cha meơ, tuy con câi ngay thùỉng nhûng thûúđng tiïìn
nong ăïí sú húê dïỵ kđch thđch tr, vị tr ă hiïíu vúâi ăưìng tiïìn cô thïí
ăưíi ặúơc câc môn ùn vađ ăưì chúi. Bùưt ăíìu tr thûê líịy mươt vađi xu sau
díìn líịy ăïịn baơc hađo, baơc ăưìng. Cha meơ khưn ngoan khưng bao giúđ


ăïí nhûơng tiïìn baơc, vađ ăưì ùn sú húê cô thïí câm dưỵ ặúơc tr con.


Lađm phuâc: muöịn cho treê con biïịt troơng cuêa ngûúđi ta nïn daơy
con tñnh lađm phuâc. Khi lađm phc ngûúđi ta ă thíịy sûơ vui v trong
lođng vađ ngùn căn ặúơc sûơ bíịt chđnh gian xăo.


Sûơ tinh khiïịt vađ thìn phong m tuơc: ngûúđi lûúng thiïơn laơi
lađ ngûúđi biïịt giûơ gịn tinh khiïịt cho thín thïí vađ cho tinh thíìn, biïịt
troơng thìn phong m tuơc cho x hươi vađ cho gia ằnh. Sûơ dím ư
phông ăng lađ thuđ ắch ca ngûúđi lûúng thiïơn. Câi duơc tđnh cô thïí
lađm hû haơi ngûúđi ta chó vađo tíi díơy thị, nhûng cha meơ biïịt phođng
xa ă lo tíơp lơn con tûđ nh ăïí sau nađy trânh nhûơng khuynh
hûúâng nguy hiïím ăưìi baơi do chng baơn lưi kêo. Cha meơ nïn
khn con giûơ gịn tinh khiïịt lađ danh dûơ ca ăúđi ngûúđi vađ sûâc
maơnh ca tinh thíìn vađ thín thïí. Cha meơ phăi ln ln sùn sôc
k lûúơng câc bươ phíơn sinh duơc ca tr con saơch s, vïơ sinh vađ tíơp
cho tr tđnh cíín thíơn, che ăíơy kđn ăâo. Trûđ nhûơng khi cha meơ tùưm
rûêa cho, daơy cho tr cíịm khưng cho ai súđ mô sưỵ sađng.



(179)

DẨY CON NÏN THÂNH THÛÅC


Trong viïơc giâo duơc, daơy cho tr ặđng nôi dưịi lađ mươt sûơ ríịt
khô. Chng ta nïn theo nhûơng phûúng phâp dûúâi ăíy ăïí giâo duơc
cho con câi chng ta ýu chơng vađ thûơc hađnh sûơ thíơt thađ.


Sûơ thíơt thađ: ngûúđi thađnh thíơt lađ ngûúđi biïịt ýu mïịn chín l,
lađ ngûúđi thíịy mịnh cô lưỵi lúân khi che ăíơy sûơ thíơt, hay xn trâ sûơ
thíơt ăïí lûđa dưịi k khâc. Ngûúđi thađnh thíơt cô sûơ ngay thùỉng trong
nghõ lûơc vađ tím hưìn, nhíơn thíịy trâch nhiïơm ăưịi vúâi l phăi, vađ tịm
phûúng phâp ăïí gii bađy l phăi íịy. Câi ặâc tđnh ca haơng ngûúđi


íịy lađm cho ai cng ýu mïịn vađ mịn giao thiïơp.


Trong khi ùn nối, ngûúâi thêåt thâ khưng bao giúâ hâm hưì, cấi gị
chùỉc chùỉn thị nối chùỉc chùỉn. Chúá khưng àïí sûå lêìm lêỵn cấm dưỵ rưìi
cng àem ngûúâi khấc vâo sûå lêìm lêỵn ca mịnh. Ngûúâi thêåt thâ
nhiïìu khi phẫi hy sinh quìn lúåi mịnh chûá khưng chõu ài trấi vúái
lệ phẫi.


Sûå thêåt thâ ài àưi vúái sûå kđn àấo, kđn àấo vúái thêåt thâ lâm
sao cho nhiïìu ngûúâi tđn nhiïåm vâ àậ kđn àấo thị nhûäng sûå bđ mêåt
ca ngûúâi khấc, khưng àấng nối khưng bao giúâ nối ra.


Trấi vúái tđnh thêåt thâ lâ gian xẫo, àiïu toa, kiïíu cấch xun
trấ, lûúâng àẫo.


Trung thânh: Ngûúâi thêåt thâ bao giúâ cng cố tđnh chên
thânh. Vị trung thânh lâ sûå ngay thùèng cố l trđ vâ nghõ lûåc trong
sûå giao thiïåp vúái mổi ngûúâi. Ngûúâi trung thânh xem lúâi nối àậ hûáa
vúái ai lâ nhû mưåt lúâi thïì, lâ mưåt danh dûå. Dêìu chõu thiïåt thôi,
ngûúâi trung thânh khưng bao giúâ bỗ danh dûå àïí sai ûúác vúái ai.



(180)

Lođng tûơ aâi cô nghơa lađ mịn giûơ thanh danh ca mịnh, căm
ăương trûúâc nhûơng lúđi phiïìn trâch, lođng tûơ âi íịy cô lúơi cho giâo duơc.
Nhûng nïịu lođng tûơ âi do tđnh kiïu cùng thị ríịt ăâng ghêt. Nhíơn vïì
mịnh tíịt că ăiïìu hay l phăi, cho ngûúđi khím phuơc mịnh nhiïìu khi
tađi ặâc íịy vưịn mịnh khưng cô. Vị thïị nïn ă vươi nông mùơt trûúâc
nhûơng lúđi phï bịnh chó trđch ca k khâc. Vúâi lođng tûơ âi, ngûúđi ta
khưng tiïịn th ặúơc. Tr con cô lođng tûơ âi s khô daơy dưỵ.


Tđnh khiïm tưịn: Khiïm tưịn chđnh lađ phûúng thịc ca kiïu


cùng vađ tûơ âi. Nô lađ ặâc tđnh ca ngûúđi thađnh thíơt, trung thûơc,
ngûúđi khiïm tưịn khưng cíìn phư trûúng lođe loeơt ho, trâi laơi biïịt
giûơ gịn nhín câch ca mịnh vađ nh nhùơn vúâi moơi ngûúđi.


Nôi dưịi: Ăoaơn trïn ta ă biïịt qua ặâc tđnh thađnh thíơt, bíy
giúđ ta thûê nhịn ăïịn nhûơng phûúng phâp ăïí daơy con ýu chơng sûơ
thađnh thíơt vađ trânh xa sûơ dưịi trâ.


