Tải bản đầy đủ

Suy giảm dòng chảy kiệt và những tác động đến việc khai thác sử dụng nguồn nước và môi trường vùng hạ du lưu vực sông Mã

KHOA H C CÔNG NGH

SUY GI M DÒNG CH Y KI T VÀ NH NG TÁC

NG

N VI C KHAI THÁC S D NG NGU N N
C VÀ
MÔI TR
NG VÙNG H DU L U V C SÔNG MÃ
L

ng Ng c Chung1

TÓM T T
Vùng h du sông Mã có vai trò quan tr ng i v i s phát tri n kinh t - xã h i c a t nh Thanh Hóa nói
riêng và vùng B c Trung b nói chung. Trong nh ng n m g n ây tình hình th i ti t ngày càng di n bi n
c c oan, có tính ch t kh c li t h n. V n
suy gi m dòng ch y mùa ki t h du l u v c sông Mã ã và
ang di n ra ngày càng ph c t p, m n xâm nh p sâu vào trong n i a ã tác ng không nh
n vi c khai

thác và b o v ngu n n c. Nhu c u s d ng n c ngày càng gia t ng do phát tri n kinh t , gia t ng dân s
và nhi m v b o v môi tr ng n c, trong khi ngu n n c thì ngày càng b suy thoái nghiêm tr ng v s
l ng c ng nh ch t l ng. Do ó c n phân tích làm rõ các nguyên nhân
có gi i pháp ng n ch n và gi m
thi u s suy thoái này, c bi t trong i u ki n bi n i khí h u hi n nay. Nghiên c u ã ch ra nh ng tác
ng do: nh h ng c a các h ch a th ng ngu n; vi c phát tri n quá nóng c a th y i n, khai thác cát
tràn lan trên dòng chính di n ra quá m c làm xói l , thay i lòng d n, gây ra nh ng tác ng b t l i i v i
ch
dòng ch y h du, c bi t vào mùa ki t. Thông qua nghiên c u, ánh giá m c
nh h ng c a s
suy gi m dòng ch y ki t, làm c s cho vi c
xu t gi i pháp nh m khai thác, s d ng hi u qu b n v ng
ngu n n c vùng h du sông Mã.
T khóa: Bi n

i khí h u, h th p m c n
gi m dòng ch y ki t, xâm nh p m n.

1. M

c, khai thác s d ng ngu n n

U7

Sông Mã là m t trong 10 h th ng sông l n, có
ngu n tài nguyên n c khá phong phú v i t ng
l ng bình quân n m kho ng 18 t m3 góp ph n
quan tr ng trong quá trình phát tri n kinh t - xã h i
c a l u v c. Trong ó khu v c h du thu c t nh
Thanh Hóa là n i t p trung ông dân c v i kho ng
2,3 tri u ng i, chi m 2/3 dân s c a t nh. ây là
khu v c t p trung phát tri n s n xu t nông nghi p,
công nghi p, du l ch và là trung tâm chính tr c a
t nh.
Hi n nay, ngu n tài nguyên sông Mã ang
c
khai thác, s d ng r t nhi u cho nhu c u phát tri n
kinh t - xã h i: (i)Nhi u công trình h ch a a m c
tiêu, p dâng, công trình l y n c ven sông ã
c


xây d ng ph c v phát i n, s n xu t nông nghi p,
công nghi p, ô th ..; (ii)khai thác v t li u xây d ng
ph c v cho nhu c u xã h i, làm bi n i lòng d n
sông Mã m t cách áng k . Các ho t ng này làm
thay
i ch
dòng ch y t nhiên c a sông Mã,
m n xâm nh p vào sâu h n tác
ng tiêu c c n
vi c khai thác, s d ng ngu n n c và môi tr ng

1

Viện Quy họach Thủy lợi

c, môi tr

sinh thái c a dòng sông,
Mã.

ng, sông Mã, suy

c bi t là vùng h du sông

Nh ng n m g n ây v n
suy thoái tài nguyên
n c và h n hán t i vùng h du l u v c sông Mã ã
tr nên h t s c c p bách. L ng m a trong mùa khô
liên t c gi m m nh, n m sau th p h n n m tr c.
M c n c trên sông ang có chi u h ng xu ng
th p d n. Hàng n m vùng h du sông Mã th ng b
h n n ng nh h ng l n n s n xu t nông nghi p,
th y s n c ng nh các ngành kinh t khác. Vi c i
sâu phân tích làm rõ h n các bi n ng và tác ng
c a dòng ch y mùa ki t n vi c khai thác s d ng
n c h du c ng nh công tác d báo trong t ng
lai, t ó
xu t các gi i pháp c th nh m h n ch
các nh h ng b t l i c a ch
dòng ch y mùa ki t

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016

53


KHOA H C CÔNG NGH
ph c v cho s n xu t nông nghi p n nh và phát
tri n kinh t - xã h i vùng là r t c n thi t.
2. TH C TR NG, NGUYÊN NHÂN VÀ TÁC
GI M DÒNG CH Y KI T VÙNG H DU SÔNG MÃ

