Tải bản đầy đủ

Sưu tập chuông thời nguyễn tàng trữ tại viện bảo tàng lịch sử việt nam

BO CIAO DUC & DAO TAO
DAI HOC QUÓC GIÀ HA NÓI
TRLfÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓI & NHÀN VÀN

PHAM THUY HOP

SUU TAP CHUÒNG THÒINGUYÉN
TÀNG TRI^TAI VIÉN BÀO TÀNG LICH SÙVIÉT NAM

Chuyén ngành : Lich su Viét Nam
Ma so: 5. 03.15

LUÀN ÀN THAC ST KHOA HOC LICH S J

Ngircri huóng dàn khoa hoc:

PGS. Tran Bà Chi
PTS. VQ Vàn Quàn

£iAi hocauoc GIÀ H•^ ;-!Oi
•RUNGTAMTHiJtniTiiiTHii'Vi;;


V- LlfP
HA NOI 1998


Idi CAM DOAXM

Tói xin cam doan day là cóng trình nghién culi cua riéng tói, Càc
so' lieu, két qua néu trong luan àn là tmng thuc va chua dugc cóng bd.

Tàc già luàn àn

Pham Thuy Hgp


BANG CHO" V I É T T A T

BA

Bàn ành

BD

Bàn dap

BV

Bàn ve

DHTH

Dai hoc Tóng hop

DKM

Dudng kinh miéng

H.

Ha Nói



H

Height

KCH

Khào co hoc

KHXH

Khoa hoc xà hòi

NXB

Nhà xua't ban

NPHM

Nhiìng phàt hién mói ve khào co hoc

NCLS

Nghién cuu Lich su

nt

Nhu trén

TPHCM

Thành phó HO Chi Minh

TT

Thiitu:

Tr

Trang

VBTLSVN

Vién Bào tàng Lich sir Viét Nam

VKCH

Vién Khào co hoc


MUC LUC
TRANG

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Tinh céfp thié't ciia de tài
Lich su nghién cun va'n de
Muc dìch nghién ciJu cùa de tài
Pham vi nghién curu va nhiìng va'n de
càn giài quyét trong luàn àn
Phiiofng phàp nghién culi
Dóng góp cìia luàn àn
Két cà'u cùa luàn àn

CHlfONG MOT
CHUÒNG DÓNG VA SUtJ TAP CHUÓNG DÓNG THÒI
NGUYÉN TÀNG TRÙ" TAI VIÉN BÀO TÀNG LICH SU
VIETNAM
1.1. Vài net ve chuóng dóng
1.2. Smi tàp chuóng ò Viét Nam
1.3. Sun tàp chuóng dóng thdi Nguyén
tai Vién Bào tàng Lich sìt Viét Nam
1.3.1. Siru tàp chuóng tai Vién Bào tàng Lich sii
1.3.2. Smi tàp chuóng dóng thdi Nguyén tai VBTLSVN
1.3.3. Nién dai chuóng dóng thdi Nguyén tàng trO tai VBTLSVN
1.3.4. Loai hình di tich va kìch thuóc chuóng
1.3.5. Tiéu két chirong mot

1
2
4
5
6
6
7

8
8
11
13
13
14
17
20
23

CHlfONG HAI
NGHÈ THUÀT TRANG TRI VA KY THUÀT DÙC TRÉN CHUÒNG
DÓNG THÒI NGUYÉN QUA SUU TÀP TAI VIÉN BÀO TÀNG
LICH SU VIÉT NAM
25

2.1

Nghé thuàt trang tri trén chuóng dóng thdi Nguyén qua
SUU tàp chuóng tai VBTLS
2.1.1. Khào tà nghé thuàt trang tri
trén mot so qua chuóng tiéu biéu
2.1.1.1. Chuóng ddi Già Long
2.1.1.2. Chuóng ddi Minh Ménh
2.1.1.3. Chuóng ddi Thiéu Tri va Tu: Due
2.1.1.4. Chuóng ddi Thành Thài va Duy Tàn
2.1.1.5. Chuóng ddi Khài Dinh va Bào Dai
2.1.1.6. Ve nhirng qua chuóng chua rò nién dai

25
25
25
26
30
33
34
35


2.1.2.

Vài nhàn xét ve nghé thuàt trang tri chuóng dóng
thdi Nguyén qua suu tàp chuóng dóng tai VBTLSVN
2.1.2.1. Quai chuóng
2.1.2.2. Kiéudàng
2.1.2.3. Kichthuóc
2.1.2.4. Dai tu
2.1.2.5. Trang tri bdn góc ò ó thàn trén
2.1.2.6. Trang tri trén dai
2.1.2.7. Trang tri duòng diém giàp gd va trén miéng chuóng
2.1.2.8. Trang tri dudng diém nùm go tròn
2.1.2.9. Trang tri thàn duói
2.1.2.10. Trang tri khàc
2.2.
Ky thuàt due chuóng dóng
2.3.
Tiéu két chuóng hai

37
39
43
43
43
46
46
47
47
50
50
50
54

CHlfONG EA
MINH VÀN KHAC TRÉN CHUÒNG DÓNG THÒI NGUYÉN
TÀNG TRty TAI VIÉN BÀO TÀNG LICH SU VIÉT NAM

58

3.1.
3.1.1.
3.1.2.
3.1.3.
3.2.
3.2.1.
3.2.2.
3.2.3.

Hình thóc minh vàn
Dai tu tén chuóng
.
Trình tu bài minh
Càc khoàn muc cùa minh vàn
Nói dung minh vàn
Ve nién dai chuóng dóng thdi Nguyén
Ve nhung nguòd soan bài minh va due chuóng
Minh vàn phàn ành ddi song tu tudng vàn hoà
va tình hình Phàt giào dudi thdi Nguyén
3.2.4.
Minh vàn là nguón su lieu ve ehình tri, xà hòi
3.2.4.1 Nhiing bién dóng xà hòi
3.2.4.2 . T 6 ehiìc càc càp hành ehinh thdi Nguyén
3.2.4.3 . Y nghia xà hòi ve tén dém ddng ho thdi Nguyén
3.2.4.4 . Vice sii dung tén tu va tén hiéu d thdi Nguyén
3.2.4.5 . Choc danh phàm tràt qua minh vàn
3.2.5.
Minh vàn chuóng dóng vdi già tri ngón ngii va vàn hoc
3.2.5.1. Dàc diém so dém dùng trong càc minh vàn
3.2.5.2. Chu kiéu giàn thè
3.2.5.3. Chu Nòm trong minh vàn
3.2.5.4. Minh vàn trén chuóng vdi già tri vàn hoc
3.2.5.5. So lieu kinh té qua nói dung minh vàn
3.3.
Tiéu két ehucmgba
KET LUÀN