Àưëi vúái trễ khi múái hai ba tíi tiïëng nối lâ àïí diïỵn àẩt sûå
thânh thêåt trong lông ca trễ. Trễ dng lúâi nối àïí bïnh vûåc quìn
lúåi nhỗ ca mịnh. Sûå ûúác mën lâm cho trễ nhiïìu khi lo cho túái
mc àđch, khưng cêìn phẫi phên biïåt nhûäng lúâi nối ra cố àng hay
khưng, trễ khưng bêån lông vïì nhûäng cấch lûåa lúâi nối phẫi trấi. Vị
nhûäng lệ êëy sûå nối dưëi ca trễ rêët tûå nhiïn. Chđnh trễ cng khưng
lûu têm nhûäng lúâi nối ra cố thêåt hay lâ khưng.


Meơ cíìn phăi dịu dùưt cho tr nhíơn thíịy l phăi, nhíơn thíịy
chín lyâ, chúâ khöng nïn mùưng ngay vađo mùơt treê: “mađy nôi dưịi”. Tr
cô tđnh bùưt chûúâc ríịt mau. Nïịu hađng ngađy cha meơ ùn nôi mươt câch
thađnh thíơt, khưng dưịi trâ ăiïu toa tr s bùưt chûúâc theo. Nhíịt lađ
cha meơ ăưịi vúâi tr lúđi nôi ăïịn viïơc lađm phăi thađnh thíơt khưng nïn
hûâa liïìu, doơa bûđa, cng khưng nïn tra mânh tr rùìng chng ta
biïịt tíịt că cưng viïơc tr lađm (kyđ thíơt chng ta khưng biïịt gị că)
chng ta tră lúđi thađnh thíơt nhûơng cíu hi, khưng nïn ăùơt nghe
hóơc kïí chuýơn hoang ặúđng phi lyâ cho treê nghe.


Coâ nhiïìu câch nôi dưịi: Tr nôi dưịi cô nhiïìu câch ta phăi phín
biïơt cho k múâi tịm ặúơc câch ăïí sûêa trõ.



(181)

chuyïån rêët kyâ lẩ àïí kïí cho cha mể anh chõ em nghe. Gùåp trûúâng


húåp nây chúá nïn la mùỉng trễ, chó ưn tưìn kïí cho trễ thêëy nhûäng
chuån trễ kïí lâ khưng àng sûå thêåt. Nïëu trễ trúã ài trúã lẩi nhiïìu
lêìn, mể cố thïí hỗi: “Con nghơ cho k àậ rưìi nối, nối khưng àng mể
khưng nghe nûäa”.


Nối dưëi vị mua vui: Nhiïìu khi vị nghõch ngúåm trễ nối dưëi àïí
mua vui hóåc lûâa ngûúâi chúi. Gùåp trûúâng húåp nây mể nïn kïí cho
treó nghe chuyùồn thựỗng chựn trờu kùu cỷỏu ùớ lỷõa dên lâng chẩy ra
chúi, lêìn sau nố ài tùỉm bõ chịm, kïu cûáu, ngûúâi ta tûúãng nố lûâa
chúi nïn khưng ai chẩy ra cẫ. Sûå nối dưëi mua vui vêỵn thiïåt hẩi cho
ngûúâi nối dưëi.


Nối dưëi chđnh thûác: Sûå nối dưëi chđnh thûác ca trễ cố nhiïìu
ngun nhên, cố khi vị súå trûâng phẩt, vị mën trấnh lưỵi, vị lúåi, vị
lûúâi biïëng. Khi trễ nối dưëi àïí trấnh mưåt hịnh phẩt cho em t hay
anh chõ, mể phẫi dẩy cho trễ nối dưëi nhû thïë tuy lâ lâm phc
nhûng vêỵn bêåy, vị trễ khưng cố quìn dêëu lưỵi cho kễ khấc mâ lûâa
dưëi cha mể.


Sûå nối dưëi àïí trấnh lưỵi thânh tưåi gêëp hai, mưåt lâ lưỵi khưng
trấnh mâ thïm tưåi nối dưëi nûäa. Thûúâng vị súå mưåt hịnh phẩt trễ
phẫi vưåi dêëu sûå thêåt àố lâ mưåt sûå àưåt nhiïn khưng kõp suy nghơ
nïn cố thïí dung thûá cho trễ. Båc trễ phẫi suy nghơ lẩi àậ rưìi sệ
trẫ lúâi khỗi mang tưåi nối dưëi vúái cha mể lâ mưåt lưỵi nùång hún.


Nối dưëi vị quìn lúåi àïí hûúãng nhûäng danh lúåi, lâ lưëi nối dưëi cố
tđnh toấn, cêìn phẫi trûâng phẩt nùång hún.


Nối dưëi àïí chûäa lưỵi vïì sûå lûúâi biïëng ca sûå hổc hânh, cêìn phẫi
trỷõng phaồt bựỗng caỏch hoồc laồi hoựồc bựỗng caỏch laõm lẩi nhûäng bâi vúã


chûa thåc, chûa lâm xong.



(182)

(183)

Cha meơ cíìn nïn daơy cho con trang ăiïím nhûơng ặâc tđnh qu
cho tím hưìn, hún lađ trang ăiïím nhûơng ăưì vađng baơc bïì ngoađi chó haơ
thïị giâ ca con ngûúđi ăíịy thưi.


DAƠY TR NÏN NHÍN ẶÂC


Nhín ặâc lađ ặâc tđnh ca ngûúđi cô lođng thûúng ngûúđi, biïịt
nghơ ăïịn k khâc, thíịy ai ăau ăúân sùĩn lođng gip ăúơ, tuđy tađi sûâc,
nhiïìu khi qún mịnh vị ngûúđi. Ngûúđi nhín ặâc lađm cho ai cng
kđnh phuơc thûúng ýu.


Trâi laơi lađ ặâc tđnh đch k, ặâc tđnh ca nhûơng ngûúđi chó biïịt
mịnh khưng biïịt ngûúđi, khưng bao giúđ cô lođng thûúng vađ cûâu gip
k khâc. Chó thíịy vị lúơi cho mịnh mađ ra sûâc giûơ gịn hïịt ca căi vïì
mịnh, khưng ăem cho ai mươt cht cưng mươt cht ca. Ngûúđi đch k
ăi ăïịn ăíu ngûúđi ta cng khinh khi chân ghêt.


Trễ con khi múái ra àúâi, thiïëu thưën à mổi sûå, chûa cố cấch gị
mâ b àùỉp sûå thiïëu thưën êëy. Bao nhiïu nùng lûåc ca trễ xët ra lâ
àïí b àùỉp cho sûå thiïëu thưën, ùn ëng vâ thêu tốm hïët. Nïëu khưng
thïë thị trễ lâm sao mâ sưëng nưíi. Ta khưng thïí nối trễ lâ ngu khi
trễ chûa cố l trđ, cng nhû ta khưng thïí nối lâ khưng cố lông
thûúng ngûúâi khi trễ chûa cố nghõ lûåc vâ lûúng têm cho rộ râng.
Nhiïìu cha mể phiïìn trấch trễ lâ đch k lâ thiïëu lông thûúng, thêåt
lêìm vư cng. Têëm lông nhên ấi ca trễ bùỉt àêìu cố khi l trđ nghõ
lûåc lûúng têm ca trễ àậ phất mưåt vâi tia sấng.