NG C A S SUY

2.1. Th c tr ng suy gi m dòng
dòng ch y ki t
Nh ng n m g n ây vùng h du sông Mã, ang
i m t v i tình tr ng suy gi m dòng ch y ki t d n
n h th p m c n c trên các tri n sông. Tình tr ng
suy gi m ngu n n c h l u di n ra ngày càng
nghiêm tr ng. Suy gi m dòng ch y ki t
c bi u
hi n s gi m sút v s l ng và c bi t là ch t
l ng. Trong nh ng n m qua, s t ng nhanh v dân
s và khai thác quá m c ngu n n c, các tài nguyên
t và r ng ã làm suy ki t ngu n n c; vi c phát
tri n ô th và công nghi p nh ng không có bi n
pháp qu n lý ch t ch và x lý các ch t th i l ng, th i
r n theo yêu c u c ng ã làm ô nhi m ngu n n c,
môi tr ng.
Qua theo dõi t i các tr m th y v n trên l u v c
sông Mã, m c n c trên sông Mã vào mùa ki t ã
xu ng r t th p so v i trung bình nhi u n m. i n
hình nh các n m 2009 n 2014 m c n c trên các
sông xu ng th p d i m c l ch s , nh : T i tr m
thu v n Lý Nhân trên sông Mã, m c n c ki t nh t
o
c là 2,53 m x y ra vào ngày 5/5/2013, 2,90 m
ngày 16/4/2014 th p h n trung bình nhi u n m là
1,41÷÷1,04 m; t i tr m th y v n Xuân Khánh trên sông
Chu m c n c o
c ch
t 1,37 m ngày
20/6/2013 và 1,61 m ngày 11/2/2010, th p h n trung
bình nhi u n m là 0,80 ÷ ÷0,56 m; t i tr m thu v n
Kim Tân trên sông B i m c n c ki t nh t o c
c là 1,53 m ngày 26/4/2011 th p h n so v i cùng
k trung bình nhi u n m là 0,27 m.
M c n c trên sông xu ng th p t o i u ki n
cho xâm nh p m n ti n sâu vào
t li n gây nh
h ng
n vi c khai thác n c và ô nhi m môi
tr ng. Kh o sát t i m t s tuy n sông cho th y: T i
c ng L c
ng xã Phong L c cách c a L ch Sung 16
km
m n o
c liên t c t 8-12‰, có ngày lên t i
16‰; T i tr m thu v n C Thôn trên sông Lèn cách
c a L ch Sung 19 km,
m n o
c t 0,3-6‰.
L u l ng dòng ch y nh nh t o
c trên sông
Lèn tháng 3/2010 ch còn 3 m3/s, th p h n r t nhi u
so v i l u l ng mùa ki t 25-30 m3/s làm cho m n
xâm nh p vào toàn b kênh De, sông Càn, sông Ho t
và vào sông Lèn sâu t i 28 km so v i c a. Do nh
h ng m n, nhi u tr m b m ch ho t
ng
c

54

trong nh ng th i i m nh t nh nh tr m b m
Nguy t Viên, S Nhân, Xa Loan... khi n vi c c p
n c khu v c này r t b p bênh, c bi t là các huy n
ven bi n. T i huy n H u L c, có 65.000 ng i thu c
5 xã vùng ông kênh De thi u n c sinh ho t
nghiêm tr ng. T nh Thanh Hóa ã ph i kh n tr ng
khoan gi ng t i ch
c p n c sinh ho t k p th i
cho nhân dân.
Tình tr ng suy gi m ngu n n c d n t i thi u
n c, h n hán ã, ang x y ra nghiêm tr ng. i n
hình mùa khô n m 2010, di n tích v chiêm xuân b
h n trên a bàn là 30.000 ha, trong ó 21.500 ha
không th c y do không
cc p
n c. Nguyên
nhân là do m c n c trên sông Mã h th p xu ng
d i m c n c thi t k b hút khi n nhi u tr m b m
d c sông Mã không m b o vi c l y n c c p nh
tr m b m Ki u, tr m b m Ho ng Khánh, tr m b m
V nh Hùng...T nh Thanh Hóa ã ph i th c hi n n i
dài ng hút, thay m t s máy b m có c t n c cao,
l p t các tr m b m dã chi n, phá á lòng sông c a
vào tr m b m Ho ng Khánh và c bi t là ph i ti n
hành p p t m ng n sông
dâng u n c t i
tr m b m Nam sông Mã
m b o cho tr m b m
ho t ng bình th ng.

Hình 2.
2.

p t m trên sông Mã,
Mã, sau TB Ki u

Ngoài ra, vi c suy gi m dòng ch y mùa ki t nh
h ng nhi u n các ho t ng khác nh giao thông
th y, công tác qu n lý ê i u và nhi u h l y xã h i
ti m n khác.
Nhìn chung, tác
ng c a s suy gi m dòng
ch y ki t n vi c khai thác s d ng ngu n n c và
tác ng c a nó n môi tr ng, sinh thái là r t rõ r t
và ây là v n
h t s c c p bách c n
c nghiên
c u, tìm ra gi i pháp kh c ph c. T nh Thanh Hóa ã
có m t s gi i pháp nh ng ó ch là nh ng ph ng
án mang tính t m th i, t n nhi u ti n c a mà không
gi i quy t
c tri t
v n .
2.2. Nguyên n
nhân
hân và tác ng c a s suy gi m
dòng ch y ki t n vi c khai thác s d ng n c vùng
h du sông Mã