58
58
59
60
60
65
66
69
74
74
76
77
80
81
84
84
85
87
87
90
92
95


MODAU
l.TINHCAPTHIET CUA DE TAI

Chuóng dóng là loai hình di vàt co gàn lièn vói càc di tich tòn giào tìn
nguong nhu chùa , dình , dén , quàn. Chuóng thudng ghi nién dai tuyét ddi ,nòi
dung minh vàn khàe hoàe due trén chuóng là tài lieu chàn thuc phàn ành nhiéu mat
ve lich su ehình tri , kinh té , xà hòi , tòn giào , dia danh, nhàn danh ...Mòi qua
chuóng là mot tàc phdm nghé thuàt , tu dàng vóc , trang tri dén net ehi? khàe trén
chuóng phàn ành trình dò ky thuàt due dóng tmyén thdng ò Viét nam . Bai vày khai
thàc nhirng thòng tin trén chuóng dóng ehinh là thu thàp nguón tu lieu lich sir, khào
eó , my thuàt dòc dào dàng tin cày .
Phàt giào , Dao giào , Nho giào du nhàp vào Viét Nam tu* dàu cóng nguyén ,
eiing tir day càc ngói chùa , dén , miéu , quàn dàn dàn moc lén. Trong càc le nghi
tòn giào ò eàe di tich trén déu càn dén tiéng chuóng ,nhung cho dén nay nhung qua
chuóng ehi con lai rat it .Nghién curu chuóng dóng tu xuàt xii , ky thuàt due cho
dén kiéu dàng , hoa vàn trang tri , nói dung minh vàn là vice làm càn thiét de tìm
hiéu thém ve tình hình ehinh tri, kinh té^, xà hòi eiia tùng thdi ky lich sir nói chung
, ve tdn giào tin nguong ndi riéng cùa Viét Nam.
So lugng chuóng dóng thdi Nguyén con lai dén ngày nay con tuong ddi
nhiéu. Tuy nhién cho dén nay chua ed mot cóng trình nghién culi nào ve chuóng
Nguyén mot càch eó he thdng.Riéng suu tàp ehuòng dóng thdi Nguyén tai Vién Bào
tàng Lich s\X Viét Nam hién eó 30 qua, nhung vàn chua dugc chu y nghién eiiu,
(chi mói co mot qua chuóng trong so này dugc cóng bò').Vì the, viée nghién culi suu
tàp ehuòng này là hé'^t sóe càn thiét, mot mat de tao diéu kien tìm hiéu va hoàn thien
nói dung khoa hoc cho he thdng tài lieu luu trir .Mat khàe bó sung nguón tài lieu ve
lich sii thdi Nguyén .Nhàm phàn nào do làm rò hon tình hình xà hòi , kinh té , vàn
hoà Viét Nam tò dàu thè ky 19 dén nàm 1945. Vói nhàn thiie nhu vày, tói chon de
tài: " Suu tàp chuóng dóng thdi Nguyén tàng tru tai VBTLSVK' làm de tài luàn àn
cùa minh.


2. LICH SLf NGHIÉN CÙU VAN DE

Hién nay chuóng dóng da dugc nhiéu co quan khoa hoc va nhiéu tàc già de
càp dén tir nhiéu góc dò khàc nhau, da tra thành mot trong nhiJng ddi tirgng nghién
eihi cùa eàe ngành Lich su, Khào co va My thuat Viét Nam . Tàp tmng càc bài viét
nhiéu nhàt là trong tap chi khào co hoc va trong Nhung phàt hién mói ve khào co
hoc hàng nàm.
Qua chuóng dóng eó nién dai som nhàt dugc phàt hién d Ha Tày là ehudng
Thanh Mai, due nàm Trinh Nguyén 14(798) dugc cóng bd nàm 1986(23:264-265).
Qua chuóng dóng d dình Nhàt Tdo( Tiì Liém - Ha Noi) due nàm Càn Hoà 6(948)
dugc coi nhu mot trong nhung hién vàt ed ghi nién dai som nhàt ma chùng ta biét d
diabànHàNòi(21:218).
Thdi Ly Tran là thdi ky phàt trién cuc thinh cùa Phàt giào "Làu dai chuóng
trong chiém dén nùa phàn so vói dan cu"(29). Song ehuòng dong thdi Ly , Tran con
dén ngày nay vói so lugng khòng nhiéu. Qua ehuòng Thòng Thành Quàn ò Bach
Hac ( Phù Tho ) nay chi con thàc bàn dap km trii d thu vién Vién Hàn Nòm,
''ehudng Thdng Thành Quàn va mot so vàn de lich su thài Tran'

cóng bd nàm

1966(49). Qua ehuòng chùa Vàn Bàn a Dò San - Hai Phòng dugc phàt hién nàm
1958 va cóng bd vào nàm 1963 ''Qua ehudng nani 700 nàm di(&i day bién'' dàng
trén bào To Qude so 3(2:26-27). Qua ehudng chùa BìnJt Làm due nani 1296 dugc
coi là mot phàt hién mai ve Khào co hoc nàm VjlS (6:32-45) ; Chudng chùa Rai (
Ha Tình ) eó nhàc dén ho tén Pham Su Manh( nhà tha song vào thdi Tràn)cùa Doàn
Vàn Nam , trong NTHM... nàm 1991(38:163) .Cà bdn bài viét này déu ndi ve
ehudng thdi Tran.
Thdi Le Sa thè ky 15 , dén nay chùng ta chua thày nhàc dén mot qua ehuòng
nào


Thdi Mac thè ky 16 , cùng con rà't it chuóng dóng tón tai dén ngày nay chi co
chuóng chùa Dà Quàn ( Nién Minh tu ) a Cao Bang do Cung Vàn Lugc va Chu
Quang Trù cóng bó nàm 1993(33:48-50).
Nhiìng phàt hién mói ve chuóng dóng thè ky 17 cùng khóng nhiéu, nhu
chuóng thài Le ò chùa Tarn Giào Dai Phùng ( Ha Nói)(34:ÌS9y, chuóng dong ò
chùa Dién Khành thi xd Lqng San due theky 17 (54:345-346); Chuóng chùa Mèo (
Thanh Hoà) due nàm Vmh Thinh 14(1718) (17:161) va chuóng Thuang Giàp huyén
Na Hang ( Tuyén Quang ) due nàm Cành Hung 29 (1768)(55:314)...
Chuóng dóng thdi Tày San (1788-1802) dugc nghién cui va cóng bó khà
nhiéu trong càc Hòi nghi thóng bào Khào c6 hoc .Tu nàm 1979 - 1994 dà co gàn 70
qua chuóng dugc cóng bó trong NPHM... chua ké mot so chuóng dugc dàng d tap
chi khào cÓ .
- bài Chuóng chùa Ngù Ho à Ha Bac cùa Nguyén Duy Hinh va Tran Dình
*"Luyén (28:374-376).
- Chuóng chùa Quang Tràng ( Bac Thài) ,dùc ngày 10-3-nàm Cành Thinh
8(1800)và chuóng chùa Thumg Dình ( Bac Thài) due ngày 8-3 nàm Cành Thinh
8(1800)(4: 262-263).
- Chuóng chùa Thành Due ( Ha Nói) due nàm 1789 (8:33)
- Chuóng chùa Dai( Già Luong, Bac Giang) due ngày 8 thàng 12 nàm Cành
Thinh 5 (1797)(15:264)
-Nhiing qua chuóng thài Tày Sem mói. phàt hién à Ha Nói cùa Le Dình
Phung cóng bó nàm 1984.
Tijf nàm 1994 dén nay dà co nhiéu bài nghién culi ve chuóng Tày San .
Nàm 1994 co bài ve chuóng Tày Sem , chùa Phuang Tién ( Hoài Due , Ha
Tày) c\xa. Vù Tuyét Mai, Nguyén Phuang Lan ; NghJ ve qua chuóng dóc dào chùa
Lién Phài ( Ha Nói ) vói. nién dai du doàn thdi Tày Som va Chuóng dén Bà Kiéu
due ddi Cành Thinh ciia Nguyén Thi Minh Ly ; thém hai qua. chuóng thài Tày Som
duac phàt hién àTran Duomg VTnh Bdo(Hdi Phòng )dùc nàm Cành Thinh 6 (1798)
bài do Le Thè Loan viét.


