Tải bản đầy đủ

Thiết kế giao diện người máy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA CÔNG NGHỆ
c a ....................

A. G. SUTCLIFFE

THIẾT KÊ GIAO DIỆN NGưdl MÁY
m

NGUÕI DỊCH

NGUYỄN N AM HẢI

IN

*l

HÀ NÔI -1999


DẠI HỌC QUỐC GIA HẢ NÒI

I Rl ( ) N ( ; Ỉ)AI H ( ) ( ' K H O A H O t ' 1 Ị N H I Í Ỉ N
......... — -

u

............. -

A, G. SU TCLIFFE

THIẾT KÊ GIAO DIỆN NGƯỜI MÁY
\c r o i

r'C H

N G I Y Ễ N N A M HAI

Hà Nội - 1999


)icrỉ 'ư

.uiViAN COiViPLITER INTERPAC
DESIGN
A. G. Sutciiffe
•Oỉ-Ci

ov .ÌA/v^mỉLLAỈM .—m;.3S _
)r.c cuDíisnec ■
’ 9Í 5

'.oưo! oicn: Nqưvẻn ''iam - 3!


ỉ. íií(JỈ TTỈIỀU ;
ÍVong c h ưo iis này, c h ú n s ta tiên hàn h d ưn g k hun g dẽ thiết kè ơịao diện trước
lèt h ã n g cách rhay thè g ia o diên n s ư ơ i m a v trons pham vi các nhàn ĩó con
Igưòi. kỷ thuãt phân m ẻ m '.'à các ván dê co liên quan, sau đ ó đi v'ào phản íích
■noí sò ỈÝ do đê 2 Ìai thích tai sao c h ú n s ta càn dànn thời gian, chi phí cho
iiiét kẻ cac giao diên n s ư ờ i má y. T i è p theo, c h ú n s ta sẽ đ iẽ m hii các cuộc
!'anh luân cua n h ó m ng h iê n cim tươ ng tác ĩiơươi ma\' vé phưcms pháp 2 Ìài


-iusét vân đè nàv đ ứ n s trên q u a n đ i ể m kh o a học và kv thuật.
ỉ .! 'ỉ hiẽt kè giao diện ngưòi niáy là gì ?

rỉiiết

kè giao diên ns ười m á v là m ò t phán c ủa vàn dề tưori 2 tác nsười mdv
H C t) . Nhìn c hun g, thiẽt k ế '2 Ìao diện ns ươi m á \ phu
vói khoa học máv
Mili \'à đ a n g trờ ĩhà nh m ộ t phán lý chuyèt càn [hiéĩ.

T u y nhicĩ', arơnơ tac n s ư o ì m á y còn là một \'ấn đê :a n đượ c n s h ié n cứii và
-tẽĩì n a y c h i i n s t a \ ả n c h ư a h i ẻ i i r õ \ ' ẽ n ó . M

Và y . í ót ' vin đ ư ọ ’c b ã t đ â u b ă n g

. lẹc đ ư a ra mot sò nét x oa y q u a n h vấ n đẻ tươnơ tác người m a v \'à bàn '.'é mòi
-Ịiian hè cưa nó đối vói cac van đê khác.
ĩié[ SO' q ua vé tư ơ na tac ngưo'i m a y tính :
Tirong tac người rnáv đượ c hinh th à n h do \ iệc tòng họp các kièn thức ■•út ra từ
I^ hié n CLRI tâm lý hoc và khoa học m á \ ' tính, mãc dù nó c ũ n s đẽ càp :Ó! mãt
l ụ o n n g ữ Ỉ10C. xã hội học. [àm lý hoc L m udun g. J on e thái học (ergonom:c ) \ u
\ h o a hoc q u a n ly. \ ' à o đủu nhCrns n á m ‘'O. t ư ơ n s rác iigười m á y ra đời ' 01 rén
i o i 'Ịiao dièn n sưoi m á \ : ví du. x e m CLiòn s á c h của Uimes Martin \ é ỉhiêt kè

luỊ) ihuai (M ailiiì.

1 9 7 3 ).

Giau dicii imưùi inav

điíỢc Acin iihư íììụl

>ccior thuọc kv thuàt phán m è m . hệ rhòng dưa irén ĩri thức thơna minh "a
ihan c i m s trons c h ư ơ n s trình n s h i ẻ n CLRI Alver v cua Anh. Tiếp sau dó, khi
liira n h à n sátìiỉ kièn nưhi èn .ứii Esprit cua cộiìg đỏ ng các Iiước cháu Au .a
o a n tư chièu the hệ thứ n ă m c u a Nhàt, nơười ta nhan thàv r ã n 2 van đê ; i a o
iiọn cua người m a \ ’ n g à y càng được qu a n tàm hoTi. Kết q u a là ngươi ta táp
m n g co '^ãnơ \ à o n s h i ẻ n ciai 2 Ìao d iè n ngưòi may '.à 2 Ìao diện n,£Lfò'i m ay
-ỉươc ưọi với cai tên ch ín h xác hon"TưoTi 2 tác nơười m á y " . T r o n s ứna duri£
: ò n 2 n s h i ệ p . n s ư ờ i ta k h ỏ n g k h u v ê n khích các ban shi rãnh. Phần lớn các
■ìhưoTiơ phá p trièn khai cáu kết c ò n s Oổhièp đ ề u chi th a m k h á o rất íĩ. Tưcfn2
ac người m á v m ã c dù các phién ban 2 ần đâ\' ÍVÍ du : ph iê n ban 4SS ADM .
■)hàn rích hưó iis 'vàt thể ; C oad \ ’à Y o u r d o n . 1991 1 : ó các m uc về 2 Ìao diện
ie ư o '1 ma\' '.a một \ à i tha m chièu đã đưoc àọ du ng c ho thiẽt k ế giao Jiện
Igưoi sư diinii đổ họa. Tíiih thò ng m i n h cua các phif 0Ti2 ph á p tươ ns tác người
Iia) ĩroiiL" thièt kê phàn m é m là k h ò n ỵ đá ng kè. Tli_\' nh iẽ n. điéu đá ng noi O'
i à \ ’ là cỏiig n s h e th a m n há p moi hnh vực c u a SUIO dién nơười s ư d u n s đỏ hoa
(iìUl.s). Các 2 iao diệ n ns ườ i d ù n s đổ hoa đ â u tiên đươc khời xưoiig bơi \ e r o x
.'ao lìb.ữns !iãm ~0 \ à được phat t n è n thành mot 'Un p h ẩ m chiẽm iĩnh ih;
iưừns: bơi h ã n a q u a táo. T h à n h c ò n g vè măt thi trưoTiơ cu a m á y tính qiia fao.