N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016


KHOA H C CÔNG NGH

2.2.1. Nguyên nhân c a suy gi m dòng ch y
Suy gi m ngu n n c, h n hán, thi u n c h
l u sông Mã trong nh ng n m g n ây, ngoài
nguyên nhân t nhiên nh tác ng c a bi n i khí
h u toàn c u và c a hi n t ng El Nino, còn do tác
ng c a con ng i, mà tr c h t là do:
+ Ch a có bi n pháp hi u qu phát tri n b n
v ng ngu n n c, i u hòa h p lý dòng ch y trên l u
v c, trong m ng l i sông ngòi; suy gi m r ng, thay
i s d ng t trên l u v c theo chi u h ng làm
suy gi m kh n ng i u ti t dòng ch y, gi m t l
di n tích các th y v c, gi m ngu n n c m t, ngu n
n c b sung cho t ng n c d i t vào mùa m a
và gia t ng h th p m c n c d i t mùa khô.
+ Vi c khai thác, s d ng ngu n n c ch a h p
lý; khai thác, s d ng th ng l u, ch a chú ý y
t i khai thác, s d ng h l u; qu n lý, v n hành
các h ch a th y l i, th y i n còn ch a h p lý,
th ng ph i chú tr ng m t vài l i ích chính, các l i
ích khác còn b xem nh . Ngoài ra, do trên các l u
v c th ng có h th ng ho c b c thang các h ch a
mà l i thi u ph i h p nên luôn có tình tr ng h trên
tích
c y n c thì h phía h l u không còn
n c.
+ Công trình th y i n, th y l i u làm thay i
ch
dòng ch y h du và nh h ng n các h
sinh thái th y sinh c th ng và h l u dòng sông.
V nguyên t c, h ch a t o i u ki n
i u hòa
dòng ch y, tr n c trong mùa l và b sung n c
vào mùa c n, nh ng th c t hoàn toàn khác: do b o
m phát i n ho c n c t i nên vi c v n hành
nhi u h ch a ch a phân ph i, i u hòa ngu n n c
cho các nhu c u s d ng m t cách h p lý; ch a có c
ch c n thi t
b o m hài hòa gi a các l i ích
chính nh , gi a ch ng l và phát i n, gi a phát i n
và t i và c p n c cho h du, c p n c sinh ho t,
duy trì dòng ch y môi tr ng, y m n vùng c a
sông ven bi n...
+ a s các công trình h ch a th y l i và th y
i n ch a có quy trình v n hành ho c có nh ng ch a
h p lý. Tình tr ng c n ki t ngu n n c vùng h du
sông Mã nh ng n m g n ây là ví d rõ nh t v v n
này.
+ Tình tr ng khai thác cát: T nh Thanh Hóa ã
ban hành quy t nh s 2182/2012/Q -UBND v
quy ho ch khai thác và s d ng tài nguyên cát s i
lòng sông. Tuy nhiên, hi n nay tình tr ng khai thác
cát s i di n ra tràn lan không theo quy ho ch.

+ Nhu c u n c ngày càng t ng cao do các vùng
có nhu c u s d ng nhi u n c nh : Vùng B c sông
Mã; Nam sông Chu; Nam Mã - B c Chu và ch a
c ki m soát, qu n lý v n theo cách truy n th ng
“c n bao nhiêu c p b y nhiêu”, ch m chuy n sang
qu n lý nhu c u dùng n c.

2.2.2. Tác ng c a suy gi m dòng ch y n vi c
khai thác s d ng n c và môi tr ng, sinh thái

- Tác
ng c a s suy gi m dòng ch y là r t
nghiêm tr ng i v i các ho t ng s n xu t và môi
tr ng. Nguy c thi u n c, hi m n c ngày càng
t ng vào nh ng tháng cu i mùa khô. Nh ng tác ng
chính là:
+ Tác ng n ngu n n c: Làm suy ki t tr
l ng n c trong m ng sông, trong các t ng ch a
n c, trên l u v c sông khai thác s d ng n c d n
t i suy gi m ngu n n c có th di n ta trong th i k
dài.
Ngu n n c vùng h du b suy gi m trong th i
k dài u d n n tình tr ng môi tr ng n c suy
thoái n m c không th khai thác, khôi ph c
c,
làm gi m ngu n cung c p n c cho các t ng n c
d i t; gi m tr l ng, h th p m c n c d i t,
gia t ng xâm nh p m n.
+ Tác
ng n c p n c: Lòng d n sông Mã
nh ng n m g n ây có xu h ng ngày càng h th p,
do ho t ng khai thác cát và các nguyên nhân khác;
N u lòng d n ti p t c b h th p v i t c
nh hi n
nay thì vi c bù p dòng ch y ki t trong t ng lai
c ng không c i thi n áng k
c m c n c d c
sông.
Do m c n c sông xu ng th p, m n xâm nh p
sâu vào t li n ã nh h ng r t tiêu c c t i các
công trình l y n c d c sông nh tr m b m Ho ng
Long, Ho ng Quang, Nguy t Viên, Ho ng
i vùng
B c sông Mã, tr m b m Ki u, Ho ng Khánh, V nh
Hùng… và hàng lo t các tr m b m nh khác.
3. PHÂN TÍCH DI N BI N CÁC Y U T KHÍ T NG TH Y V N
3.1.
3.1. Dòng ch y ki t
Mùa ki t, t i C m Thu t tháng XI t i tháng V
l ng dòng ch y chi m 25% t ng l ng n m. Ba
tháng có dòng ch y ki t nh t là tháng II, III, IV.
Tháng III có dòng ch y tháng ki t nh t t trung
bình 102m3/s, mô s trung bình tháng 5,8 l/s/km2.
Dòng ch y 30 ngày liên t c nh nh t trung bình t
91,1 m3/s, mô s 5,36 l/s/km2. Dòng ch y nh nh t
có mô s 2,0 l/s/km2.
Trên sông Chu t i C a
t, dòng ch y mùa ki t
t tháng XII t i tháng VI v i ba tháng ki t nh t là II,