Riéng luàn àn phd Tién si cùa Nguyén Thi Minh Ly dà khào sàt 93 qua
chuóng à Ha Nói va vùng phu càn trong tóng so 181 qua tijf Hué trò ra Mién Bàc va
dà néu dugc dàc trung cùa chuóng dóng thdi Tày San.
Chuóng dóng thdi Nguyén hién nay con khà nhiéu. Chi thdng ké so lugng
chuóng Nguyén ò Ha Nói va eàe huyén ngoai thành cùa Ban quàn ly di tich va danh
thàng Ha Nói da eó 166 qua chuóng( chua day dù) . Tuy sd lugng nhiéu nhu vày
nhung viée nghién culi con rà't it .Tur nàm 1979 - 1996 mdi eó 4 bài viét ve chuóng
Nguyén dàng trong NPHM... là bài qua chudng chùa Tràng Tin (Ha Noi) due vào
nàm Minh Ménh 5(1824)(13:151-152); Vài net ve ehudng thài Nguyén à Ha Noi
cùa nguyén Thi Minh Ly viét nàm 1994; Thù xàc dinh ehudng chùa Chàn Thành (
Ha Bac) cùa nguyén Huli Tàm , Nguyén Quang Tmng , Nguyén Due Nhué viét nàm
1995 va chudng dén Tói Linh due vào nàm Già Long 1(1802)(25:480). Nhiìng bài
viét ve chuóng Nguyén trong càc àn phdm này dà thòng tin buóe dàu ve noi phàt
hién chuóng , tình trang , kich thuóc va néu mot vài nhàn xét ve chuóng .Nhìn
chung eàe bài con mang nhiéu tinh chat thòng bào, gidi thiéu sa lugc, chua dugc
nghién eiiu, thdng ké mot eàeh eó he thóng, chua co cóng trình nào mang tinh tóng
hgp, néu dugc dàc trung chung cùa chuóng dóng thdi Nguyén.
«

3.MUC DÌCH NGHIÉN CÙtJ CÙA DE TÀI

3.1. Nghién cun suu tàp chuóng dóng thdi Nguyén tai Vién Bào tàng Lich Sii thóng
qua viée he thóng hoà tu Heu theo càc ddi vua Nguyén de tìm ra nhiing dàc trung
chung va riéng cùa loai chuóng dóng thdi Nguyén.
3.2. Sàp xép phàn loai tài liéu ve kiéu dàng , trang tri hoa vàn cùa suu tàp chuóng
dóng thdi Nguyén de góp phàn nhàn ra nhirng dàcdiém ve my thuàt trang tri va ky
thuàt due dóng thdi Nguyén .
3.3. Trén ca sd dò xàc dinh nién dai cùa nhirng qua chuóng khóng co nién dai cu
the.


3.4. Buóe dàu cóng bó va khai thàc nói dung cùa eàe minh vàn , góp phàn tìm hiéu
già tri lich su , vàn hoà ,kinh té... dàc biét là tình hình Phàt giào thdi Nguyén.
3.5. Viée làm r5 già tri cùa suu tàp ehuòng thdi Nguyén tai Vién Bào tàng Lich su
se góp phàn vào viée làp ho sa khoa hoc ,nghién culi va trung bay tai Vién
4. PHAM VI NGHIÉN CÙU VA NHITNG VAN DE CAN GIÀI QUYET TRONG LUÀN ÀN
4.1.DÓI TlfONG, PHAM VI NGHIÉN ClTU:
Làn dàu tién luàn àn tàp hgp tài lieu cóng bó ve suu tàp 30 qua ehuòng thdi
Nguyén hién tàng tm tai Vién Bào tàng Lich su Viét Nam.
Luàn àn tham khào mot so chuóng dóng eàe thdi khàc: thdi Tran , Le ,Tày
San.Dói chiéu chuóng thdi Nguyén tai Ban quàn ly di tich va danh thàng d Ha Nói
.Dóng thdi tìm hiéu nhung hién vàt khàc thuòe chat lieu dóng thdi Nguyén tai Vién
Bào tàng Lich su Viét Nam.
Luàn àn tàp hgp càc tài lieu ve chuóng dóng dà dugc cóng bd trong mot so
tap ehi Khào eó hoc, Lich su , My thuàt ,luàn vàn chuyén ngành Khào eó hoc ;
Nhirng phàt hién mói ve khào eó hoc hàng nàm.
4.2.NHlfNG VÀN DE CAN GIÀI QUYET TRONG LUAN ÀN
Luàn àn cóng bd làn dàu tién ve suu tàp 30 qua chuóng thdi Nguyén (1802 1945 ) theo trình tu càc ddi vua Nguyén . Xàc dinh dàc trung va góp phàn tìm hiéu
già tri nghé thuàt va ky thuàt due cùa ehuòng thdi Nguyén.
Khai thàc bude dàu già tri su lieu cùa minh vàn trén ehuòng dóng thdi
Nguyén ve eàe mat tón giào tin nguong, kinh té ,xà hòi , dia danh ,nhàn danh ,vàn
hoc ...