[ừ 1 h ã n g s an xuàt m a y tinh ca nhàn nh o thàiih 1 rập đ o à n von hà n g tỷ do la.
j h i n h là lời k h ă n g đi n h tá m q u a n trọng c u a thiêt kê gia o đièn.
ĩ h i è t k ế 2 Ìao d i è n và tircTnạ; tác người may.
' rh ie t k é 2Ìao diệ n ngườ i m á v . theo n s h l a đươc sứ d ụ n g trong cLiỏri sách nà \
'ià q u a rrình kỹ rhuãt rhièt kè cac hè m á y ĩ í n h rương tác lan nh a u dể moi người
dể sư d u n ^ , sư d u n g co hi éu q u a và đat đươc đié u m ì n h miion. Thi èt kè giac
d i è n liên a i m n tới p h â n kỹ rhuàt p h à n m e m c u a k h o a h ọ c m a y tính. T u \
Iihiên. s i a o di è n nơười m á v 'idions chi đê câp tới thiêt kê p h á n cứ ng và phàr.
m è m m à c òn lièn q u a n đ è n mòi t r ư ờ n s hệ ih òng và các tỏ chứ c n h à n sự. Mãc
d ù p h à n m ẽ m !à th à n h p h à n c h ín h c u a thièt kè gia o diê n, nh im g thiết kê phàn
p h u c vụ c o n ngươi c u a hệ t h o n g rihư căc sách hư ớ n g d ẫ n người sử dung... vảr.
k h ỏ n 2 thẻ b o qua. Cuỏii sa c h nà y tàp triins vào thièt ké hè th ống tương tác
n h u n g c ũ n g đè càp đ è n m ò t loat các để tài nhìn c h u n g đê đưa ra những né:
ZIƠ\ t h i ệ u vè van đè rưoTis tác n g ư ơ i m á y .

N s h i è n c ứ u tư ơ n s tác người m á v ba o h à m m òt lĩnh vưc róng lớn từ mỏ:
trưcTnơ đ ã t hệ t h ỏ n s tươ iis tác. anh h ư ơ n s j u a giao diê n đối voi con người, ca
c á n h a n va c ac tỏ ch ưc. tơi cac k ỹ thuát, phưoTig phá p và các c ò n g cu giúp đỡ
c ac n h à tniè t kè thiét lâp c ác hè th òn g tương [ác thièt kẻ tương [ác người may
■:hia n h ó t h à n h Iv thu\ 'èt và kiên thức thièt kẻ cơ ban ; các vàn đề liên quan tóì
q ư a trì nh thiẽt kế Iihư các phươns: pháp, các n s u y ê n tác và kỹ thuât; còng cu
.-'ừ d ự n s c h o qua trinh thièt kè. và CLiỏi CÙĨ12 là \'ấn đề đatn bao chát lưọTig cua
san p h á m . \ 1 váy. : á c '.ấn đê trong lủm là :


HiéLi rõ c ac bộ p h a n q u a n tro ng c ù a c on người anh hưotig tới tưcmg tác của
.u im với [Iiáv linli.



Ptiãn tích n h ữ n g vièc con nơười tiến h à n h với hệ t h ố n g m á y rinh và các giao
di ện c ủ a chiinơ ; hièii được n h i ê m VII và n h ữ n g yẽii c á u c ú a người sử dung.



Chỉ rõ iiiao di ệ n có vai trò nh ư t h ế nào. c h ú n g ph a n ihig lai người sừ dung như
rhế n à o và c h u n e xu àt hiên nh ư thê nào.
Th iẻ t k ẻ nhữniĩ 2 Ìao diê n đế th oá n ã m vẻu cà u c u a n ẹ ư ờ i sử d ụ n g và đà m báo
,iệ th ỏn iĩ p h ù hợp với đãc đ i ể m c ua người sử dun g.



Ph á t tri ển c á c c ò n £ cụ 2Ìúp các nh à thiết k ế thiết lập các giao diệ n tốt hoTi.



Đ á n h 2 Ìá c ac bo ph á n cu a 2 Ìao diệ n người m á y và á n h h ư o n g cua chun g đỏi
với COII n s ư ớ i n h â m d a m b a o chát lư ợ n s tot c u a san p hà m .
N ế u n h ư n a ư o i ĩa bo qu a \’èu tò c o n nơười và cdc iỉiao di ệ n thay thè cho các
hẽ t h ò n s thì nh iè u trong sò cac '.'án đè n ẽ u trẻn dã đượ c đê cãp đ è n trong mót
cLion s a c h về kv thuàt phàn m è m . Trẽn thưc tè. người ta co thể \ e m thiet kè
'jiao d i ê n n h ư thiét ké hè th ỏ n ^ m à n 2 ươi ra sử d u n g là trung tàm và có thè
đ ượ c vẽ s o n s s o n g với kỹ thuà t p hà n m é m .



Xé[ từ góc đ ộ làp trinh i r o n s p h a m Vi hẹp. iưo na tac .giao di èn người m ay đi
\'ào chi tiết tưoTig ĩác !ihư các thiết bi tưoTis tác h o á c đác ta hình thức các


c h i i o i h ó p thoai

CC1 ‘iicVi h a n . Đ i è i i n a v c h o biẽr l à m rliè n à d t íế t h i è t k ê c h i tièt

tiionu Icic.