Nhín ặâc, hiïìn tûđ vađ khă âi: Tđnh ûa vađ ghêt ca tr phât




(184)

thñ duå: Thûúng cha, thûúng anh, chõ em, thûúng ngûúâi trong nhâ,
thûúng sc vêåt.


Lêëy mưåt vđ d: Mể Nina cûá àïën ngây ch nhêåt lẩi cho tiïìn ùn
mây, mưỵi lêìn cho thïë mể Nina bẫo Nina cêìm tiïìn ra phên phất cho
tûâng ngûúâi. Sau quen mưỵi lêìn ùn mây túái khưng àúåi phẫi nhùỉc,
Nina àậ vâo xin tiïìn mể àïí cho ùn maây. Sûå têåp dûúäng êëy laâm cho
Nina biïët thûúng ngûúâi nghêo khưí vâ biïët lâm phc.


Mịn daơy sûơ nhín ặâc cho con, meơ cíìn phăi nhín ặâc. Lođng
ca meơ vađ viïơc lađm ca meơ khưng phăn trâi nhau thị múâi tíơp cho
tr tđnh cao qu íịy ặúơc. Ríịt nhiïìu bađ meơ miïơng thị nôi nhín ặâc,
ăi chuđa cng phíơt, lađm viïơc bưị thđ mađ úê nhađ laơi hađnh haơ ăíìy túâ quâ
nghiïơt, nhû thïị thị daơy con nhín ặâc lađm sao?


Sûơ khinh miïơt ngûúđi cûơc khưí, tíơt ngìn, lím nguy, lađ mươt
ặâc tđnh ca k vư lûúng tím, ăï maơt. Khưng bao giúđ cho phêp con
ặúơc khinh miïơt ngûúđi khưịn khưí, trâi laơi cíìn phăi ra sûâc, ra tađi
gip ăúơ cho haơng ngûúđi íịy, múâi ăâng goơi lađ ngûúđi cô nhín phíím
cao thûúơng.


Trong mươt chûúng trïn tưi ă nôi hiïìn tûđ lađ ặâc tđnh ca meơ
duđng ăïí daơy con. Giâo duơc con tr lađ nhúđ sûơ hiïìn tûđ ca meơ mađ gíy
nïn. Meơ hiïìn tûđ thị con cng hiïìn tûđ. Hiïìn tûđ khưng phăi lađ nhu
nhûúơc hay khiïịp nhûúơc, hiïìn tûđ chđnh lađ möơt lûơc lûúơng lađm thu
phuơc ặúơc lođng ngûúđi, do sûơ căm mïịn vađ hođa thơn vúâi moơi ngûúđi.



(185)

Hung âc, dûơ túơn, ghen tõ, đch k: Hung âc lađ mươt ặâc tđnh ríịt
ghï túêm, vị ngûúđi hung âc lađ ngûúđi cưị lađm cho ngûúđi vađ víơt khâc


ăau khưí mađ líịy lađm vui thđch.


Sûơ hung âc chđnh thûâc ăưịi vúâi tr con đt cô. Tuy víơy cha meơ
cíìn phăi trưng nom k, khi thíịy tr hađnh haơ câc th víơt trong
nhađ, ăânh međo chô, giïịt chim bûúâm vađ th víơt vư haơi, hóơc lađm
ăau khưí câc em t vađ baơn beđ thị phăi sûêa trõ ngay. Nïịu cănh câo
vađ khiïín trâch mađ khưng cô kïịt quă thị phăi trûđng phaơt bùìng câch
ặâng riïng khưng cho chúi vúâi ai că. Băo tr phăi suy nghơ laơi
nhûơng hađnh ăương hung âc ca mịnh ăïí lađm cho lûúng tím phăi
day dûât. Meơ cô thïí gip tr hưịi quâ bùìng câch an i nhûơng ngûúđi
bõ tr lađm ăau khưí, vưỵ vïì câc th víơt bõ tr ăânh ăíơp. Nïịu tr ă
hưịi tónh, bơc tr phăi xin lưỵi nhûơng ngûúđi tr ă lađm ăau ăúân. Tr
trưng thíịy thâi ăươ lo lùưng ca meơ vị tđnh hung âc ca tr lađm cho
tr phăi căm ăương mađ trúê laơi ặúđng nhín ặâc.


Tđnh tinh nghõch cng ăi liïìn vúâi tđnh hung âc. Vị tinh
nghõch s ăi ăïịn hung âc. Tinh nghõch mươt ngûúđi baơn lađ cưị lađm
cho ngûúđi baơn phăi khưí súê ăïí nư ăuđa. Tinh nghõch cô phíìn dïỵ hún
hung âc. Nïịu tinh nghõch chó lađ mươt trođ vui thị cođn cô thïí dung
ặúơc mươt vađi phíìn, nïịu quâ laơm duơng thị phăi cíịm chó ngay. Meơ
phăi xem trong câc cơc chúi ăuđa ca tr cô câi gị cô v tinh nghõch
vađ hung âc thị chúâ cho chúi.


Dûä túån: Dûä túån cng nhû hung ấc lâm àau àúán ngûúâi ta àïí


thỗa thđch mịnh. Nhûng dûä túån khaác vúái hung aác, dûä túån do sûå xuác
cẫm gị mâ sinh ra mưåt cấch tûå nhiïn trong chưëc lất. Chúá khưng
phẫi nhû hung ấc lâ tiïìm têm, sùỉp àùåt tđnh toấn trûúác àïí hẩi ngûúâi
cho thỗa thđch.



Nhiïìu khi trễ vị ai chổc tûác nïn nưíi nống àấnh àấ liïìu lơnh,
hóåc trễ têåt nguìn bõ ngûúâi ta móa mai nïn sinh ra dûä túån, gùåp
nhûäng trûúâng húåp êëy nïn dung thûá cho trễ vâ phẫi sûãa àưíi hoân
cẫnh cho trễ gùåp nhûäng bẩn tûã tïë hiïìn hêåu thị tđnh dûä túån sệ
khưng cố nûäa.