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016

55


KHOA H C CÔNG NGH
III, IV, tháng ki t nh t là tháng III v i l u l ng
trung bình 40 m3/s, mô s trung bình 6,48 l/s/km2,
dòng ch y tháng IV trung bình t 42 m3/s, xu th
ki t d n v tháng IV là khá rõ. Dòng ch y nh nh t
t iC a
t là 18,4 m3/s v i mô s là 2,98 l/s/km2,
dòng ch y tháng III tháng ki t nh t v i t n su t 75%
t 32 m3/s.
Các nhân t nh h ng t i dòng ch y ki t: N m
1999 ã x y ra ki t tháng nh nh t trên dòng chính
sông Mã do l ng m a mùa m a n m 1998 th p h n
trung bình nhi u n m; Trên sông Chu t i C a
t
dòng ch y các tháng I, II, III n m 1999 t giá tr nh
nh t trong th i k quan tr c t 1960 ÷ ÷2010 nguyên
nhân do l ng m a mùa m a n m 1998 k t thúc s m
và thi u h t so v i trung bình nhi u n m.
Trên sông Chu, do có p Bái Th ng nên dòng
ch y các tháng ki t h du r t nh . C n có bi n
pháp t o ngu n
tr l i dòng ch y cho h du.
K t qu tính toán t n su t dòng ch y tháng cho
th y
m b o dòng ch y môi tr ng t ng ng
v i dòng ch y tháng nh nh t v i t n su t P=90% thì
l u l ng c n thi t
m b o môi tr ng trên l u
v c sông Mã t i C m Thu là 79,3 m3/s; t i C a
t
trên sông Chu là 21,7 m3/s; toàn b sông Chu là 27
m3/s. Trên sông B i dòng ch y môi tr ng là 3,6
m3/s.
Dòng ch y môi tr ng trên toàn b l u v c sông
Mã t ng ng v i dòng ch y tháng nh nh t v i
P=90% là 114 m3/s.
Nh ng n m khô h n nh các n m 1976, 1987,
1993, 1999, 2007 dòng ch y trên r t c n ki t. ki t
ngày ch
t t 1÷7 l/s/km2. M t khác do
che ph
c a r ng ngày càng suy gi m nên dòng ch y ki t
c ng suy gi m.
3.2. Di n bi n tri u, m n
- Ch
tri u: Ch
tri u vùng c a sông Mã là
ch
nh t tri u không u. Hàng tháng có non n a
s ngày có hai l n n c l n và hai l n n c ròng
trong ngày. Biên
tri u l n nh t lúc n c c ng
g n trên 3,0 m. Th i gian tri u lên t 7-9 gi , th i
gian tri u rút t 15-16 gi .
T i L ch sung c a sông Lèn, m t phân l u c a
sông Mã, th i gian tri u lên là 7,54 gi , tri u xu ng
trung bình là 15,53 gi . T i L ch sung biên
tri u
trung bình l n nh t t 2,12 m, l n nh t t t i 2,58
m; t i C Thôn trên sông Lèn, biên
tri u l n nh t
trung bình x y ra vào tháng I là 1,91 m.
T i Hoàng Tân c a sông Mã, th i gian tri u lên
trung bình là 8,53 gi , tri u rút là 15 gi . Biên

56

tri u trung bình t i Hoàng Tân c a sông Mã là 3,0 m
l n nh t t t i 3,39 m; t i tr m Giàng trên dòng
chính sông Mã biên
tri u trung bình l n nh t x y
ra vào tháng I t 2,18 m.
- Di n bi n tri u mùa ki t: Vào mùa ki t, do
l ng n c sông t th ng ngu n v nh , tri u
truy n sâu vào n i a. Tháng III có l ng dòng ch y
nh nh t biên
tri u trung bình
t 2,28 m t i
Hoàng Tân; 2,14 m t i Giàng; 1,84 m t i L ch Sung;
1,78 m t i C Thôn; 1,54 m t i T Thôn.
Chênh l ch tri u l n nh t trong tháng III t
2,53 m t i Hoàng Tân (III/1967); 2,40 m t i Giàng
trên sông Mã và t 2,26 m n m 1969 t i L ch Sung;
2,31 m n m 1970 t i C Thôn trên sông Lèn; 1,77 m
n m 1971 t i T Thôn trên sông Ho t.
M c n c tri u th p nh t t -1,76 m n m 1966
t i Hoàng Tân; -1,38 m n m 1969 t i Giàng trên sông
Mã; -1,36 m n m 1967 t i L ch Sung;-0,35 m n m
1977 t i C Thôn trên sông Lèn; 1,78 m n m 1994 t i
Xuân Khánh trên sông Chu; 2,38 m t i Kim Tân trên
sông B i.
- Quan h dòng ch y mùa ki t v i th y tri u:
Mùa ki t thu tri u l n sâu vào n i a do ngu n
n c ng t
trong sông khá nh . Dao
ng tri u
trong các tháng mùa ki t r t l n. Biên
tri u l n
nh t trong tháng III t 2,53 m t i Hoàng Tân; 2,42 m
t i Giàng; 2,26 m t i L ch Sung; 2,28 m t i C Thôn.
M c n c tri u nh nh t xu t hi n vào các
tháng mùa ki t, tháng III t -1,25 m t i L ch Sung; 1,16 m t i T Thôn; - 1,53 m t i Hoàng Tân; -1,38 m
t i Giàng. Trong tháng IV, m c n c tri u th p nh t
t -1,47 m t i Hoàng Tân; -1,42 m t i Giàng; -1,33 m
t i L ch Sung; -0,97 m t i C Thôn.
- nh h ng th y tri u
n vi c khai thác s
d ng n c: So v i m c n c ki t nh t trong n m là
tháng III, IV ng v i t n su t 75%, 85% thì m c n c
ki t nh t x y ra là khá th p. M c n c ki t v i P=75%
t -1,52 m t i Hoàng Tân; -1,06 m t i L ch Sung; 1,22 m t i Giàng; -0,26 m t i C Thôn.
m n: Mùa ki t l ng n c ng t th ng
ngu n v nh , m n xâm nh p sâu vào n i a. Trên
dòng chính sông Mã m n vào sâu t i 23 km, sông
Lèn 18,5 km, sông L ch Tr ng và kênh De xâm
nh p m n trên toàn tuy n sông.
m n t i vùng c a
sông x p x 26-28‰ g n v i
m n c a n c bi n,
càng ti n v th ng l u
m n càng gi m nh . T i
Giàng cách c a bi n 27 km
m n max là 0,016‰,
min 0,008‰. T i T Thôn cách c a bi n 23,6 km,
m n max là 0,1‰, min 0,013‰.