• Xei rreti dien rong. íircrng rac ngirơi may licn quan dên thièt kê cai iiì. i'míz
' i u n e n o s ẽ m u Ị i c o n IIÌILRH đ a t d ư o c m u c đ i c h COHÌI M é c n h ư t h e n a o . Đ o n , u c ơ

Ihiic đ â y tưcriiii tac noư()fi inay g i o i m đ o n e c ơ thiic đáy ca c van đè khac nhir kỷ
Ihuat đoi lioi .1 phaii iich íiè ihong.
(.uoĩt sach na\ đê CUỊ-) đèn iưcrnọ tac ĩigưưi ma> Ireii ca hai g o c đo. Mac du

vtion Niich nhan m a n h '.ao qiia (niih rhiet kè Iihưnii c ũ n a đê c á p đèn cac khia
can h khac cua tiRrng tac nụươi m a \ nhir :


( - . i c Iv t h u s c r \ a r n o h i n h I i r ơ n e r a c . n h a n h tưoTiỊi t a c Ii í i ưoi m á v


' iư o n g rac ■ng hĩa ià ưì theo thưat n g ừ cơ ban.


Su' ựia ĩao l u o n g ĩác. cac >an p h a m i'iã\ v.ua iưonu ĩác nuLiủi ináv đaiiii Iro
tlianỉi ca c \ a n đè ha_\ được noi tói nhir '^léu \ ’ãn ban. đa rnoi ĩrương \'à ơàn đâ v
là c h è đ ỏ ihirc ao.



N li o m h(ip rac hò rrọ' m á y rinh iCSC'A
nhom :

I.

tươnỵ rac Iigưòi m a \ ơ ca p tirưntr (ác

L - / 1 ai sao can rhiet ke giao (lien ?

T i i i c c khi daiili thời gian, n é n bac \ à moi cỏ £ãnỉi vào thiè! kc 2 Ìao dièn.
nhừni: ngưoi than trong rhirong đãt caii hoi làm nhir váy c ó đ a n g ha_\ khoiig.'
T i tn ig ph a n m e m nà} ban sẽ th ày rhiér kè e ia o di ẽn là ho à n toàn can thièt.
I I'Ư(K' tien. khtMig đirơc phiip rhiêt kè ca c iniiĩ d u n a c ó iiiao dien roi.

ra

phan nàn lar Iihièu răỉig ca c hệ thòng m á\ tính khó sư dụnt:. neóii n ‘HÌ kho
hieii \ à k h o n g nhay bén. T ro n g nhièu năm c a c nhà thièt ke phai chịu đirnơ
tinh Iiang nà_\ \ | phàn ló'n cá c hệ thòii 2 đéu sư d u n g các m a v iinh chính phai
-ỉươc >ir d u n g như phán c ò n g v iệ c cu a tnỏt nưưòi và được so an thao tai các
r)hong \ ư 1\ dư liệu bơi c á c nhà lâp trình - nhừniỉ Iiiiưòi háu như khỏn^’ crãp

Igưòi sư d u n g hao giờ. N g a y ca khi nhan đirợc lòi p h à n nàn từ phía n s ư ờ ĩ sử
iiing. n h ữ n g nhà lãp n i n h c ũ n g k h ỏ n g đẽ tàm tói. T i n h hình I i à \ đã riĩay đổi
h o n e . nhiéii ngưòi co thè láp trình ca c ưrii: diinti rièim cua mình, và lúc này
na } rinh k l i o n ^ c h ỉ đirọc sư diinu O' \ án phònii m à c ò n x â m n h ã p vào các ‘■'ia
iinh. N y ư ò i sư d u n g k h o n g c ò n phai chiu đựnơ cá c Sĩiao diên tói nữa. v ĩ ệ c
hiõỉ kè c a c Ịiiao (.lién tor riơ nèn qiian rrorm do :


ĩhi

nường

l ư a c o n [ i h ã n m é m đ o n g y ó i s a n ; n s i r ờ i ra m i i a m o t s a n p h ã m



lo ho thich hiiili tlanu cua no. \'à cái ho xem xct \ à thử chín h ià iiiao (.liệii.
'JgU(Yi ta sư dtini: phan đỏi các gi a o dièn tòi : klii thị trường điiĩ i;i cá c ricu
huan thi nyười sư tkmii khon^ c ò n m u ô n dìinu cac i:iao diện tổi cùa hệ thỏiiư
ỉa lÍ u ọ c i l i i èi k è t n r o v đ à } m à l i ọ (.laim s i r d i i n u tn.iiiu m ỏ i t r ư ò i m l àr n \ i ệ c c i i a

n in h

4


C i i a n d i é i i l oi c o t l ù' ( i à n l(Vi \ i ệ c k h o n g s ư cliini: đ i i ơ c h o a c SU' (Iliiil: k h õ i v ^ c ó

hicii CỊII.I lic ihoiiỊi. Môi t:ia(i iliôn lòl co thê ỉi;m L'hô nlniOL' clicm ciia moi ihicl
k c phiin n i c n i ỈOI Iiluiìii: m o l ei;uì (.liL'11 loi kỉiiẽn khiMii: SU' ( lu n u i1ii'o'c Hl' ilioiiu

iiiiaN C.I khi hẽ th on u d o c o lliiól kê ịih.iii incin tioiit: luyệl VOI.
M ọi đons: C(1 ihuc đã_\ nữa là tưtvim lác ne ưd i m a y n g à y c à n g d ư ợ c đ i a i chinh
nh aiih c h o ii u Iihò cac licu chiiãiii. T o chiìv ticu chiian qiioc lé ISO kcl họp \U|
c a c l o c h ư c (.ỊLIOC Iiia n ỉ u r B S I ( A n h ) A N S l ( M Ỹ ) v à D I N