(186)

Cha meơ thûúđng tíơp hung dûơ cho con: Tđnh hung dûơ ca con
lađ do cha meơ tíơp dûúơng. Nïịu tr sinh ra gùơp möơt gia ằnh mađ cha
meơ thûúđng xung ăươt nhau, nhiïìu khi duđng ăïịn tay ăíịm miïơng
chûêi vađ nêm qúng ăưì ăaơc, thị mươt trùm phíìn trùm, thïị nađo
concng trúê nïn hung dûơ. Ăânh ăíơp ngûúđi khâc trûúâcmùơt con, ăïìu
lađ daơy cho tr hung dûơ că. Ăânh con tađn nhíỵn khưng kïí l do, gùơp
khi con ng laơi ăïịn ăíơp ghïị, ăíơp bađn, ăíơp ăíịt, ăïìu lađ câch daơy
hung dûơ cho tr.


Sûå ghen tõ: Sûå ghen t úã trễ con phêìn nhiïìu xêíy ra giûäa anh


chõ em trong nhađ cuđng chng baơn. Cha meơ cíìn phăi xûê trđ vúâi con
câi trong nhađ cho cưng bùìng, chúâ nïn quâ thûúng ặâa nađy rìng
ríỵy ặâa kia, vađ daơy cho con ùn úê nhín ặâc vúâi moơi ngûúđi thịtđnh
ghen tyơ khưng cô nûơa. Ăôi vúâi sûơ ghen tyơ khưng nïn la ríìy con quâ
ăâng, chó cíìn cho con thíịy nhûơng l l gị ngûúđi khâc cô tađi, cô víơt
duơng íịy mađ mịnh khưng cô. Nïịu vị ghen tyơ mađ tr lađm nïn tươi lưỵi
khâc thị cíìn phăi sûêa trõ theo lưịi khâc.


Daơy con lađm phc ặâc tíịt lađ thùưng lođng đch k: Sûơ đch k nô


ùn sêu vâo lông ngûúâi ta, cho ra khưng



(187)

(188)

nhổc quấ, trễ sệ chấn nẫn vâ tûâ àố thêëy viïåc lâ trấnh, dêìu gip cha


mể cng thïë.


ANH CHÕ VÂ EM UÁT


Anh chõ phaêi bao boơc cho em uât vađ thûúđng lađm gûúng töịt cho
em. Anh chõ phăi cương tâc vúâi cha meơ ăïí ni daơy nhûơng em t cođn
tr tíi. Khi cha meơ míịt súâm anh chõ phăi giûơ câi ắa võ vađ nghơa
vuơ ca cha meơ. Thiïịu chi gia ằnh mưì cưi, chó nhúđ lođng thûúng ca
anh hay chõ lao tím tưịn sûâc ă gíy dûơng cho em t nïn nhûơng
ngûúđi xûâng ăâng vư cuđng. Câi tịnh ca anh chõ em ríịt quan hïơ cho
sûơ giâo duơc ca cha meơ. Mươt ngûúđi anh cô tđnh tưịt s ănh hûúêng
cho giâo duơc ca em. Cng nhû ănh hûúêng phăn trâi ca em ăưịi
vúâi anh víơy.


Dûúái àêy lâ mưåt cẫnh tưi àậ thêëy vïì sûå giấo dc giûäa anh chõ
em, do mưåt ngûúâi mể khưn khếo biïët cấch sùỉp àùåt.



(189)

ngoan êëy àậ khếo sùỉp àùåt giấo dc giûäa anh chõ em ca trễ mưåt
cấch rêët cố hiïåu quẫ. Thêåt àấng khen thay.


Sûơ xung ăươt giûơa anh chõ em: Trong mươt gia ằnh cô giâo duơc


thị sûå xung àöåt giûäa anh chõ em khöng bao giúâ àïën quyïët liïåt. Sûå
cai quẫn hiïìn tûâ mâ cûúng quët ca mể, khưng dung tha nhûäng
lúâi nguìn ra, nhûäng cêu chïë nhẩo lâm mêët hôa thị giûäa anh chõ
em. Nhûäng sûå phẩm phếp êëy sệ bõ khiïín trấch nghiïm trang vâ
båc phẫi xin lưỵi àâng hoâng.


Nhûng khi vùưng mùơt meơ mađ nghe cô sûơ ưìn ađo xung ăươt, meơ
can thiïơp ngay, nïịu cô tr bõ thûúng ăau r rađng thị cíìn phăi cô sûơ


phín xûê vađ ắnh tươi ăïí trûđng phaơt. Nïịu xêt khưng cô sûơ gị to lúân
thị meơ chó cíìn can hai, ặúđng ra, vađ khưng cho bïn nađo phăi că,
meơ ăïìu cho lađ trâi tíịt că, vị anh chõ em mươt nhađ tûê tïị bao giúđ cng
biïịt hođa thơn thûúng ýu nhau, nhín nhûúơng cho nhau. Meơ cô
thïí bơc mưỵi tr phăi ặâng riïng ra ăïí suy nghơ thâi ăươ khưng tưịt
ca mịnh, vađ trûúâc khi ăi ng, hóơc tha phaơt, meơ hi câc tr ăïí hođa
thơn vúâi nhau chûa, bùưt tay vađ xin lưỵi trûúâc mùơt meơ.


Trong cấc cåc xung àưåt mể phẫi trấnh cấc têåt bïnh vûåc trễ
đt tíi nhêët, sûå bïnh vûåc êëy lâm cho trễ đt tíi trúã nïn ngưỵ nghõch
rêët khố chõu, vâ gieo mậi sûå bờởt hoõa giỷọa anh chừ em. Meồ nùn cửng
bựỗng vâ khiïín trấch têët thẫy thị hay hún.


NHÛÄNG HAÂI HÛÚÁC NGHÕCH NGÚÅM



(190)

Nhûng sûơ hađi hûúâc nghõch ngúơm giûơa anh chõ em cíìn cô mươt
giúâi haơn, khi quâ câi giúâi haơn ca sûơ ăuđa chúi vư haơi, khi nghõch
ngúơm ă lađm cho ngûúđi ta phăi ăau khưí, hóơc ăuơng ăïịn lïỵ phêp
ca gia ằnh thị cíìn phăi cíịm chó ngay. Nïịu tâi phaơm phăi nghiïm
phaơt.


Nhiïìu ngûúđi lúân laơi chúi vúâi tr quâ ngang bíơc, nïn tr lúđn
mùơt vađ trúê tđnh nghõch ngúơm vư lïỵ. Ăô lađ vị sûơ quâ thín tịnh, gùơp
trûúđng húơp íịy meơ chó cíìn cănh câo tr mươt vađi cíu nghiïm trang
tíịt tr s hưìi tónh, nïịu tr tâi phaơm, thị líìn sau khưng cho phêp
tr ặúơc ăïịn chúi gíìn vúâi ngûúđi lúân nûơa.


TỊNH U CA CHA MỂ ÀƯËI VÚÁI CON CẤI
PHẪI CƯNG BÙÇNG CÊN PHAN



Cha meơ thùm nom vađ thûúng ýu con câi phăi cưng bùìng,
khưng nïn cûâng ặâa nađy lú ặâa kia, vađ sùn sôc khưng cưng bùìng lađ
ngìn gưịc ca biïịt bao nhiïu sûơ xung ăươt giûơa câc anh chõ em
trong gia ằnh.