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016


KHOA H C CÔNG NGH
3.3. D báo v s thay i các y u t KTTV n
n m 2030
S bi n ng c a nhi t , l ng m a: Qua phân
tích cho th y nhi t
trung bình th i k 2001-2014
t ng 0,2-0,4oC so v i th i k 1980-1999. Xu th l ng
m a trung bình n m gi m
h u h t các l u v c
sông. N u so sánh l ng m a trung bình th i k
2001-2014 so v i trung bình nhi u n m cho th y m c
suy gi m các l u v c sông thu c t nh Thanh
Hóa gi m 5-8%.
D báo m c
suy gi m dòng ch y ki t: C n c
vào xu th bi n i c a các y u t khí t ng thu v n
và k t qu c a thông báo s 2 c a B Tài nguyên và
Môi tr ng v s bi n i c a nhi t
và l ng m a
n m, th i o n tháng theo k ch b n phát th i trung bình
B2 so v i th i k 1980-1999.
B ng 1. D báo s thay i các y u t KTTV
TT
1
2

M c

gia
gia t ng/ suy gi m N m 2020

M c gia t ng l ng m a 5
2,30
ngày max
M c
suy gi m dòng ch y
2,37÷4,38
ki t

N m
2030
3,40
3,22÷6,04

4. PHÂN TÍCH D BÁO NHU C U S D NG N C
4.1. Nhu c u n c
K t qu tính toán nhu c u n c, cân b ng n c
hi n t i c ng nh trong t ng lai, cho th y kh n ng
áp ng ngu n n c vùng h du sông Mã nh sau:
i v i vùng Nam Mã - B c Chu: T ng l ng n c
n c n m ch
t 471,9.106 m3 (t n su t 85%), l u
l ng n c vào các tháng mùa ki t ch kho ng 2 m3/s,
l ng n c phân b không u, t p trung ch y u vào
các tháng mùa l . Tuy nhiên hi n h C a
t i vào
ho t ng áp ng yêu c u dùng n c c a vùng.
i v i vùng B c Sông Mã: Trong giai o n hi n
t i và n n m 2020, l ng n c phân ph i vào sông
Lèn ph thu c vào sông Mã và không có s i u ti t
c a các h ch a, nên trong mùa ki t g p r t nhi u
khó kh n v ngu n n c và xâm nh p m n.
i v i vùng Nam sông Chu: ây là tr ng tâm
phát tri n kinh t c a t nh Thanh Hóa. Nhi u khu
công nghi p s
c u t xây d ng và m r ng
nh khu công nghi p Nghi S n (yêu c u c p 1,344
m3/s n m 2020 và 1,826 m3/s n m 2030), khu công
nghi p Bãi Trành, Hoàng Long... TP Thanh Hóa là
ô th lo i I (v i quy mô trong t ng lai 500.000 dân);
n 2020 s hình thành khu ô th Nghi S n v i quy
mô 250.000 dân.

V i s chuy n bi n m nh m v c c u s d ng
t c ng nh các lo i hình dùng n c; nhu c u n c
c a khu v c trong t ng lai s t ng cao h n: Hi n nay
nhu c u n c các ngành v i P=85% là 1.634,15x106 m3;
v i k ch b n phát tri n n n m 2020 là 1.634,15×106
m3 và n m 2030 là 1.885,4x106 m3.
4.2. Kh n ng c p n c
Vùng B c sông Mã:
i v i vùng này ch y u
khai thác ngu n n c c b n trên sông Lèn, sông
Ho t, kh n ng i u ti t n c là r t ít nên c n ph i có
ph ng án t o ngu n và b sung n c t sông Mã
vào sông Lèn.
Vùng Nam Mã - B c Chu: Ngu n n c c p cho
vùng
c l y t h C a
t thông qua h th ng
kênh D c Cáy và các sông su i nh n i vùng v c
b n ã áp ng yêu c u c a vùng ng v i k ch b n
bình th ng và k ch b n phát tri n.
Vùng Nam sông Chu:
i v i ti u vùng h ng l i
h th ng Bái Th ng: Sau khi h C a
t i vào v n
hành, i v i k ch b n bình th ng và k ch b n phát
tri n ngu n n c m b o c p n c
cho khu v c;
i v i ti u vùng h ng l i h sông M c và h Yên
M : Các h ch a ã tr
c 366.106 m3, trong ó có
6
3
h sông M c (200x10 m ) và h Yên M (87x106 m3).
Khi các h v n hành hi u qu s áp ng
nhu c u
n c;
i v i ti u vùng sông B ng: H u nh không có
tháng nào
n c, trong khi ó các h ch a trên l u
v c sông B ng hi n nay ch tr
c 26x106 m3 ch
y u là các h nh , i u ti t n m. Vì v y c n có gi i
pháp b sung ngu n c p cho vùng này.
5. ÁNH GIÁ NH NG TÁC NG B T L I DO HI N T NG H
TH P M C N C MÙA KI T N VI C KHAI THÁC S D NG NGU N
N C VÙNG H DU SÔNG MÃ
5.1. Di n bi n m c n c h du sông Mã