( Đ i i c ) đ a c l n ' IM ('ìri

Iiéii ch uáii. ISO đaiií: troiii: eiai đ o a n c h o ra đòi m a n g liêu cl ui án aị-) clunt; cho
thiẽi kê tironu tac Iiiiuoi má> với só hiệu liêu chiian ISO 0241 (S le\ \ar !. 1'>9I I.
M ội so iMián t i o n e Iièii chuáii nà ) đã tìnie là các tiêu c h u ã n q u o c Ic chinh
thứv (<)42l pha n 1- "v iiiới ihiệii chmii:. chi da n các } è u cãii vé nhiẹlm \ u. \ à
c ac yéii cau hiéii ihi .10 1, N h iê u phán kh á c sãp tói đá> c ũ n g sẽ đ ươ c c há p
n h a n . Đ i c u iia_\ L'0 Iiíihĩa la các san p h á m co tươ ng tac ngư ời i n á \ tót co ihé
đ ư ọ c cdmì: n h ã n co SKIO diệ n " nh ãn con diéii h a u " (dấu hicLi c h o phép cLia
\ ’ién tiẽii c h u á n \ ì r o ' n e q u ỏ c A n h I \ à \ ì vậy sẽ có iru thê c a n h tranh. Mút
k h a ^. vẽ p h á p 1\. th eo luàt A n h và lưát c hâ u A u . người Ihiét kẽ gia o dié n có
thẻ bi kiệ n la toà. Cac tiéii c h u á n thiél hi hi ên thị \ ideo ( V D U ) c ua ISO d a m
b a o n s ư ơ i sư d u n s b a o \'é đ ượ c m ặ t. tranh đ ượ c các ván đề \ é m ã t d o sư dung
m á \ lính láu. T i o n e t u o n e lai c â n các nhà thiêi kê có thẽ bị kiệ n d o thièĩ kẻ
ĨOI.
Thi ei ke íiiao ciieiì rat qiian I r o n s cho dù hệ t h ò n g đượ c d e m báiì \ o i tir c a c h I
san ph an i h j \ điror iriẽn khai nhir mọt ứni: d u n e t r o n c gia đình. C ac hẹ th o n ẹ
m;i\ Iiiih
cani: Iirone la. \' 0'I nh a u hon. D o do. sò kro'ng các m ã điicíc \ ici
c h o dau \ a o \ a đau la itLiv £i ao dien) tăne lén. Trong phán lớn cac he thone
t h o n i ; Uii \ h ư ư n ^ m a i . k h o a n u
í m ã d u n a c h o xu' Iv g i a o d i ệ n , n é n ịỊia '
d ie n k h o n u
ỉa ph an ha_\ bi phe binh nhãt cua hc t h o n g m à Lon là phan
q u a n Ironí; \ ;i loon nh ié u chi phí nhai cua nh ié u c h ư ơ n g i n n h Mghién cưu.
M a . du k h o Inv; ra diRv' cac con so thoHi: ke chi ra ca c CIIOC iranh luán như

Ii-uone h ợ p iinh ĩin c á \ \'à im e duni: phán m é m cua các p h ư o n g p h á p k\ thiiat
phan m é m

h i n ỉ i thưL' n i n r n i : ni ĩ Li ơi t a r ã i h a >

bàn đén

tính đ u n g đ ả n \ ẽ

mút

kinh te c ua \'iév thiei kc cac uiao die n tot. Tii\ n h iê n, n gu ơi t;i c ũ n g đã Iihi
c h c p lai mọ! so V.011Ì: II in’n Iiiihién CLRI.
Moĩ \ à i M du n h o du' 0'1 đ a \ sẽ c ho ta t h a \ tinh d u n e đ a n c ua tiro-ng la . ngiitn
m a \ lot;
do iiL‘n h a nh k^

M oĩ coiii: I\ m;i\ iHih ìori Uii Iiéi kie m cUrơc S 4 I 7 0 () moi

kci LM.IO keo iilT.inỉi hdì \ c tndi irnt: tliiiT.: aii ỉoan. Đ i e u Iia\ đà đaỉ đirov IIỈT ’
ihicĩ kc lạp (karaĩ. I
M n r n i : c;ii IICII iroiiL iiKK) ciicii lap h;i\ d;i c h u | ) h c |’i fỉii JA\\ ' Ịihi Cdiii; i: I

Boeiiií:
M oi c o i m

iha\ \ I
1\

phi coiií: (Harri''.

đ i c n t h o a i đ à t i é! k i e m

điror

S4!7()0 moi

ng;i\

nh( > n g ư o i

t r ư,

t o n i : đ à i i đ ã > i i a m đ ư ( í c i h ơ i .siian c i a n h c h e c a c c a i i h d i , T h á m c h i m . u d u t h i c i


kè tót chi nẽt ki ê m được m ọ t thời gian rất ngắn trên m ộ t càu hỏi so ng ánh
hương tich ÌL1_V cua hang tnệu cảu hỏi là rât lón. Thiẻt kê ơiao diên tổi có thế
s à y ra c á c háu qua sau :


Tan sò mác lỏi trong đi ều h à n h hệ thòng và nhâp dữ liệư răng lên. Đ ể sửa ai
cac loi nay sẽ tòn rủt nhiẻ u thời 2 Ìan và tiến của. Còn các lỏi khỏno’ đươc sửa
cho đ ú n g có thè gảy háu q u a có hai nêu các quyế t dịnh đượ c ra trên c ơ sỡ dữ
liêu k h ò n g chính xác.



Hệ t h ò n g hoat đ ô n g ké m. H ệ thò ng có thể k h ô n g qu à n lý đươc ỉvhối lượng
c h u y ể n tác đã đươc thiết kê. h o ă c k h ô n g đat được độ c h ín h xác cúa đ ầ u ra.'do
!iè t h ố n g khó sư d u n s và khó học.