5. P H I / O N G P H À P NGHIÉN CÙtJ
Phuang phàp nghién eùn dugc su dung trong luàn àn là phuang phàp nghién
culi lién ngành, dàc biét là phuang phàp nghién eùu Lich su va Khào co hoc : khào
tà ,dàp thàc bàn, thóng ké,phàn loai, so sành ddi chiéu va phàn tich tóng hgp.
Trén ea so thóng ké, phàn loai dùng phuang phàp so sành , ddi chiéu càc ddi
khàe nhau hoàe so sành cùng mot ddi de rùt ra nhung diém chình,diém gióng , khàc
nhau, di dén nhirng két luàn tùng phàn.
Do dàc thù cùa de tài nghién eùu ,luàn àn eó su dung phuang phàp vàn bàn
hoc , ky thuàt hoc de tìm hiéu già tri lich su vàn hoà ,trình dò ky thuàt va nghé thuàt
trang tri ehuòng thdi Nguyén.
Phuang phàp trình bay tùng bài minh dan xen vói trình bay ve tình hình vàn
hoà , xà hói, kinh té thdi Nguyén mang tinh lich su de luàn àn vùa bào dàm tinh
khoa hoc vùa giù dugc tinh chàn thuc .
«

Tùng phàn ,muc déu co ành chup, bàn dàp ,hình ve minh hoa ve chi tiét trang
tri va minh vàn trén chuóng.
6.DÓNG GÓP CÙA LUÀN ÀN
Luàn àn cung càp mot càch co he thóng ve tu liéu chuóng dóng thdi Nguyén
thuóc suu tàp hién vàt cùa Vién Bào tàng Lich su , góp phàn bó sung cho viée
nghién culi de tài chuóng dóng co d Viét nam .
Luàn àn góp phàn làm rò xuàt xù va già tri chuóng dóng thdi Nguyén thóng
qua viée thóng ké , phàn loai khào tà chi tiét loai hình , hoa vàn cùa 30 qua chuóng
dóng thdi Nguyén.


Tu két qua phàn tich , tóng hgp eàe dàc trung loai hình, hoa vàn cùa nhirng
qua ehuòng dóng eó nién dai , luàn àn lày két qua dd làm ca sd de giàm dinh nién
dai eho nhirng qua chuóng dóng khàe khòng rò nién dai trong khoàng thè ky 19 20.
Luàn àn cung càp két qua khai thàc bude dàu ve nói dung càc bài minh vàn
dà phàn ành tình hình kinh té xà hói, vàn hoc ,tón giào thdi Nguyén , ho tén va dia
chi eàe thién nam tin nu dà dóng góp tién cùa de due chuóng ...
Luàn àn góp phàn nàng cao hiéù biét va hoàn thién he thdng tài liéu luu tru
,nghién eùru ve ehuòng dóng ò Vién bào tàng Lich su .Dóng thdi md ra hudng so
sành , giàm dinh eho hién vàt co bang dóng ò Viét nam...
7. KET CAU CÙA LUÀN ÀN:

Luàn àn day 98 trang, trong dò ngoài Phàn md dàu(7 trang ), Két luàn (i
trang), Tài liéu tham khào ( 5 trang ) ,phàn nói dung dugc chia thành: 3 chuang :
ehuòng I : Chuóng dóng va suu tàp ehuòng thdi nguyén tàng tini tai Vién Bào
tàng Lich su Viét Nam.(góm 17 trang)
Chuang n : Nghé thuàt trang tri va ky thuàt due trén ehuòng dóng thdi
Nguyén qua suu tàp tai Vién Bào tàng Lich su Viét Nam (33 trang)
Chuang IH : Mmh vàn khàe trén ehuòng dóng thdi Nguyén tàng tm tai Vién
Bào tàng Lich su Viét Nam(36 trang)
Ngoài ra trong luàn àn con ed càc muc : Chi dàn bang ké (14 bang) va 1 bang
trong phàn muc lue; Chi dàn trong Phu lue ( 6 trang)và Phu lue( bàn ve va bàn ành ,
bàn dàp minh hoa); Bàn dàn góm bàn dap ,dich nghia 10 bài minh vàn trén ehuòng.
Nhirng trang dàu luàn àn eó Ldi cam doan , Bang càc chir viét tàt va Muc lue.


CHUÒNG MOT
CHUÓNG DÓNG VA SUU TAP CHUÓNG DONG THÒI N G U Y I N
TÀNG

T R Q TAI VIÉN B À O

TÀNG LICH SÙ VIÉT NAM

1.1. VÀI NET VE CHUÒNG DONG
1.1.1. Chuóng dóng là loai hién vàt gàn lién vói sinh boat tón giào . Xua kia òng
eha ta rat coi trong loai vàt ph^m này , hàu hét càc chùa ehién , dình, dén, miéu,
nhà thd Ki tò giào déu eó chuóng . Chuóng là nhac khi, ehù yéu dùng trong hành le
tón giào , ma tnróe hét là Phàt giào. Trong lich su dàn toc Viét Nam khi nào Phàt
giào phàt trién thi khi ày chùa dugc xày dung , tu bó va ehuòng dóng dugc due
nhiéu.Phàt giào du nhàp vào Viét Nam tu dàu cóng nguyén va càng ngày càng dugc
mò ròng. Phàt giào phàt trién manh trong thdi Tuy (581-618) va Dudng (618-907)
,lùe này , ò Viét Nam dà eó khà nhiéu chùa thàp . Thdi ky dóc làp ,Phàt giào trò
thành tòn giào ehinh thóng , Triéu Ly dua han vào Phàt giào de càm quyén ,vì thè
thdi này nhiéu chùa thàp dugc mgc lén, riéng thài hàu Linh Nhàn (Y Lan) dà cho
dung hofn 100 ngói chùa (48:48) .Trong thdi Tran , phàt giào tiép tue phàt trién ruc
rd , tuy Nho giào dàn dàn chiém dugc vi tri quan trong trong ddi song tinh thàn
cùng nhu trong thiét che ehình tri - xà hòi , nhung Phàt giào cho dén giùa thè ky 14
vàn giù: dugc su thinh vugng cùa nò .
Thdi Ly - Tran eó nhiMg qua chuóng dà trò thành nói tiéng , di vào su sàch
nhu chuóng chùa 0.ai Giào , due nàm 1010, chuóng chùa Hung Thién due nàm 1014
. Nàm 1033 , due chuóng de a chùa Long Tri ; chuóng chùa Trùng Quang( trén nùi
Tién Du , Tién San , Bàc Nmh) vói trgng lugng 6000 càn dóng . Nàm 1056 làm
xong chùa Sùng Khành Bào Thién , phàt 12000 càn dóng de due chuóng lòn , vua
thàn làm bài minh . Dén ddi Tran , nàm 1256 "thàng 3 nhuàn , due 330 qua
chuóng'X 29:243).
Thdi Le nho giào là quóc giào , song cà vua làn chùa nhiéu ngudi vàn sùng
Phàt .The ky 17 là mot thdi ky ma chùa thàp dugc xày dung trén quy mò to lòn va
8