Nh ã trình bày trên, hi n t ng h th p m c
n c h du sông Mã ang gây ra nhi u khó kh n
cho vi c khai thác và s d ng ngu n n c. Qua tài
li u o c m c n c t i các tr m th y v n trên sông
Mã cho chúng ta nh n th y xu th di n bi n m c
n c h du di n ra trong các th i k :
Xu thế mực nước trung bình và mực nước min trạm Lý Nhân

H (cm)
600

500

400

300
TRUNG BÌNH (cm)
THẤP NHẤT (cm)

200

Linear (TRUNG BÌNH (cm))
Linear (THẤP NHẤT (cm))

100

0
1958

1962

1966

1970

1974

1978

1982

1986

1990

1994

1998

2002

2006

2010

2014

Năm

Hình 3. Xu th MN trung bình
bình và m c n
tr m Lý
Lý Nhân
Nhân (sông Mã)

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016

c min t i

57


KHOA H C CÔNG NGH
sâu vào n i a t i các vùng c a sông ven bi n n u
không có các công trình ng n m n. C th nh sau:

Xu thế mực nước trung bình và mực nước min trạm Xuân Khánh

H (cm)
400
350

K t qu tính toán ki t m n t n su t P=85% n
n m 2020, 2030 n ng
m n l n nh t 4‰ trên dòng
chính sông Mã xâm nh p sâu vào n i a 21 km (trên
c u Hàm R ng 2 km) xâm nh p sâu h n so v i hi n
t i 2 km.

300
250
200
150

TRUNG BÌNH
THẤP NHẤT

100

Linear (TRUNG BÌNH)
50
0
1958

Linear (THẤP NHẤT)
1962

1966

1970

1974

1978

1982

1986
Năm

1990

1994

1998

2002

2006

2010

2014

Hình 4. Xu th MN trung bình
bình và m c n c min t i
tr m Xuân Khánh (sông Chu)
Xu thế mực nước trung bình và mực nước min trạm Kim Tân

H (cm)
500
450
400
350

T i Giàng n ng
m n l n nh t
lên t i 2,7-2,8‰, trong chu k tri u
trên 1‰ chi m kho ng 30% t ng th
khó kh n cho vi c ho t ng c p n
c p cho sinh ho t (trong ó có i m l
TP. Thanh Hoá).

n 2020, 2030
th i gian m n
i gian gây nên
c, c bi t là
y n c c p cho

300
250
200
TRUNG BÌNH (cm)

GĐ 2030

150
THẤP NHẤT (cm)
100
50
0
1982

GĐ 2020

Linear (TRUNG BÌNH (cm))
Linear (THẤP NHẤT (cm))

RG lấy ñược nước
1986

1990

1994

1998

2002

2006

2010

2014

Năm

Hình 5. Xu th MN trung bình
bình và m c n c min t i
tr m Kim Tân (sông B i)
Qua th ng kê s li u và so sánh di n bi n xu th
m c n c cho th y i v i vùng th ng ngu n sông
Mã (C m Th y) và vùng nh h ng m nh c a th y
tri u (Giàng) m c n c trung bình tháng các tháng
mùa ki t, m c n c trung bình n m, m c n c min
nh t các tháng mùa ki t và m c n c min nh t n m
có xu th t ng ho c gi m nh . Tuy nhiên
i v i
vùng trung gian nh sông Mã (t i Lý Nhân), sông
Chu (t i Xuân Khánh) và sông B i (t i Kim Tân)
nh ng n m g n ây m c n c trung bình các tháng
mùa ki t, m c n c trung bình n m, m c n c ki t
u gi m m nh. i u này s nh h ng
n vi c
khai thác ngu n n c vùng trung và h du sông Mã.
5.2. D báo xâm nh p m n trong mùa ki t n
khai thác và s d ng ngu n n c trong t ng lai
GĐ 2030

GĐ 2020

Hiện trạng
RG lấy ñược nước

Hình 6. Di n bi n m n t i ngã
ngã ba Tu n (cách c a H i
kho ng 20 km)
Do nhu c u n c ngày m t t ng, suy gi m dòng
ch y trong mùa ki t s kéo theo xâm nh p m n l n

58

Hiện trạng

Hình 7. Di n bi n m n t i ngã ba Giàng (cách c a
H i kho ng 25 km)
Trên sông Lèn n ng
m n l n nh t 4‰ giai
o n 2020, 2030 t n su t P=85% xâm nh p sâu vào n i
a lên trên tr m th y v n C Thôn 20 km (cách c a
L ch Sung kho ng 20 km), sâu h n so v i hi n tr ng
5 km.