Mươt ngoơn ăeđn thùưp giûơa nhađ, ngûúđi nađo cng hûúêng mươt
phíìn ca ânh sâng chung íịy. Tịnh ýu ca cha meơ cng nhû ânh
sâng ngoơn ăeđn kia, câc con ăïìu chung hûúêng khưng khinh bïn nađo,
troơng bïn nađo, múâi cô thïí giûơ ặúơc hođa khđ trong gia ằnh vađ tịnh
ýu giûơa anh chõ em.



(191)

Leô thûúđng nhûông ặâa con khön ngoan, thöng minh hiïịu hoơc
vađ ặâc haơnh thïị nađo cha meơ cng cô thiïơn căm vađ ûu ăi hún ăïí
khịn khđch tr mưỵi ngađy mưỵi tiïịn bươ thïm. Nhûng sûơ thiïơn căm
vađ ûu ăi íịy phăi ríịt cíín thíơn. Chúâ nïn quâ khen ngúơi tr khưn
ngoan ăïí chï bai tr khưng ặúơc hoađn toađn, sûơ khen ngúơi vađ bïnh
vûơc quâ ăâng s giao sûơ ghen tyơ vađ húđn giíơn cho treê bõ thua suât vađ
coâ khi tùng sûơ kiïu cùng tûơ phuơ ca tr ặúơc lúđi khen. Nhíịt lađ cha
meơ trânh lưịi so sânh ăïí khiïín trâch con, thđ duơ: “Mađy thua em
mađy nhiïìu lùưm” hóơc: “Mađy trưng chõ mađy mađ khưng biïịt xíịu”
hóơc: “Viïơc nađy nïịu anh mađy lađm s khưng ăïịn nưỵi hng nhû thïị”.
Nïịu trong ăâm con ta cô ặâa nađo lađm viïơc lưỵi líìm hû hng, thị ta
cûâ theo viïơc íịy mađ cănh câo, khiïín trâch, trûđng phaơt cho ăng lađ
ặúơc rưìi, khưng cíìn phăi líịy tr nađy vđ tr kia, lađ mươt phûúng
phâp giâo duơc khưng hay.


Sûå ûu àậi liïn tiïëp lâm cho sûå trûâng phẩt nưíi bêåt lïn, mưåt trễ
thêëy mể cûá khen tùång anh mịnh, côn mịnh thị cûá bõ la rêìy, dêìu
viïåc khen tùång lâ àng, la rêìy lâ phẫi, treó cuọng cỷỏ nghụ vaõ noỏi
rựỗng: nhaõ ngỷỳõi ta chó thûúng anh mâ ghết tưi”. Sûå ûu àậi ca


cha mể cêìn phẫi cêín thêån.


Mươt ngûúđi meơ khưn ngoan, thíịy trong ăâm con mịnh, cô tr
thua st vïì tíịt că phûúng diïơn thïí chíịt, trđ thûâc, vađ ăaơo ặâc laơi
cađng nïn chùm nom sùn soâc hún. Nhúđ cô sûơ sùn sôc íịy múâi thay ăưíi
ặúơc tđnh tịnh, níng ăúơ ặúơc sûơ thua st thíịp kêm ca tr. Tuy
gùơp khi phăi nghiïm trõ sûơ lưỵi líìm, nhûng bịnh thûúđng laơi cíìn
phăi cô sûơ íu ýịm, lađm cho tr căm câi lođng khoan dung vađ thûúng
ýu cuêa cha meơ, treê múâi boê ặúđng tươi lưỵi mađ qua ặúđng ặâc haơnh.
Mươt tr tđnh tịnh ă hung dûơ, cha meơ laơi ăưịi ăi khùưc nghiïơt, sau
tđnh hung dûơ ă khưng ăưíi mađ laơi líơp thïm tđnh khùưc nghiïơt ăưịi
vúâi moơi ngûúđi. Sûơ hung dûơ ca tr lađ mươt bïơnh ca tím hưìn, chûâng
bïơnh íịy cíìn phăi cô thịc trõ: liïìu thịc thíìn hiïơu hún că lađ tịnh
ýu ca cha meơ.



(192)

Trong caâc treê sanh sau ăeê mơn, câc tr tíơt ngìn, bïơnh
hoaơn, cíìn phăi ûu ăi vađ chùm nom k lûúơng hún că. Sûơ ûu ăi
chùm nom íịy khưng cô nghơa l gị lađ thiïn võ, vị tr sinh sau cíìn
phăi ăuđm boơc nhiïìu múâi cô thïí khưn lúân, tr ăau ưịm tíơt ngìn,
ă chõu nhiïìu sûơ ăau khưí, cíìn phăi cô sûơ an i ăïí chia s búât sûơ
bìn ríìu. Că gia ằnh phăi cương tâc gip ăúơ cho haơng tr íịy vađ
khưng cô sûơ phiïìn trâch ghen tyơ gị.


QU TRỔNG VÂ THÛÚNG U CON GẤI CNG NHÛ CON TRAI


Mươt quan niïơm vûđa bíịt cöng vûđa huê baơi cuêangûúđi phûúng
Ăöng lađ: Troơng nam khinh nûơ. Nhûơng tađ thịt: “Nhíịt nam viïịt
hûơu, thíơp nûơ viïịt vư” ríịt lûu trìn trong nhín gian. Thíơm chđ
ngûúđi ta líịy sûơ ă con gâi trong gia ằnh lađ mươt ăiïìm ri. Vị thïị
nïn nhûơng con gâi sinh ra ngûúđi ta đt qu troơng, đt thûúng ýu, đt


chùm nom vađ đt daơy dưỵ.


Ngađy nay trong x hươi Viïơt Nam ta cng cođn cô nhiïìu gia
ằnh giûơ câi thađnh kiïịn vư nhín ăaơo íịy.


Khưng cíìn phăi ăem lõch sûê ra ăïí lađm chûâng x hươi ngađy xûa
ă tûđng trăi qua chïị ăươ míỵu qìn, khưng cíìn ăem khoa hoơc ra ăïí
chûâng nhíơn ngûúđi ăađn bađ cng cô ă nùng lûơc vïì trđ thûâc vađ ăaơo
ặâc nhû ngûúđi ăađn ưng vađ cođn cô chưỵ hún nûơa lađ khâc. Ta chó xêt
vïì mươt phûúng diïơn ngûúđi mađ thưi. Con gâi hay con trai cng lađ
ngûúđi, cúâ sao cô sûơ phín biïơt h líơu nhû thïị. Hún thïị nûơa taơo hôa
ă y thâc cho ngûúđi ăađn bađ câi nhiïơm vuơ ríịt vơ ăaơi lađ sinh con,
ni con, vađ daơy con. Chó mươt câi nhiïơm vuơ íịy cuông ăuê níng cao
ắa võ cuêa ngûúđi ăađn bađ ăưịi vúâi x hươi. Mađ cng vị câi nhiïơm vuơ íịy
mađ ngûúđi ăađn bađ ặúơc hûúêng nhiïìu qìn lúơi vïì chùm sôc, băo vïơ
vađ giâo duơc ăùơc biïơt.