Hê t h ò n g khổng được sử d u n g d o người sừ dụ n g phan dối. N ế u người sư d u n g
c h a p n h â n các giao diện phầ n m ề m tồi thì đâv có thể !à m ộ t
biệt nh im g thưc tè lai k h ỏ n g lìhư vậy. Bộ Q uốc p h ò n s M ỹ c ho
v.'ua hè thong là do rhièt k ế gi a o diện rổi và phán tích các vèu
Ju. Thi èt kè giao diện tồi có thè dẫn tói việc k h ở n ? bán đượ c
trinh đ ó n s gói sẩn trẽn thi tr ưò na.
'



trườnơ hợp đãc
r ă n s sư that bai
c á ũ k h ò n s đầ y
các bộ ch ươ nơ
"

N gưoi s ư dung thát vọ ng khi sử d u n s hê thỏns. Điẻii nàv là do nănơ hiUât làm
'•lec Hiáp. Ngươi sừ d u n g bi c â n g thã ng và trong các trường hop đãc biẻt. thì
họ sẻ p ha ỉioai hệ thòng. Tàt cà các háu qua tréii 2ày nỉiiểu thiệt hai vé tièn
.'Iia và theo iuát vè tiéu c h u á n thì m ột sò trưòTiơ họp có thế bị đưa ra toà.
Thi ét kè giao dièn tòt !à cán thiêt để hè thòng hoat đôn o có hiệu quả. Điẽu
n a y rinh đ èn rưoTig tác n g ư ờ i m á y truiig piiaiu vi lụiiu
Iiliư |jliaiii vi hcọ.
F{è t h o n g phai giúp ngươi sừ d u n g đat đươc m uc dĩch c u a họ và thưc hien
c o n g vièc hièu q ua hoTì. H ơn nữa. các hệ t h ỏ n s tưnng rác c ầ n vưọt qua thưc tế
hic n tai \ a tao đièư kièn c h o người sư d u n g để ho có thể thưc hièn còn ơ việc
the o lìhrmg cach mới và s an g tao hơn. x ừ ĩ ý vãn ban !à m ỏ t ví đu. N a à y nay
con người co thè đá n h và rao các tài liệu dưới nhiéu hình thức mà neu d ù n g
m a y c h ữ thì khó và k h ò n g thể thực hiện được. Cuỏi cùn g, phai đ a m b a o sao
c h o khi sử d u n g hê thòng, ngươi sứ d u n g thày thoá m ã n và thoai mái. Sư phat
tiiè n m ạ n h mẽ cùa các trò chơi đi ệ n tử cho thấv sức m a n h cù a các 2 UÌ0 diện
kích thíc h sư hấp d ẫ n trẽn thị trưòìiR.
T r ưó c đây. mọi ngưò'i đ ã c h ấ p n h à n n hữ ng hệ rưon s tác tòi n h ư n s t r o n s tưonơ
lai thì khỏng. Phán lớn moi người đ ề u hướng tới phàn m è m m á y tính cá nhàn
c ó cac guio dièn người sư d u n g đồ hoa. T r o n s khi các s i a a diên nay chưa
đ ư ơ c h o à n hao thì c h ú n g vẫn là m ộ t bước [iháv lưọns: tư từ các hè d à u nhãc
lênh kieu cũ như CP/M và DOS. Tliièt kè 2 Ìao diên tốt đ a n 2 nh a n h chón^T [Ị-ơ
th à n h tièii chiián k h ò n g thể bò qua.

1.3/ C á c biện pháp giúi qu yét íưoTig tác ngưòi máy.
Th i e t kè k hồ ng phai là m ộ t q u a trình trưc giác. Thưc tẻ thì chi co mòt vài nhà
thièt kẻ tinh nhậy vói thiêt kè tốt, đối mới. còn phàn lÓTi m ọ i người thì k h ò n s .
T h i è t kẽ là mọt qua trình phai đượ c đà o tao. Đó là vàn đề áp d u n s tri thức vao

6


lìiot \-an đè va hoa t d ò n g m a n g tính chat hê t h o n g t h ò n g q u a mol loat các \aii
đẽ ina Iieu đươ c giai q u y e t th à n h c ong thì sẽ rao ra m ò t thièt két tỏt. T n tliLR'0 the là nhỮTic vhi d á n . iiiĩuvèn tủc và cac kỹ th uà t gảỉì liẽn ^ơl nha u tiaiiLi
m ộ t p h ư o n g pháp. P h ư ơ n g p h a p nay : h o cac nhà thiét ke bièt ho phai làm như
thè nao. T h e o kinh n g h i é m và thiet xé. n g a y ca n g Iihieu thu tuc hình rhưc va

đã c ta sẽ đưo’c 2 !0'i rhièu. G ã n đày. trang thái tn thức vé tưong tac ngưưi máv
j'nu vẽu nủm t r o n s p h a m v i cac chi dản và các n g u y è n tác. H iê n nay lìhirni:
cbi d ả n và n s u v è n tãc n à y (n h ư Smith a nd M o s i e r . 1986 ; Bro\vn, 1988,
Mav hevv. 1992 ; ISO 9421 'các n h ó m tièu c h u á n s ơ b ộ 10- 16) đ ư a ra cac chi
d ả n \ ề m ò t loat các \'ấn để tương rác n.sười má y. C h ú n g có thể đượ c bố xung
bơi c a c chi d ả n kiẻu ( n h ư A p p l e ' 1987. IBM. 1991 ì. N h ữ n g chi dẫn kiế u cho
biế t t ư o n s tac n s ư ơ i m a v t r o n g ph a m VI h e p nh ư c ác menii. các d ò n g ỉệnh. các
j ư a d ò '.a cac cìianh trưot... sẽ xuai hién và đươc sư d u n g irong ĩhiẽt kè như
thè na o. M u c J í c h là n h á m đ ư a ra m ot cai nhìn và s u y n ghĩ nhất qán đối \ọ'i
tất c a các 'ZÌao diè n đượ c thièt kè bã n g ^tyle. Các chi dản kièu được đưa ra
CUĨ12 V(3i cĩic du ng cu c ỏ n s cu phat tn èn g ia o diện người sư dung . D o đo các
chi LÌảiì đ ư a ra m õ t bò các khòi thiét làp giao dièn rnà cac nhà thièt kê
bử d u n ơ dê tao mộc ứ n 2 d u n s . Các thà nh ph ân nà y . ihưòtig được gọi
'■A'!dơeĩ". bổ \ u n 2 j á c ò m e n u . cac h o p thoai, c ác nut (button) '.à
n-ưc7t.".. Dưới đ à y là m o t sỏ các chi dản siyie t h o n g ù u n g và cac mỏi

có the
là các
thanh
trưòìig

\IÌC iiuic 'v:i thi suic :


i. )S F /M oi if : Dưa trên cơ sơ hẽ điéu h a n h U ni x va c u n g càp m ó t c o n g

cu phat

triéii 2 ìao di è n người d u n s (UI) hợp thà nh các j ư a sò X - m ọ t bộ 'vidget giao
diéii na ư ờ i d ù n g ư m ứ c tháp hoTi.
»Apple M a c A p p : MỎI trư ơng phat trién A pp le hiện
m ọ t ph iè n b a n J a m ò i tnrờ ng moi


n a \ đa n g phat t n é n ihaiih

gọi là Bedrock.