toc dò ào at . 0 Dàng ngoài , phàn lón eàe cóng trình tu tao déu dugc su bào trg cùa
chùa Trinh hay eàe vuang phi trong phù chùa .Dàu thè ky 17 dén giàp ddi Tày San,
chùng ta phàt hién dugc 15 qua ehuòng vói nién dai som nhàt nàm 1611 va mugn
nhàt là nàm 1768( tuy so lugng chuóng thdi Le con khà nhiéu trong càc chùa dình
... nhung hién chua co diéu kién diéu tra tóng thè). Ò dàng trong eàe chùa Nguyén
cung rà't sùng Phàt. Chi riéng chùa nguyén Phùc Chu( 1692-1726) dà cho xày nhiéu
chùa va chùa nào cung due chuóng. Nói tiéng nhàt là ehuòng chùa Thién Mu due
vào nàm Canh Dan 1710 vói trong lugng 3.285 càn dóng . Chuóng dugc dàt vào
trong toà làu vuòng lón cùa khuòn vién chùa Thién Mu. Chùa tu soan bài ky cùa
ehuòng va vàn dùng nién hiéu Vinh Thinh cùa vua Lé( 42:72).
Thdi Tày San , khàp noi chùa ehién dugc tu sua va due lai ehuòng, vi thè ma
so lugng ehuòng thdi Tày San hién nay con lai nhiéu ( ehi riéng à Ha Noi va càc
vùng phu càn dà eó 93 qua ) ( 35)
Thdi Nguyén ngoài Nho , Dao va Phàt con ed Thién chùa giào cùng dà khà
md ròng . Thdi này Nho giào ehinh thùc là qude giào , nhung Phàt giào khóng
nhirng khòng bi nho giào dành lui ra xa , ma vàn tiép tue dugc phàt trién , dàc biét
trong dàn gian .Chinh vi thè ma thdi Nguyén chùa dugc sua sang, tu bó, xày dung
nhiéu va sé lugng chuóng dugc due trong thdi ky này dén nay con khà nhiéu.
Hién nay ò Viét Nam tón tai hai loai chuóng ma ngudi ta goi là ehuòng Nam
va ehuòng Tày.
- Chuóng Tày ( hay goi là chuóng kéo ) : Chi loai ehuòng eó nguón góc tu
eàe nude phuang Tay( dùng trong nhà thd Thién chùa giào) . Thàn ehuòng ngàn
miéng loe ròng , giùa dinh ehuòng ò phia trong dugc xó mot thanh kim loai , dò
ehình là dui cùa chuóng . Dui dugc nói ra ngoài bang day kéo , khi dành chi càn
càm day kéo , dui dàp vào thành trong cùa chuóng tao nén tiéng kéu thành thót tung
lén khòng tmng nhung àm thanh nào nhiet, ròn ra (16:373).


- Chuóng Nam là ehuòng do ngudi Viét Nam due dugc dùng trong chùa ,
dình , quàn , dén , nhà thd tó va eó tu rat làu ddi. (trong hai qua chuóng dugc phàt
hién eó nién dai som nhàt hién nay ò Viét Nam thi qua chuóng Thanh Mai due nàm
798 mang yéù tó Phàt giào con Nhàt Tao eó chung due nàm 948 mang nhiéu yéu tó
Dao giào) . Chuóng eó màu xàm, hình tru ,dlnh bang, thành vàt ,lòng ròng , miéng
loe va eó quai de treo ò trén dinh . Chuóng thudng dugc treo cao , khi dành dùng vó
bang gó gò vào nùm ehuòng tao nén tiéng ehuòng tram àm ngàn dai .Ve mat eàu
tao eó thè chia chuóng ra làm càc phàn sau : Quai , thàn va miéng( xem hình eàu
tao mot qua chuóng).
Quai chuóng due hình hai róng dàu lung vào nhau tao thành mot vòng cung
hoàe hai cành mai ( giai doan sau), làm ehò xò then treo .
Thàn chuóng eó nhiìng nhóm gàn ngang va gàn doc tao thành 4 ò hình thang
ò phia trén ( hay goi là 4 ó thàn trén ) va 4 ò ehù nhàt nàm ngang ò phia duói (goi là
4 ò thàn duói) . Dàt ehinh giua 4 ò thàn trén là 4 dai tu dugc due nói hoàe khàe
ehìm , 4 chu này cho biét ehuòng thuòe ve chùa dình hay miéu nào , bao quanh chu
dai tu eó nhiéu loai hoa vàn trang tri nói khàe nhau . Minh vàn thudng dugc khàe
ehìm trong 4 ò thàn này , ghi thòi gian , dia diém va ly do due chuóng , ea nggi viée
due ehuòng , ea nggi cành dep ngói chùa , dình hay miéu , sau dò ké tén ngudi tó
chùc va dóng góp cóng cùa vào viée due chuóng , eó bài minh dai phài khàc ehìm
trong ea 4 ò chu nhàt ò thàn duói , eó ehuòng 4 ò duói dugc trang tri hoa vàn hoàe
bó tu linh , day là de tài phó bién ò thdi Nguyén, cùng eó chuóng 4 ó thàn duói de
tran khòng trang tri. Ò nhùng diém giao nhau giùa nhung nhóm gàn ngang va gàn
doc , ngàn eàeh giua 4 ò trén va 4 ò duói eó dudng gd nói vòng quanh ehuòng, trén
ed nhùng nùm gò lói tròn , vién ngoài nùm gò là dai ehuòng eó trang tri nhiéu loai
hoa vàn khàc nhau.
Miéng ehuòng ò duói cùng thudng loe ra va day han thàn ehuòng, eó ehuòng
dugc trang tri mot vòng hoa vàn , co chuóng de tran .

10


BV8 : CAU TAO MOT QUA CHUÒNG

QUAI CHUÓNG

DINH CHUÓNG ^

DAI TU'

THÀN TRÉN

NUMGÒ

^AI CHUÓNG —

THÀN DUÓI *

-MIENG CHUÓNG

1.2. SUtJ TAF CHUÓNG Ò VIÉT NAM.
Trong 10 the ky dàu cóng nguyén, chùng ta mdi chi biét dén qua chuóng
Thanh Mai ( Ha Tày ) due nàm Trmh nguyén thù 14 (798), qua chuóng Nhàt Tao d
dình Nhàt Tao , xà Dóng Ngac huyén Tu Liém (Ha Nói) due nàm 948, thdi Ly co
qua Thién Phùc tu chung a chùa Thày hién nay chi con lai bàn dàp bài minh luu trù

11


tai Vién Hàn Nòm , thdi Tran mói chi biét 4 qua chuóng : chuóng chùa Bình Làm ;
chùa Ròi ( Ha Tình)và chùa Vàn Bàn( Hai phòng ) va mot qua hién tàng trù tai
Trung Quóc.
Thè ky 17 - 18 chùng ta biét 15 qua chuóng tiéu biéu d ngoài Bàc nhu
chuóng chùa Mui( Thudng Tin , Ha Tày ) due nàm 1619, chuóng dén Càu Bau ( My
Vàn - Hung Yèn ) due nàm 1657- 1682; ehuòng chùa Sùng Khành ( Vi Xuyén , Ha
Giang due nàm 1705; chuóng Vàn Miéu ( Dóng Da - Ha Nói) due nàm 1768 .Va
qua chuóng nói tiéng ò chùa Thién Mu do chùa Nguyén Phùc Chu due nàm 1710.
Chuóng Tày Son dugc nhién cùu khà nhiéu , theo Nguyén Thi Mmh Ly (39),
chi riéng d ha nói va càc vùng phu càn dà eó 93 qua ( trong thu vién Vién Nghién
cùu Hàn Nòm hién con luu giù 30 bàn dàp vàn khàc trén ehuòng , dugc thuc hién
trong nhùng nàm 1925 -1940 va ò Ban Quàn ly di tich va danh thàng Ha Nói, tu liéu
kié'm ké di tich cùa Sd Vàn hoà thòng tùi Ha Nói ).
Chuóng thdi Nguyén hién nay cdn rà't nhiéu , nhung ìt dugc quan tàm nghién
cùu .Theo con so thóng ké chua day dù cùa Ban Quàn ly di tich va danh thàng Ha
Nói, thi riéng Ha Noi dà eó 166 qua chuóng ( xem bang 1).