GĐ 2020, 2030

RG lấy ñược nước
Hiện trạng

Hình
Hình 8. Di n bi n m n t i tr m th y v n C Thôn
trên sông Lèn (cách c a Lèn 20 km)
Hình 8. Di n bi n m n t i tr m th y v n C Thôn
trên sông Lèn (cách c a Lèn 20 km)
V i tình hình ngu n n c ngày càng b suy gi m
do tác ng c a nhi u y u t , s làm cho m n ngày
càng xâm nh p sâu, gây khó kh n h n cho vi c l y
n c trên sông Lèn, c bi t là o n t C Thôn n
c a sông Lèn.
M n trên sông Lèn n u m c ng Báo V n thì s
nh h ng lên n ngã ba T Thôn, n u óng c ng

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016


KHOA H C CÔNG NGH
thì không có ngu n. Vì v y hàng lo t tr m b m thi u
n c b m, gây r t nhi u b t l i cho vi c l y n c t i
vùng sông Ho t và sông Báo V n. Ngoài ra các c ng
l y n c b nh h ng nh c ng l y n c Báo V n,
L c
ng. Khu v c ch u nh h ng n ng n nh t là
vùng B c sông Mã (Ho ng Hoá, H u L c, Hà Trung,
Nga S n, B m S n).
6. GI I PHÁP NÂNG CAO HI U QU KHAI THÁC S D NG
NGU N N C
6.1. Gi i pháp y m n, t o ngu n
V công trình khai thác dòng chính, trên sông
Chu hi n ã có h C a t, H a Na tham gia i u ti t
ngu n n c trong mùa ki t; trên sông Mã hi n ang
xây d ng h Trung S n d ki n hoàn thành vào n m
2017 và t ng lai d ki n s ti p t c xây d ng h Pa
Ma, vì v y dòng ch y mùa ki t h du sông Mã s
c c i thi n, c ng ng ngh a v i vi c l u l ng
phân vào sông Lèn s
c gia t ng trong mùa ki t.
K t qu tính toán th y l c ki t, m n cho th y khi
có 4 h (trên sông Chu có h C a
t, H a Na, trên
sông Mã có h Trung S n, PaMa) b sung ngu n
n c trong mùa ki t cho h du s có làm gi m n ng
m n trên sông m t cách hi u qu , c i thi n vi c
l y n c c a các tr m b m trên sông.
i v i vùng B c sông Mã ngu n n c c p cho
g n 35.000 ha canh tác, n c cho dân sinh, công
nghi p,... ph thu c vào ngu n n c t sông Mã
phân vào Lèn. V i các ph ng án b sung n c t
các h ch a, trên sông Lèn
m n
c c i thi n,
tuy nhiên l u l ng t sông Mã vào sông Lèn có h n,
nên kh n ng y m n trên sông Lèn không t t b ng
trên sông Mã. N ng
m n l n nh t t i ngã ba Báo
V n v n cao trên 4‰ là v n
c c k khó kh n cho
vi c c p n c cho 11.000 ha di n tích canh tác c a
vùng Hà Trung, Nga S n thu c l u v c sông Ho t,
sông Báo V n; N ng
m n cao s gây khó kh n
cho hàng lo t công trình l y n c trên sông nh tr m
b m C ng Ph , c ng L c
ng, tr m b m Hà To i,...
nh h ng t i kho ng 15.000 ha canh tác c a Hà
Trung, Nga S n và H u L c thu c sông Lèn. Ngoài
ra, ch t l ng n c c ng không th t s
m b o an
toàn cho các h dùng n c, c bi t là n c sinh
ho t.
Vì v y, i v i vùng này, xây d ng h th ng th y
l i sông Lèn
kh c ph c v n
m n là r t c n
thi t,
t o ngu n n c ng t cho vùng B c sông
Mã. Khi xây d ng h th ng th y l i sông Lèn xâm
nh p m n s
c gi i quy t c b n cho vùng này,
tuy nhiên do ngu n n c ph thu c vào l u l ng

phân t sông Mã vào t i c a Bông và không còn tác
ng c a n ng l ng th y tri u nên m c n c trên
sông Lèn b h th p h n: M c n c max t c u Lèn
n th ng l u c ng ch dao ng t 0,36÷÷0,49 m (so
v i m c n c max khi ch a có công trình ng n m n
là 1,54÷÷1,66 m), i u này ng ngh a các công trình
l y n c ph i c i t o b hút và n o vét n i ng m i
có th l y n c m b o theo yêu c u.
i v i vùng h du sông B i, qua k t qu tính
toán cho th y trong các tr ng h p u có l u l ng
t sông Mã ch y vào sông B i t 10÷÷14 m3/s t o
i u ki n thu n l i cho vi c l y n c t i.
6.2. Gi i pháp v ngu n n c v i các k ch b n
dùng n c
i v i các vùng có ti m n ng phát tri n, làm
t ng m nh nhu c u n c nh : Vùng h du sông B i,
vùng B c sông Mã, vùng Nam Mã - B c Chu, vùng
Nam sông Chu. V i các ph ng án t o ngu n cho
th y:
Vùng h du sông B i: L ng n c thi u t p
trung khu v c t Th ch Lâm n Kim Tân, nghiên
c u
xu t xây d ng h Cánh T ng trên nhánh su i
C ng Hòa có Whi=72,1x106 m3 b sung cho h du
sông B i 2,0÷÷2,5 m3/s, xây d ng
p trên dòng
chính sông B i t i Thành Tr c
dâng u n c
cho các tr m b m phía trên l y n c. V ngu n n c
s áp ng
c so v i k ch b n phát tri n n n m
2030.
Vùng B c sông Mã:
i v i vùng này theo
ph ng án xây d ng h th ng th y l i sông Lèn, tuy
ã kh ng ch
c xâm nh p m n, nh ng l i ph
thu c vào ngu n t sông Mã. Do v y, trong các
tr ng h p v n b thi u t 3,5÷÷5,7 m3/s h l u sông
Lèn t sau ngã ba sông Báo V n n a L c. Do ó
i v i vùng này c n ph i có k ho ch s d ng n c
luân phiên m i m b o
c ngu n c p, ho c t ng
c ng n ng l c cho tr m b m Hoàng Khánh