IBM C U A : G ia o diè n truv n há p người sử d u n g p h ò biên cua IMB dã đinh
dùnt^ là m m ộ t tiêu c h u ắ n á|) d ụ n g cho ĩàt ca cac hệ điê u hà nh IBM. m ã c dù
no c ó a nh hưcíng n h ié u hoiì tơi PS/2 và phièn ban U n i x IBM.

• M i c r s o f t \ V i n d o w s : M ôi trướns 2 iao diên ngưoi sư d ụ n g đồ hoa này

đã cíirợc

thiết lâp t h è m vào D O S n h ư m ồ t c à u tra lời lai h ã n g A pple. Có thè M i c r o s o t t
W'indo\vs là mỏi t n r ờ n s phát trièn £Ìao d iệ n ng ườ i s ử d u n g phò biên nhà t hiẽii
nay.


H e w ! e t t P a c k ar a s Ne\v \Vase : Phiene ban cua H P vè moi trường phát rn é n
: ũ n 2 dưa trên cơ sơ hệ điẻ u hà n h Unix.
C ác chi đ ả n kièu
cac m oi rrưoìig phat trién sẽ đ ư ơ c giai thich kỹ hơ n troim
: h ư o n g -L. M a c du cac m ỏ i rrưÒTi2 nay \'à cac chi d a n liên ket c ua c h u n g có
thê đ ã cai tièn đươc ĩhiẻt kẻ 2 Ìao diên 50112 c h ú n g klìong d a m bao guio diẹii
co sư d u n s đươ c k h ỏ n s . Do đ ó đòi hoi phai có k i n h n g h i ệ m . ti'i thức và cac
phươns: p h á p hệ th ố n a thi m ơi co thè thiét lập đ ư ợ c gi a o diện

C ác Iv th u v è t. m ò hình và c ò n g việc

thu c ò n g :

tòt.


C o I h é C'h;ì|) nhi i i i c a c h i ê n p h ; i p u i a i c ị u y c l k h i i c n h a u d o i v ó i v â n d è I h i c l k ê .
L o i i í : \ ; i D o u c i l ( h ) S O ) t l ã d è \ i i i i i m o l m o h i i i h ỏ c â p đ ẽ loi ii ! k c l i h i c l k è
iiroiiLí I.IC n ị i i i o i m ; i \ I i c n h à n h Iiliirii t h è IKK) \ ;ì Ci) I h c đ i i ọ v đii;i \ ;i() . ip tliiiiL; :
C a ị ) i h u c o n g : lhi L‘i k è k l i o n g i h õ i i i : c|Li;i I i u c g i r i c \ ;i t i c n CO' S(V k i n h i v h i c m

(lã c ó sư đ;im h;io c ó đ iiơ c Ihiêl kê lỏt hay k h ò n o bi ụ\á\ han h(Vi sư i h o n c

m i n h \ à kiiih iiLihiệin CIKI cá Iiliaii c;íc nh;i Ihiét kê, H ic n n a \ nh ic u iliiêi kè
p i ì o clièn van đirợc á[) d u n g ơ c á o thu c o n y . Kõ ràne linh hìnlí nà\ kh o nu liim
inoi ngiroi iho.i mrin \ ì k h ô n g ai ho c lâp dược uì từ Ihưc Irỏn. Khỏi iu C(1 c;ich
n à o đ ẽ p h o b i è n k i n h n g h i ệ m t ừ lhiL>i k ê n à v s a n i : t h i c t k é k h á c .

K \ thuá t lliiêt kê : Tliiêt ké đirợc tién h à p h t h e o c:íc pliu'ci'ii<: p h a p \'à các
Ii ^u yén tac hệ th õ n g . T r ê n thực lé khi dưa ra c a c niiiivén íăc \ à cac phirơin’
|>h;ip Ihì sẽ d a m b;io lao ra mọl ihièt k ế tot. CYu' nh a thiéi ké k é m sẽ lad lap
tUroc c ác rhiêt ké tot h o n \ à c ác nhà thiết ké íiiỏi sẽ thiêt ké' tol hơn nữa.
c cic VI dụ vé rhực tièn rirơng tác ngirò'1 má\' hiên Iia\ m ớ i đ a n c chí o hiróc đáu
\ é t \'é cá p k\ thuãi \ à \ ẫ n c ò n rât nhiéu \'iệc phai làm. K v thuàt phai c o

n g u y ê n rãc. Đ iề u n à \ ’ d ầ n đ ế n c ấ p tiếp the p ; k h o a h ọ c ứ n c dư n g.
K h o a h ọ c i'mg d u n g : T l i o n g qua két qưa c á c c ó n e trình đ iê u tra khoa họ c
n g L i ờ i t a đ ã c h i r a t h i ê í k ê . v ê v á n đ é t ư ơ n g t a c n e ư ò i má _ \ t h ì đ ã > s ẽ l à t ă m 1\