Bang 1 : SUU TAP CHUÓNG DONG THÒI NGUYÉN
TRÉN DIA BÀN HA NÓI
So
TT
1
2
3
4
5
6
7
8

Nién dai
Già Long
Mmh Ménh
Thiéu Tri
Tu DÙC

Thành Thài
Duy Tàn
Khài Dinh
Bào Dai
Z

So lugng
19
37
20
33
16
7
12
22
166

Ty le %
11,4
22,29
12,05
19,88
9,64
4,22
7,23
13,25
100

12


Bang thóng ké trén eho thày sd lugng chuóng dóng due trong 8 ddi vua
Nguyén hién con luu giù trong eàe chùa ., dình , dén , miéu trén dia bàn Ha Noi .
Trong dò ehuòng ddi Minh Ménh nhiéu han cà , tiép dén chuóng ddi Tu Due , ddi
Bào Dai, Thiéu Tri, Già Long ,Thành Thài , Khài Dinh va cuoi cùng là Duy Tàn.
Chi riéng trong suu tàp ehuòng hién tàng trù tai Vién Bào tàng Lich su thi so
lugng chuóng thòi Nguyén chiém so lugng 30/45 qua .

1.3. SUtJ TAP CHUÓNG DÓNG THÒI NGUYÉN TAI VIÉN BTLSVN
1.3.1. Siru tap chuóng tai Vién BTLSVN .
Truóc nàm 1954 Bào tàng Louis Pinot ehi suu tàm dugc rà't it chuóng , trong
dò eó 3 qua chuóng sàt co nién hiéu Càn Long cùa Tmng Quóc, 8 qua chuóng nhò ,
2 qua ehuòng làe ( trong so 10 qua ehuòng con, thi eó 6 qua là suu tàp cùa
d'Argenee, mang ky hiéu LSb 2512, 2514, 1515, 2516, 2517, 2518; qua mang ky
hiéu LSb 2513 do Pouyanne suu tàm ò Bàc Bó thàng 10- 1932 va hai qua LSb 2499
, 2500 mua ò Thanh Oai - Ha Tày) .Nhung nhung hién vàt này déu chua dugc
nghién cùu va cóng bó.
Tu nàm 1954 dén nay , Vién Bào tàng Lich su dà suu tàm dugc thém nhiéu
chuóng , nhà't là trong thòi ky cài eàeh mòng dàt , ehuòng dugc dua tu càc chùa ,
dình , dén , miéu ve Bào tàng. Tu nhung nàm 1990 trcf lai day , suu tàp này dugc bó
sung thém ehù yéu tu ben ngành Cóng an va Tóng cuc Hai quan bàn giao qua viée
tich thu mua bàn dò eó va dua dò eó ra nuóc ngoài. Nàm 1986 : Bào tàng tiép nhàn
4 qua chuóng:
-Chuóng do Tóng euc Hai quan bàn giao mang ky hiéu LSb 21462
- Chuóng do eàu lac bó quóc té Ha Nói bàn giao mang ky hiéu LSb 21464
-Chuóng do cóng an quàn Hai Bà Trung bàn giao mang ky hiéu LSb 21460, 21461
va 21463.
Nàm 1987 : òng Nguyén Xuàn Bình ò so 4 , khu tàp thè Vinh Tuy tàng Vién
Bào tàng 1 qua ehuòng mang ky hiéu LSb 21645
Nàm 1988 : TÓng cuc Hai quan tich thu à nhà mày giày Bài Bang va bàn giao
eho Bào tàng 1 qua chuóng, mang ky hiéu LSb 22214.

13


Tàt eà nhùng qua ehuòng này déu eó kich thuóc nhò va khòng co minh vàn.
Vói so lugng 45 qua , nhung cho dén nay suu tàp này vàn chua dugc dàng ky
, kiém ké mot eàeh day dù va eó he thóng, vi thè hàu hét càc hién vàt này déu chua
dugc cóng bó trù qua chuóng dòi Già Long dugc cóng bó vào nàm 1996(25:480).
Bang 2: SUU TAP CHUÓNG TAI VIÉN BTLSVN


TT
1

Nién dai

Tylé

Ghi ehù

%

Tran

2

3
4
I

SÓ lugng

Le

Tày Som
Nguyén

1

2,2

13

28,9

1
30
45

2,2
66,6
100

-

Chuóng Vàn Bàn
Chuóng Phùc Quang
Chuóng Linh Son
Chuóng Thanh Long
10 qua khóng tén
Chuóng Phùc Linh
Bang thóng ké sau

1.3.2. Siru tàp chuóng dóng thòi Nguyén tai Vién BTLSVN
Nhu trén da nói , suu tàp chuóng dóng thòi nguyén tai VBTLSVN góm 30
qua. Dugc due vào nhiéu thòi diém khàe nhau , rài ràc tu dàu thè ky 19 dén dàu thè
ky 20( xem bang 3).