(193)

duåc cho phuå nûä, chùèng khấc nâo hổ mën ùn quẫ cho ngon mâ
khưng chõu vun trưìng cưỵi rïỵ, thêåt lâ mêu thỵn vâ phi l hïëtsûác.
ÊËy thïë mâ àậ thiïëu chi ngûúâi ưm sûå mêu thỵn vâ phi l êëy mưåt
cấch rêët tûå nhiïn.


Con gaái hay con trai cuäng lâ con têët cẫ. Cha mể nïn qu
trổng thûúng u nhû nhau. Hún thïë, cấc bâ mể nïn nhúá àưëi vúái
con gấi cêìn phẫi cố sùn sốc àùåc biïåt hún, giấo dc k lûúäng hún àïí
dûå bõ cho trễ cấi phêån sûå rêët lúán lao sau nây lâ phêån sûå lâm
mể:sinh con, ni con vâ dẩy con. Àố lâ trấch nhiïåm tưëi quan hïå
ca sûå sinh tưìn ca chng tưåc mâ chûa mưåt ngûúâi àân ưng nâo dêỵu
đch k àïën mêëy, cng khưng nghơ àïën sûå dânh phêìn!



ÀƯËI VÚÁI ƯNG BÂ VÂ THÚÂ PHNG TƯÍ TIÏN


Ưng bâ: Ưng bâ lâ ngûúâi sinh ra cha mể, àưëi vúái trễ cố xa ài


mưåt têìng, nhûng tịnh u vêỵn khưng đt. Biïët bao nhiïu lâ ngûúâi
côn nhúá lẩi mưåt cấch cẫm àưång vúái cấi cẫnh bâ nưåi ùém mịnh vâo
lông, ru ng trïn chiïëc vộng ngây hê bíi trûa, hóåc nhûäng mêíu
truån cưí tđch vư cng l th do ưng ngoẩi kïí cho cấc chấu nghe
dûúái bống àên, giûäa mưåt àïm àưng giấ lẩnh.


Lông thûúng ca ưng bâ àưëi vúái chấu vư cng thị chấu cng
cố nghơa v àưëi vúái ưng bâ lâ lông thûúng u vâ cung kđnh, sûå
thûúng u vâ cung kđnh êëy do cha mể têåp dẩy cho con tûâ tha
nhỗ.



(194)

phăi lûu ln ln khi nađo thíịy cô sûơ nng chiïìu sai phêp, meơ
chó cíìn can thiïơp, hiïìn tûđ, mađ nghiïm trang, khưng cho tr ăi quâ
giúâi haơn. Phăi lađm cho tr nhíơn thíịy qìn cai quăn vađ daơy tr lađ
úê trong tay meơ, tr khưng thïí tûơ tiïơn ặúơc. Cođn ăưịi vúâi ưng bađ chó
cíìn mươt nuơ cûúđi lïỵ phêp ăïí xin lưỵi lađ ưng bađ hiïíu ngay. Díìu mươt
ăưi khi sûơ can thiïơp íịy lađm cho tr phăi khôc cng khưng sao că,
líìn khâc tr s hiïíu khôc ăïí vođi tíìm bíơy lađ vư hiïơu hôa trûúâc uy
qìn ca meơ.


Sûå ni trễ lâ phêån sûå chđnh thûác ca cha mể, khưng chõu
ni lêëy con mâ lẩi giao phố cho ưng bâ chùm sốc, thêåt lâ mưåt tưåi
lưỵi lúán lao vêåy.


Thúâ phng tưí tiïn: Sûå thúâ phng tưí tiïn lâ nïìntẫng ca vùn



hốa Viïåt Nam. Àưëi vúái thïë giúái, thị ta cố thïí nối dên tưåc ta lâ mưåt
dên tưåc khưng vong tưí, trïn thïë giúái chûa cố nûúác nâo thúâ cng ưng
bâ mưåt cấch thânh kđnh nhû dên tưåc ta.


Nhûng sûơ thúđ phuơng íịy ă laơm duơng mươt câch sai laơc că
nghơa, hóơc ngûúđi ta quâ khuynh hûúâng vïì dõ ăoan, diïỵn nhûơng
tìng lïỵ bâi phiïìn phûâc, ăưịt nhûơng âo m vađng baơc, bùìng giíịy,
hóơc ngûúđi ta líịy ngađy lïỵ bâi tưí tiïn lađm nhûơng ngađy hươi, ýịn íím
linh ằnh ăïí khoa trûúng vúâi hađng xôm vađ tră núơ miïơng. Câi tinh
thíìn cao qu ca sûơ thúđ phuơng tưí tiïn cô l khưng míịy ngûúđi lûu
.


Ngây nay cêìn phẫi xốa bỗ cấi tịnh trẩng tïå lêåu êëy. Mâ mën
vêåy thị ngay tûâ bêy giúâ cêìn phẫi dẩy dưỵ cho con cấi nhêån thêëy
nhûäng ngây k, giưỵ ưng bâ khưng phẫi lâ ngây ën tiïåc àïí hổp
nhau ùn ëng, hóåc lâ ngây àưët vâng bẩc giêëy àïí ưng bâ ph hưå
cho.



(195)

Khưng nïn lađm nhûơng bûơa tiïơc linh ằnh, mađ chó cíìn cûê
hađnh lïỵ mươt câch nghiïm trang thađnh kđnh, meơ hay cha, hoơp câc
con châu laơi rưìi kïí nhûơng sûơ nghiïơp vađ ặâc ăươ ca ưng hóơc bađ
trûúâc ăïí lađm gûúng tưịt cho con. Mưỵi gia ằnh nïn líơp mươt qín
gia phă riïng ăïí con câi ăoơc qua cho hiïíu biïịt múâi sinh lođng căm
mïịn vađ kinh phuơc tưí tiïn. Tịnh thín gia ằnh nhúđ thïị cađng tùng
cao, mươt súơi díy vư hịnh nhûng mnh liïơt s trôi bơc câc tím hưìn
tûđ ưng bađ ă qua rưìi, ăïịn cha meơ vađ con châu thađnh mươt khưịi,
khưng cô mươt lûơc lûúơng gị chia r ặúơc.



(196)

thị trễ cng bùỉt chûúác theo, trấi lẩi nïëu hânh vi ngưn ngûä xêëu thị
trễ cng bùỉt chûúác theo àiïìu xêëu.