hoc ímg d u n g , Song thâ t đ á n g tiẽc. đi ều nà> đat ngiroi ta v à o 'thê tiên thoái
lirõng n a m . T á m lý h ọ c c ó thê c t u m s m i n h c ac s ư ki ê n vé rhê eió'i b ã n t’ c á c h
Iien h a n h rhi n e h i e m n h ư n g viec chihig m i n h lai rát c h ã m r Mỏ! nĩot thi
I i i i h i e m r á t l o n t h ờ i g i a n \ a t h ư o n e c h i c h ứ n g m i n h đư ơ c m o t h o á c h a i s ư
kien. C ac hẽ th o n c t ư ơ n c lac điror cáìi thanh rừ h.mg ng h ìn sự kién khoMc
chãc ch a n m a tam l\ h o c k h o n g thé chứiii: m in h đirơc là đ ú n c ha\ sai. T h á m
jHi đ ie u té hai hơn la nhiéii tronsi so cá c sư kiẽn n à \ lai anh hiiơHỉ: đén c á c sư'
Kicii khác nen kho c ó thê tiên hành cac thí n c h i é m đẽ c h ứ n c m in h chát lirom^
-hiiiig Jiia cá c gia(' d iệ n . Đ i e u na\ dan đèn kẽi luáii bi qưaii ranc khoa hoc
ưne du hí: khonti rht‘ c i ú p đ ỡ đươc £ 1.
Tu\ Iihieii. ii»ưo-i ta đã đ e XLiát ra m o t so phưo'ng p h a p mai C|u>e! \ a n de k ho a
1ỌJ. k_\ ihiiai 0'b:i ca p cu a tưoHí: tac níiLi'o'1 m :i \ . D a \ là ĩihừiiỊi m(i hinh cau
101 kh oa h ọc tri thur \ Ớ 1 c a c m o hinh đaníi đirợc ap duni: c h o thiél kc tưoiií:

uc Iigirơi m a\, iroHLi khi ly thiiyêt gia t;io nhiem \ u đira ra mot bién ỊihaỊ^ .ai)
'•iui hoiì lap irunc \'ao san ph am.
la.

m.

h i n h c a i i Iidi

Neii la m l\ liuc Ihi n g h i c m k h o n g tmv Iicp UUIỊI o'i điroc chí' Iiro-ni:

i ;k

nọiroi

n a \ thi no c o the iam điroc đieii nà\ mo! c;ich ciaiì IICỊI. T ã m l\ hoí !n ihức
ỉm ra mo! ỉo;i! c;k' m o hiiih m o la \ a clư loan Iihiêu khiii canh \ c lap liian \ ’I

■OII IIIIIÍOI. ho Iih(v

\ c i

kién íhứe Từ c:u m(i hinh n a \ . cac nuuycii tiiL hưííiiíi

i.iii líiiéí kc iưong tác Iigiroi m a \ dĩi i;i cloi. Níidai r:i c a c rnõ hình như \'á\ có

ht.' ttirọc cac nhíi thièt kc Iirơiìi: tac Iiíiiròi ma\ sir diiiig nhir cac conf cu Iir
lii\

Tii\

nhieii. cac m o

h i n h tri t h i R

i o a n c ỉ i r o v n g i R i i SII CÌLIIIÍ: CCI t h è

iani

8

chuni: hau n h u
1:1 IIOIIL: m o í

k h o n t : c o k h a na ns : dir

t r i r o n í : hơỊ T c u t h c

Nhieni


vu va ín thưc m i e n C() a n h ỉiưcynự q u a n t r o n u ( l o n u c o n g việc hiéu đirơc vàn dè
ihici kc.
Đ e tia loi van đẽ Iiay. IIULIOI ta đã đó \iiai r;i c a c ino liinh caii noi ( Baiiaal,

l')*-)! ). C a c I1K) hinh ti u n u hiiih Iiay đ ư o c d ư a n é n c ơ s ơ c a c m o hinh tn ihưe
. a n h a n . I i h i e i n \'1I v a r n t l n r c m i e n . V I t h è j a c m o l i i n h n a > g i i i p n g ư ơ i t a d ư

iloaii lõ laiiu lidii ca n latn '_:i. Tii\ Iiliicn. thiet ké c ac rno hinli m a sư d ư đoaii
can cir l\ i h u \ c i iri ihirc
ilionu tii) Iiiiứ c a n h la k ho ni i hc dé dà n ơ. H ơ n Iiữa,
ngu'o'i ta phai mai ral n h i c u tlioi giaii đô tliict ké cac m o hinh nhir vây. và kèt
^|ua là Cíliưonu pỈKiị) nav khuiiL: ^iLip la gicii qiivẽt dưọ'c van đè. Tiiv n h i e n . cac
m o liình ^au noi CŨIIU CC) lac d i m u c u a no '.a c h u n g !a sẽ iro' lai \ a n đ è ^Lr

diinu mo hình cau noi trone ciurưnạ

2.

Su' iiia lao (ironci lac imirơi ĩ n a \ .
Phirong p h á p n à v tàp rru ng \'ào san p h à m h(i'n là \ à o q u a trình rhiẻt kè. Y
từ o n u cLÌa no là cac san p h à m cưoim tac n s ư o i m a y c o kỹ th u a t tot c à n kẻ t hctp
Jiro'c cac V kièn ỉiay. N ê u đ ư o c m o ta \ a đ ư ợ c h ìn h rhirc h o á thi c ac ý kièn
nìiy co rhé đ ượ c x e m n h ư c á c Iv th u y è t vé r ư ơ n s tác n a ư ơ i m á y - có n g h ĩ a là
c h í u m iiiai thich \ à d ư đ o á n j:ic rinh chát c u a m o t thièr kè tốt rr ong vong
pha invi h o á c m u c đ íc h thier kẽ sư gia rao. Vì v â y . rư ơ ng tác người m á y c ó thè
tièn t n é n n h ờ hié u đ ư ơ c c a c h rhiêt kè c á c lop 2 Ìa tao h o n là sư d u n g c á c m o
hình đa Iiansỉ h o ã c c ac nơLivẽn tãc. Đ i ê u n à v đã đ ư ợ c phat trièn t h à n h chi
trình iiia tao n h i ệ m vu (C arro lỉ. 19S9. CaiToll et al. 1^)91 ). V iệ c trièn kh ai \ à
hi è u đ ư ợ c tièn h à n h so im s o n g ( \ e m hin h 1.1). Sư iiia tao h o ã c san p h à m đươc
đ á n h 2i á va t h o n ơ q u a p h a n tí c h n h ừ i m loi p h à n n à n . Iiiiười ta đ ã rút ra n h ữ n g
c h ă n Iv tònsi q u á t hơn. Sau đ ó . nhCms c h a n Iv nà y đ ư ơ c c h u y ê n vào v ù n s tri
thức tươiiíi tac niĩười m a y . N h ờ hiè u d ư ợ c m u c đ íc h cLia sư 2 Ìa tao t h o n g qua
p h á n tich n h i è m vu. iiHười ta đ ã rhièt kè c a c )Z\ã tao m ưi . C á c n ơ u y ẽ n tãc và ly
th u y ẽ t chi d á n thiẽt kè co thè ra đời từ t à m ly h ọ c tri rhưc. Sau đ ó sư g i a tao
đ ư ợ c thiẻt làp và đ á n h 2 Ìá t h ò n s q u a m ộ t c h u rrình cai rièn lãp. V â n đê là phai
chi ra p h a m vi ơia tao và c á c ki ế n Hiihi có thè tổiiii q u a t h o a n h ư thè n à o . V'í
d ụ. sièii vãn han ( x e m c h ư o n ỉi
c o thè đ ư ợ c x e m là m ộ t iiia rạo r ư ơ n s tac
n s ư ò i m á v r h à n h c ỏ n e \ à tu v ệ t \ ờ i . Niiưòi ta có rhể đ ư a ra c ac kièn nu hị là tại
sa o lại n h ư vây n h i m s m ứ c đ ộ nsiròi ta \ e m xé t đ è n c a c kiên nghị nà y khi
thièt kè c á c ízia tạo c ó liên q u a n ( n h ư c ác s an p h à m ti'u\ hỏi th ò n g tin) van
chira rõ rànii.