Bang 3: THÓNG KÉ SUtJ TÀP CHUÓNG NGUYÉN
TAI VIÉN BTLSVN

Ten

TT ehuòng

1

So dàng
ky

Tói
LSb
Linh tu 23140
chung

Nién dai Kich thuóc (emì
cao
cao
duòng
toàn quai
kmh
miéng

85,5 23
47,5
Già
Long 1
( 1802)

14

Dia diém


2

Bóng
-23142
Lai tu
chung

3

Linh
-23141
Tién tu
chung

4

Vién
-23143
Quang
tu chùng
-23144
Hung
Khành
tu chung

5

6

-23162
Long
Nhiém
tu chung

7

Phó
-23145
Quang
tu chung

8

DuDué -23146
tu chung

9

Na Lai -23147
tu chung

-23148
Long
Mòn tu
chung
11 Linh
-23149
Thóng
tu chung

10

Ngày
22-4
Minh
Ménh
1(1820)
Ngày
13-6
Minh
Ménh3
(1822)
Minh
Ménh 3
(1822)
Ngày 14
-6 Minh
Ménh 8
( 1827)
Ngày 8-3
Minh
MénhlO
(1829)
Ngày 12
-5 Minh
Ménh 12
(1831)
Thàng 5
Minh
Ménh
19
(1838)
Minh
Ménh21
(1840)

95

24

46

Thón Con Mòc,
huyén Nghi Xuàn,
phù DÙC Quang

120

30

64

Xà Phàp Kiet, tóng
Thuàn Le, chàu Bó
Chành, phù Quang
Bình

95

29,5

47,5

Xà Nàng LG, huyén
My Lòc, phù Thién
Truòng, Nam Dinh

101

32,5

51,5

144

46

167

68

Xà Bóng Mac, huyén
An Lac, phù Vlnh
Tuòfng, tran San Tày

58,1

Xà Dàng Xà, tóng
Cao Duòmg, huyén
Thugng
Nguyén
Nam Dinh
Thón Dién Tién, xà
De Càu , huyén Siéu
Loai, p'/vu- Thuàn
An, xù Bàc Ninh

78,5

55,5

83

55,5

124
Thiéu
Tri 3
( 1843)
Thàng
102
10 Tu
DÙC 3
15

36

56

33

48

Thón Lién Cùc, xà
Hung Lue huyén An
Lac phù Vình Tuòfng
, tinh San Tày

Thón Vàn Ho , tóng
Kim Lién, huyén
Thg Xuang, phù


(1850)
12

Phó
-23150
Quang
tu chung

-23151
Thanh
Vàn
tu chung
-23152
14 Làm
Phùc
tu chung

13

15

Quynh -23153
Làm
tu chung

16 Kim
-23154
Quang
tu chung

17

18

19

-23155
An
Duyén
dình
chung
Tàp Hòi -23156
cung
tién
-23157
Hòi
dóng

Ngày 15 78
-3
Tu
Due 7
(1854)

57,5

-Ngày
12
thàng 1
Thành
Thài 12
( 1900)
Tu Due 148
8(1855)
Tu Due

(1877)

70,5

Thàng
11
Thành
Thài 6
(1894)
Duy
Tàn 8
(1914)

83

47,5

69

48,5

39

Hoài DÙC, tinh Ha
Nói
Thón
Mòng
Truòfng, xà Dam
Xuyén, huyén Yèn
Làng, phù VTnh
Tuòng, tinh Som Tày
- Xà Bach Trù,tóng
Bach Trir, huyén
Bình Xuyén, phù
Tam Dói, tinh San
Tày

Xà Nài Tu, huyén
An Lac, phù Vình
Tuóng
Thón Tién,xà An
Lac,tóng Dàng Khói,
huyén Vu Bàn, phù
Nghla Hung, tinh
Nam Dinh

39,5
«

81

Thàng 1 74,5
Khài
Dinh 4
(1919)
Khài
43
Dinh 7
(1922)
Bào Dai 73
2
16

27

39

26

38,5

15,3

24,2

24,7

36,4

Thón Hàu , xà Dóng
,tóng An Cu, huyén
Vu Bàn,phù NghTa
Hung, tinh Nam
Dinh
Xà An Duyén, tóng
Tìn An , huyén
Thugng Phùc, phù
Thuòrng Tìn


20

21

miéu
Vgng
Huomg
tién tu

-23158

( 1927)
Bào Dai 76
5(1930)

- 21463

Le

Thién
tàm
phung
22 Nguyét
Duòmg
tu chung
23 Phàt
Giàng tu
chung
24 Bàc Co
linh tu
25 Khòng
tén
nt
26
nt
27
nt
28
nt
29
nt
30

21,5

39

61

19

30

-23160

86

21

41

- 23159

102

35

48

-23161

36

10

21

- 21645

40

14

21,2

- 21460
- 22214
-21461
-20081
- 20080

24,5
23
48
29
39

10
9,5
17
10
12,5

12,6
13,1
25,5
15
19,5

Thón Dóng,xà Nàng
Tình, huyén My
Lòc,tinh Nam Dinh

1.3.3. Nién dai ehuòng dóng Nguyén tàng trOr tai VBTLSVN
Trong 30 qua chuóng thuóc suu tàp này , eó 24 qua eó ehù Hàn va chu Nòm
trén ehuòng . Nhìn vào bang thò'ng ké trén , 20 qua eó nién dai tuyét dòi, con lai 10
qua khóng khàc nién dai .Trong so ehuòng eó nién dai , phàn bó ò càc triéu vua
Nguyén nhu sau ( bang 4).
Bang 4 : THÓNG KÉ VE NIÉN DAI CHUÓNG TAI VBTLS

SÓTT
1
2
3
4
5

Dòd vua
Già Long
Minh Ménh
Thiéu Tri
T u DÙC

Thành Thài

Ty le %
5
40
5
20
5

SÓ lugng
1
8
1
4
1

Ghi ehù

17

_j^-IXk^3'(rX ! Y^i^^


6
7
8
Z

Duy Tàn
Khài Dinh
Bào Dai

1
2
2
20

5
10
10
100

Theo bang thóng ké trén , ta thà'y co su phàn bó khòng déu giùa càc dòi : Già
Long , Thiéu Tri, Thành Thài, Duy Tàn déu eó so lugng là 1 qua ; Khài Dinh , Bào
Dai :2 qua ; Tu Due : 4 qua ; va Minh Ménh eó so lugng nhiéu nhàt : 8 qua .
So lugng chuóng dòi Già Long it , bòi vi dóng là kim loai quan trgng , nén
trong nhùng nàm dàu cùa thòi Nguyén , de cùng cÓ che' dò phong kién tàp quyén va
bào ve lành thó thòng nhàt , hàng nàm triéu dình phài dùng mot so luong dóng rat
lón de due tién , che" tao vu khi , làm do ngu dung ... ehmh vi vày ma Già Long dà
thuc hién nhiéu bién phàp de quàn ly va tàn thu kim loai này tu moi nguón trong
nuóc . Tó chùc bo mày quàn ly , thuc hién che dò linh trung , giành dóc quyén mua
dóng , kém eho Nhà nuóc . Duói thòi Già Long , so luong sùng thàn cóng duce due
nhiéu hon nhirng dò vàt khàc bang dóng. Sàch Dai nam thuc lue ehinh bién chép: "
Khoàng nàm Già Long che eàe hang sùng bang dóng , gang 1440 eò" (43:VI107,205). Mat khàe trong Diéu le huang ddng cùa Già Long , diém 5 eó doan "gàn
day co ké sùng dao phàt, xày dung chùa ehién qua cao , làu gàc rat là tràng le , due
chuóng tò tuong rat trang hoàng , cùng làm chay , chay dàn , mò hòi de eàu phùc
vién vòng , phi tón cùng phàt , nuòi sài khòng thè chép hét .... Vày tu nay ve sau ,
chùa quàn eó do nàt mói dugc tu bó , con làm chùa mói , tò tugng mói ,dùc chuóng
mói, dàn chay , hòi chùa , hét thày déu càm ...".(18:503). Mot dai thàn cùa Già
Long là Ngò Tòng Chu cùng nói : " nhà vua bài trù dao Phàt là viée rat hay ...
khóng ghét riéng gì nhà su , nhung cài hai cùa nhà Phàt, Lào con qua hon Duong ,
Mae" (48: 66 )
Deh dòi Mmh Ménh , dàt nuóc thóng nhàt di vào the ón dinh , ehình vi thè
dói vói viée quàn ly kim loai dóng , càc bién phàp cùa dòi Già Long dugc bó sung
thém va eó nhiéu chi tiét cu the . Nhu trong che" dò ITnh trung , Minh Ménh quy
dinh thém càc mò phài eó nghla vu bàn lai san phàm cho triéu dình...(20: VI.205).
Dàc biét nhà nuóc con ehù truong càp thém bàn (vón cóng ) trg vón eho nguòi ITnh
18