Cha mể nïn nhỳỏ rựỗng bao nhiùu haõnh vi, cỷó chú ngửn ngỷọ
ca mịnh trûúác mùåt con cấi khưng mêët ài àêu cẫ, cấc cư cêåu sệ ghi
vâo quín sưí lông vâ mưåt ngây kia sệ trẫ lẩi cho cha mể mưåt cấch
khưng ngúâ, vâ cố khi rêët hưëi hêån vâ àau àúán nûäa, nïëu trong quín
sưí lông êëy cấc cư cấc cêåu toân ghi chếp nhûäng cấi khưng hay.


Thûúđng ăi ăíu gùơp ặâa treê hû ngûúđi ta mùưng “Cha lađm sao
con lađm víơy” cíu tuơc ngûơ íịy chûâng t câi khn míỵu ca cha meơ
ăưịi vúâi con câi ríịt lađ quan hïơ cho viïơc giâo duơc con.


Cha mể mën lâm mûåc thûúác cho con thị phẫi ln ln
kiïím àiïím hânh vi cûã chó, ngưn ngûä ca mịnh, trûúác con cấi, phẫi
bỗ bao nhiïu têåt hû nïët xêëu, àấng lâm, lâm ngay, viïåc khưng àấng
lâm, khưng bao giúâ lâm. Viïåc àấng nối, nối ngay, viïåc khưng àấng
nối khưng bao giúâ nối. Cha mể trong khi dẩy con phẫi tûå mịnh dẩy
mịnh vêåy.


Dûúâi ăíy tưi lûúơm mươt đt ngưn ngûơ cûê chó trong câc gia ằnh
thûúđng xăy ra, nhûng cha meơ khưng lûu lađ cô ănh hûúêng ăïịn
giâo duơc ca con câi.


CHA MỂ ÀƯËI VÚÁI NHAU


Xung ăươt vađ mùưng nhiïịc: Trong nhiïìu gia ằnh nhiïìu cha meơ



(197)

Tưi thíịy mươt gia ằnh kia chưìng giíơn vúơ, khưng chûêi mùưng gị
nùơng nïì, nhûng cûâ lùưp ăi lùưp laơi cíu:“Ăưì ngu, khưng biïịt xíịu vúâi
con” mươt cíu mùưng íịy lađm cho ngûúđi meơ míịt hïịt giâ thïí ăưịi vúâi
con, thị băo lađm sao meơ cođn cô uy qìn vađ tưn nghiïm mađ daơy con


cho nưíi.


Diïỵu cúåt vâ lúâi nối bêët chđnh: Khi giêån thị chûãi mùỉng hung


hùng, khi vui, lẩi dng nhûäng lúâi giïỵu cúåt, àa búän tc tơu, nhûäng
lúâi nối sưỵ sâng trûúác mùåt con. Cấi thấi àưå êëy khïu gúåi cho con
nhiïìu nghơa tưåi lưỵi.


Víỵn biïịt giûơa vúơ chưìng tịnh ýu lađ mươt ăiïìu ăâng qu, nhûng
ýu ặúng cíìn phăi lïỵ ăươ vađ deđ dùơt, kđn ăâo thị ýu ặúng múâi ăùìm
thùưm chín chđnh. Vă chùng nhûơng thâi ăươ sưỵ sađng mađ diïỵn trûúâc
mùơt con câi lađ tai haơi vư cuđng.


Tưi thêëy hai vúå chưìng nối trûúác mùåt con: “Cêåu cố ba mûúi sấu
nhên tịnh” chưìng trẫ lúâi: “Múå lâ mưåtsû tûã Hâ Àưng”. Tuy lâ cêu
khưi hâi, nhûng lổt vâo tai con, thị côn gị lâ thïí thưëng ca cha mể.


Thûúđng câc gia ằnh Íu chíu vúơ chưìng thûúđng cô phođng
riïng, con câi cô phođng riïng, ta cng nïn bùưt chûúâc tíơp tuơc íịy.


Bân viïåc bưëi rưëi trong nhâ: Trễ côn nhỗ dẩi, cha mể gùåp viïåc


quan hïå, hay bưëi rưëi khưng nïn cho trễ biïët. Vúå chưìng bân tđnh vúái
nhau riïng ra thị lúåi hún. Trễ nhỗ dẩi, khưng thïí gip đch gị cho
cha mể, trấi lẩi, sûå tr tđnh ca cha mể nhêåp vâo trđ trễ, thïm sûác
tûúãng tûúång ca trễ phống àẩi ra lâm cho trễ thïm cẫm xc, lo
lùỉng súå hậi mưåt cấch vư đch.



(198)

CHA MỂ ÀƯËI VÚÁI CON CẤI



Cha meơ phăi cíín thíơn trong lúđi nôi ăưịi vúâi tr. Nïn nhúâ lúđi
nađo ăâng nôi ngay, lúđi nađo khưng ăâng nôi thị ặđng nôi. Nïn trânh
thađnh kiïịn: “tr khưng biïịt gị”. Mươt lúđi nôi húâ, nôi dưịi, bõa ăùơt hay
liïìu líỵn s ănh hûúêng ngay. Vị tr ăïìu ghi nhûơng cíu nôi ca cha
meơ cô cú hươi lađ ăem ra thđ nghiïơm, nhûơng sûơ gian dưịi, bõa ăùơt s lươ
ra ngay.


Dûúái àêy lâ mưåt thđ d cố thûåc: mưåt trễ lïn nùm, múái cố mưåt
em lïn mưåt. Trễ lïn nùm hỗi mể: “Mể úi em nhỗ mể àễ àêu ra àêëy”.
Mể cûúâi trẫ lúâi: - “Mể àễ úã nấch nây”. Cêu nối êëy àậ lâm sai lẩc l
trđ ca trễ trong mưåt thúâi gian àïën mûúâi nùm, thiïåt lâ bêåy bẩ lùỉm.


Tưi thûúđng nghe ngûúđi Íu chíu hay gaơt tr bùìng cíu: “Meơ
lûúơm em nh trong vûúđn căi su íịy”. Theo tưi, khưng nïn ăùơt ăïí
mađ nôi nhûơng chơn hoang ặúđng vúâi treê nhû thïị.


Nïịu treê hoêi nhûơng cíu mađ ta xêt tră lúđi cho ăng tr chûa
hiïíu ặúơc thị chó cùưt ngang cíu hi: “Ăïí con lúân rưìi meơ daơy cho”.


Cùỉt ngang cêu chuån côn tưët hún lâ àùåt bây dưëi trễ.


Nhûäng cấch nối chúi khưng nïn nối: Nhiïìu cha mể hay nối


chúi vúái con: “Mây khưng phẫi con tao, maây laâ con ùn maây” hay laâ:
“maây laâ con m X. bïn hâng xốm” (lệ cưë nhiïn m X êëy rêët khưí súã),
hóåc “mây lâ con m v v.v...”