th tr giúp ngu n cho vùng này.
Vùng Nam Mã - B c Chu: Vùng này ngoài ngu n
n c n i t i t sông C u Chày, các nhánh sông nh
trong vùng, còn có ngu n n c t dòng chính sông
Mã và sông Chu. Hi n nay ang xây d ng h th ng
kênh, ngu n t h C a t.
Vùng Nam sông Chu: Vùng này hi n nay ã m
b o l ng n c c p qua h th ng Bái Th ng là 50
m3/s, m b o c p
ngu n cho vùng h ng l i c a
h th ng và h tr ngu n t i cho vùng h ng l i
c a h th ng sông M c (do h sông M c chuy n
n c c p cho khu kinh t Nghi S n).
i v i khu

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016

59


KHOA H C CÔNG NGH
kinh t Nghi S n ngu n n c s
c l y t h Yên
M , h sông M c và m t s h nh thu c l u v c
sông B ng
c p.
7. K T LU N
V n
suy gi m ngu n n c h du sông Mã
ang di n bi n và ngày càng ph c t p òi h i chúng
ta ph i nh n th c rõ nh ng t n t i, b t c p và
ra
nh ng gi i pháp t ng th , toàn di n và có h th ng
b o v , qu n lý, s d ng h p lý, hi u qu , ti t
ki m và a m c tiêu ngu n n c.
kh c ph c tình tr ng thi u n c t i và m
b o hài hòa l i ích dùng n c cho các ngành dùng
n c và m b o môi tr ng sinh thái h du, ngoài
các gi i pháp qu n lý c n thi t ph i có các gi i pháp
i u ti t n c cho h du
nâng cao m c n c th i
k mùa ki t.
TÀI LI U THAM KH O
1. Báo cáo t ng h p d án “Rà soát quy ho ch
th y l i l u v c sông Mã”. Vi n Quy ho ch Th y l i,
n m 2014 - 2015.

2. Chuyên
th y v n, th y l c d án “Rà soát
quy ho ch th y l i l u v c sông Mã”. Vi n Quy
ho ch Th y l i, n m 2014 - 2015.
3. Chuyên
th y l c
tài "Nghiên c u ánh
giá tác ng c a dòng ch y ki t n tình hình h n
hán và xâm nh p m n vùng h du sông Mã, sông
C ", 2012, CN: PGS.TS.
4. Chuyên
th y l c “D án Quy ho ch t ng
th th y l i vùng B c Trung b trong i u ki n bi n
i khí h u, n c bi n dâng”. Vi n Quy ho ch Th y
l i, n m 2012.
5. K ch b n bi n i khí h u n c bi n dâng cho
Vi t Nam. B Tài nguyên Môi tr ng, 2012.
6. Quy t nh s 1588/Q -TTg c a Th t ng
Chính ph ban hành ngày 24/10/2012 v vi c Quy
ho ch th y l i khu v c mi n Trung giai o n 20122020 và nh h ng n 2050 trong i u ki n bi n
i khí h u, n c bi n dâng, n m 2012.

DECLINE OF RIVER FLOW IN DRY SEASONS AND ITS IMPACTS TO THE EXPLOITATION OF
WATER RESOURCES AND THE ENVIRONMENT IN DOWNSTREAM OF MA RIVER BASIN
Luong Ngoc Chung
Summary
Downstream of Ma river basin plays an important role in the socio-economic development of Thanh Hoa
Province in particular, and the Northern Central Region in general. In recent years, the weather in this
region has become more fierce. The decline of river flow in dry seasons in the downstream of Ma river
basin has been increasingly complicated, with the saltwater intrusion into inland impacting negatively on
the exploitation and protection of water resources. Water demand is increasing along with the economic
development, population growth and task of water environmental protection while water resources are
seriously degraded in terms of quantity and quality. Therefore, it is necessary to analyze the causes of these
issues in order to propose measures to prevent and mitigate the decline of river flow, especially in the
context of climate change. The article shows impacts of upstream reservoirs and the booming of
hydropower, the uncontrolled sand mining in the mainstream of the Ma river, leading to adverse impacts on
the flow regime in the downstream, especially in the dry season. Through the study on assessing the impact
of the decline of river flow in dry seasons, measures are proposed to efficiently and sustainably exploit water
resources in downstream areas of the Ma River.
Keywords: Climate change, Ma river basin, exploitation and use of water resources, water resources,

environmental, decline of river flow in dry seasons, saltwater intrusion.

Ng

i ph n bi n: PGS.TS. Nguy n Quang Trung

Ngày nh n bài: 28/9/2015
Ngày thông qua ph n bi n: 28/10/2015
Ngày duy t

60

ng: 4/11/2015

N¤NG NGHIÖP Vµ PH¸T TRIÓN N¤NG TH¤N - Th¸ng 1/2016



Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×