trung va eàe ho biét nap . Theo ehù truomg này thi nhà nuóc càp vón eho nguòi san
xuàt , SÓ tién sé tuy theo thòi già ma tàng ....(43: 107) . De khuyén khich dàn lanh
tién cóng bàn , triéu dinh con quy dinh che do thu mua hai già : néu dàn tu bò vón
riéng san xuàt thi nhà nuóc tra 8 lang bac cho 100 càn dóng , con néu lành vón
cóng ma khai thàc thi tra 7 lang 5 dóng càn(43: 77,244) .Bàn thàn Minh Ménh tuy
theo Nho giào , han che Phàt giào , nhung thuc té lénh han che do chi nam trén giày
. Duói triéu Mmh Ménh , Phàt giào vàn dugc tu do boat dong , chùa ehién tiép tue
dugc cùng eó va xày dung thém(dung chùa Khài Tuòng) , bàn thàn Minh Ménh
cùng tùng tham già nhung buoi hành le , eàu siéu tai ngói chùa Quóc Tu Thién Mu .
Nàm Minh Ménh thù 13 ngu xem dàn chay ò chùa Thién Mu , Minh Ménh bào
quan hàu : " nhà Phàt dùng thàn hoc de day dòi , con dao Khóng thi ehi day luàn
thuòng là món dùng hàng ngày , song chung quy déu day nguòi ta làm diéu thién
ma thòi" (18:504).Có le vi thè ma so lugng ehuòng dóng dòi Mmh Ménh hién co
trong Bào tàng Lich su chiém ty le tuong dói lón (8 qua).
Nàm 1841 Thieu Tri lén ngói vua dà tiép thu nhùng cài eàeh cùa vua eha .
Thiéu Tri tuy song it ma dàt dàn nhiéu , Thiéu Tri nói : " dao ta lày diéu thién làm
bau , nhà Phàt cùng lày diéu thién de ma khuyén dòi". Thiéu Tri tich cuc trong viée
xày dung chùa thàp , tó tugng, due chuóng. nàm 1844 Thiéu Tri eho xày thàp Tu
Nhàn. Trong dòi Thiéu Tri , mot quyén sàch nhò ra dòi , bénh vue Phàt giào , tuyén
tmyén Phàt ly , quyén " Dao giào nguyén luu'\lS: 505). Nhung cuge dòi cùa Thiéu
Tri qua ngàn ngùi ( 1841 - 1847) .Co le ehình vi thè ma so lugng ehuòng dòi này ìt.
Tu Due trò lai phép han che dao phàt cùa Già Long , tàn thành lòi Tran Vàn
Y xin de cho mói chùa còng tai kmh su eó 5 , 6 su dugc càp luong , chùa cùa dàn
thi mòi chùa ehi dugc mot su thòi, con bao nhiéu su tàng "duói ve làm dàn chiù sai
dich" . Chùa eù phài dgi do mói dugc sua lai; chùa mói , tugng mói , ehuòng mói
déu càm due eàhi xày . Song phép vua thua le làng , hiéu nghiem cùa ehi du Tu Due
chàng hom gì ehi du cùa Già Long, rói dàu vàn hoàn do . O vùng dóng bang , khóng
làng nào là khóng eó chùa, chùa nào cùng eó chuóng va chùa nào cùng eó ìt nhiéu
mòng dàt, chùa hai quan trong thi co nhà su quàn tri , chùa tàm thuòng thi do mot

19


ban tri su cùa bón dao càm dàu . Tìn nguòng Phàt giào phó bién trong dai quàn
chùng nhàn dàn. (18:509).
Vi vày , tu dòi Minh Ménh cho dén dòi Tu Due, nhiéu ngói chùa a vùng Hué
dugc xày dung... cùng vói eàe kién trùe khàc da làm hinh thành dàn phong càch
nghé thuàt Nguyén . Mién Bàc nay dà xa kinh dò , càc chùa ehién tuy khòng dugc
xày dung ó at nhu truóc, nhung viée trùng tu vàn tiép tue mò ròng , dén nói , gàn
nhu khóng eó ngói chùa nào con lai dén ngày nay ma khòng eó dàu vét cùa thè ky
19(36:66).
Tu dòi Thành Thài trò ve sau ( dén nàm 1945) cuòc song nhàn dàn càng khó
cuc hon, bi nhiéu tàng àp bue ,ho tìm su an ùi ò phàt giào , ngay càc tàp doàn thóng
tri tuy khóng nghi ràng eó thè tìm dugc ò Phàt giào phuang sàch quàn ly dàt nuóc ,
nhung cùng muón co mot ehò dua tinh thàn , eoi su ùng ho Phàt giào , xày dung
chùa thàp là tao ra cóng due de cùng eó thè lue. Nòng dàn qua khó , bgn cuòng hào
trong làng long hành àp bue dàn .Chình vi thè ma so tién cùa dóng góp xày dung
chùa ehién cùng bi ìt di ,eùng eó the vi thè ,mà chuóng thòi ky này eó kìch thuóc
nhò han so vói thòi ky truóc do.
1.3.4. Loai hình di tich va kich thuóc chuóng
-Mot diéu dàng ehù y khàc là su phàn bó chuóng ò càc loai hinh di tich
( chùa , dình , miéu ) trong suu tàp này cùng khòng dóng déu ( xem bang 5).
Bang 5 : LOAI HÌNH DI TICH VA KICH THl/ÒC
CHUÓNG DÓNG THÒI NGUYÉN TAI VBTLS
SÓ Tén ehuòng
TT
1
2
3

Tói linh tu
chung
Bóng Lai tu
chung
Linh Tién tu
chung

1802

Loai
hình
tich
Dén

1820
1822

Nién
dai

Kìch thùoc
Tylé
di h
DKm h/DKm
85,5

47,5

Chùa

95

46

2,06

Qiùa

120

64

2,

20

1,8

Ghi ehù


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×