Nhûäng cêu noái chúi êëy lùåp ài lùåp lẩi nhiïìu lêìn lâm cho lông
trễ hoang mang khưng biïët thûåc hay hû thïë nâo, thiïåt hẩi cho tinh
thêìn ca trễ khưng phẫi lâ đt.




(199)

nghơ êëy cng lúán theo, lâm cho trễ mêët sûå ngay thùèng trong lông,
vâ sûå tûå nhiïn trong cûã chó.


Tưi lẩi thêëy cố bâ mể thûúâng nối vúái con: “Mểcho con cấi nây,
ba vïì thị giêëu ài nhế”. Àố lâ mưåt cấch mể dẩy cho con nối lấo vâ
côn lâm cho trễ hiïíu giûäa mể vúái cha bêët àưìng kiïën. Hún thïë nûäa
cố thïí gêy sûå ấc cẫm ca con àưëi vúái cha. Vị trễ sệ nghơ: “Sao mể
cho mâ cha lẩi khưng cho, thïë lâ mể thûúng mâ cha khưng thûúng
vêåy”.


Sûå can thiïåp sai lêìm ca mể: Thûúâng khi trễ bõ lưỵi, mể àậ


giao sûơ trûđng phaơt cho cha, thị cûâ ăiïìm tơnh tûơ nhiïn ăïí cho cha
lađm phíơn sûơ khưng nïn can thiïơp mươt câch trâi phêp lađm míịt hïịt
nghơa giâo duơc. Tưi thíịy cô gia ằnh cha ăânh con mươt vađi tât,
meơ ra ưm con vađ mùưng laơi chưìng tr ặúơc thïí khôc la om sođm. Tr
khưng phăi vị ăau mađ khôc, mađ chđnh lađ líịy cúâ tiïịng khôc la ăïí
căn trúê hịnh phaơt vađ phât lươ sûơ tûâc tưịi ịt ûâc vïì hịnh phaơt. Víỵn
biïịt rùìng giaâo duơc, mađ duđng roi voơt vađ taât tai lađ khưng phăi giâo
duơc, nhûng nïịu ngûúđi cha cô sûơ lúơ tay íịy meơ chó can ngùn phiïìn
trâch trong lc vùưng v. Chúâ giûơa cơc íịy mađ ngûúđi meơ can thiïơp
vađo thị s lađm tr khưng kđnh phuơc vađ thûúng ýu cha nûơa. Tai haơi
vïì sau khưng phăi lađ nh.


Meơ chó cíìn phăi can thiïơp gùơp lc sûơ nông giíơn ca cha ă
quâ giúâi haơn ca l trđ vađ hađnh ăương ca cha cô phûúng haơi r rađng
cho cú thïí ca tr. Cođn bịnh thûúđng thị khưng nïn can thiïơp bíơy
lađm hû tđnh tr. Trâi laơi meơ cíìn gip cho tr trong viïơc xin lưỵi cha,
t sûơ ùn nùn vađ hưịi híơn ăïí cha tha thûâ cho. Sûơ can thiïơp khưn


khêo íịy lađm cho tr căm ăương vađ cha cng haơ ặúơc cún tûâc giíơn
bíịt thûúđng.


Mùỉng con vâ khen con: Trễ con vêỵn cố phêím giấ ca trễ con,



(200)

Mươt bíìy tr ặúng chúi, lúơ mươt tr tiïíu tiïơn trong qìn, meơ
ăïịn mùưng ngay cíu: “Con bođ, ă lúân mađ khưng biïịt xíịu”. Tr xíịu
hưí phât khôc lïn vađ tûđ ăô khưng dâm ra chưỵ ăưng ngûúđi nûơa.


Trấi lẩi, cố cha mể dùỉt con ài àêu lẩi khen lêëy khen àïí con
thïë nây thïë khấc. Gùåp ai tấn tng con mònh thò vui mûâng, gùåp lúâi
phï bònh thò tỗ tûác giêån. Cẫ lưëi ûa khen vâ trấnh chï àố, tẩo cho
con tđnh tûå ph xêëc lấo vúái mổi ngûúâi rêët khẫ ưë, mâ lúåi đch thị
khưng cố gị cẫ.


Hûáa vâ lâm: Cha mể àậ hûáa vúái con mưåt lúâi gị thị phẫi lâm


lúđi íịy, chûâ khưng nïn hûâa liïìu líỵn, cađn bíơy rưìi lađm hay khưng lađm
cng ặúơc. Meơ cô biïịt troơng lúđi hûâa ăưịi vúâi con, thị con múâi troơng
lúđi hûâa ăưịi vúâi meơ.


Hai mể con ngưìi nối chuån vúái nhau: “con ra ngoâi kia chúi,
lất nûäa mể cho con cấi bấnh”. Nhûng cấi “lất nûäa” chó lâ mưåt lúâi
hûáa hậo, trễ biïët rưìi nïn khưng lêëy lâm lẩ. Lêìn khấc con àôi mưåt
vêåt gị, mể tng thïë phẫi cho vâ bẫo: “Mể cho con lêìn nây lêìn sau
chúá àôi nhế”. Trễ: “dẩ” mưåt tiïëng rêët chùỉc chùỉn. Nhûng “lêìn sau
àïën, trễ lẩi àôi nhû thûúâng. Lêìn trûúác mể hûáa cho lẩi khưng cho,
thị lêìn nây con cng nët lúâi hûáa lẩi, lâ mưåt sûå thûúâng tịnh.


Tưët hún cẫ trong viïåc dẩy con lâ đt hûáa chûâng nâo tưët chûâng


êëy. Mën cho con mốn gị, mën trûâng trõ con lưỵi gị, cûá lâm ngay,
khưng nïn hển qua mưåt ngây khấc mêët cẫ giấ trõ.


Cho vâ khưng cho: Cha mể àưëi vúái con phẫi cố thấi àưå cûúng


qịt vađ hiïìn tûđ. Câi gị ă cho lađ cho liïìn, câi gị xêt khưng thïí cho
ặúơc lađ nhíịt ắnh khưng cho. Khưng cho phăi giăi thđch vùưn tùưt mađ
r rađng cho tr hiïíu vị l gị mađ cha meơ khưng thïí cho ặúơc.


Viïåc mịnh àậ giẫi quët khưng cho thị phẫi tûâ khûúác ngay,
khưng nïn àïí chêìn chûâ, do dûå lâm cho trễ mong mỗi bûåc bưåi àau
khưí trong lông. Nhiïìu trễ khi múái xin mưåt viïåc gị thị khưng khốc
nhûng nối ài nối lẩi nhiïìu lêìn, nûúác mùỉt phẫi trâo ra.





http://ebooks.vdcmedia.com

×