H ì n h 1.1 : Chii Iiình

tao Iihiẹm MI (s;iu C a i r o l l

C á c n u u y ò n t.k kỹ ihiiál :

9


(.AC lìuuvc n lac kv ihiiat iien cỊiian ten khai n i è m rhiet kc k\ rhiiat cơ khí và
t l i i ci k c i l i i r o ì i u . N c t i I i t n ra i l i r o c

kc

i i LLi i scn l a c . C.IC

l u a t ihi c a c n h à t h i e t

C(ì đirơc cac úhi dan dư cl(xui oh(' moi SC) !inh huong vàn đẽ Mao đó. V í

'lu. ^ac Iihà thiét kê caii noi biel cac kyp ihièt kê cau noi Iiàc) cíó CC) ích n h ư thê
lỉoi \'Ớ1 c ac \ a n tỉẽ I i e n e bici \ a ^ác n m i y c n licu iàm c h a n cau sẽ tác d u n g
IKÌ lai irns siiat \ a Ii o n u tai n h ư ilic Iiao. C a c thiet kè iLRtnụ lac ngươi m a y có
ttic ilico MI' mai
tirong tu' k h o i m
k li o nu in a \ la tu' 0'iig uíc n^Hío'1 m a v
ban iliaii IK) \j h i n h . Đ ẽ rut ra đ ư ơ c c ac q u y tác thiét ké tir c ac lý thuyé r đồi ngưcyc vè t n ư
rhức là rát kho, Toi lê hcm nửa là ::\c íié m á y rinh đượ c rhièr kẽ trẽn nh iê u
mie n rac roi nen k h o c ó thè chi rõ m ọ t lớp van đê. Tu v nh ién. các n s u y è n tãc
thie-t kè lai co Ihê g i ú p c á c n h à thiẽr ke !àm đirơc đicii nay. đăc biệt lieu các
ngu_\ cn răc đượ c đ ê la c ù n g \ cĩi c á c Lju\ tãc và d ư đ o a n troiiíi p h ạ m vi đê siai
thich khi nào ho c ó rhê h o ã c khi n à o k h ò n s rhế áp d u n s c h ú n ơ . Phươnơ ph á p
k> ■|iLiat n a y c ũ n g biê n ho c h o c ac phưoTiiỉ p h a p 2án c ác nơLivén tác. các chi
dãn lai thanh mor c h u ỏ i c á c vàn đê cãn qu an tâm. PhưoTm phap kỹ rhuat là
vàn đè ch in h đ ư ợ c n è u ra t r o n g c u o n s á c h n à y . m ậ c dù đ ê thièt kè được th à n h
c ò n g rhì có thè phai đòi hoi c a n c a ba p h ư ơ n g pháp. Do đ ó tỏi sẽ lưa c h o n \'à
đ a n x e n ca ba p h ư o n g p h á p n a y đè ho \ 11n 2 c h o nhau.
.4/ T ư o n g tac ngưới m a y \'à c ac p h ư o n ơ p h a p k h a c :
Phưoìig p ha p đ ă c biệt, c ò n g thai h o c . đ ã iiop phan đ á n s kê \ à o nro ng rác
ngưo'i m a \ . C ò n g rhai ho c . h a y ơ M \ !i 2 ưo'i ta con iioi là cac nh an ro con
ngLf0'i. là mot họ p h a n c u a ram lý h ọ c ứiiíỉ diiiie m a m u c đích cua no là cai
rièn rhiei ké thai h ọ c co thê đ ư ợ c á p d u n i i c h o m a \ tính, irén ca phưoiig di ện
Ịihaii c i i n g

n h ư c á c t c r m i n a l t h i ò t b i hi c Li t h ị \ i đ c o I i c n đ ư ợ c t l i i c l l à| ) \ à i l ị i i h

\'| nh ư thè n a o - c ũ n g n h ư p h ư ơ n g d iệ n p h à n m ể m - nhir liình d a n u m à n hình
thièí bi hién rhị v i d e o đ ư ợ c đ i é u c h i n h n h ư t h ế nào. T r o n ự khi m ọ t sò \ àn đê
cíìhì: rhai học sẽ đ ư ơ c m ô ta rhì c ác r à n s b u ò c k h ỏ n ỵ izian có n s h ĩ a là nh iề u
van đẽ mỏi trư ờn g và p h á n c ií n g n h ư c ỏ n s rhái hoc rhiét kè vãn phòníỉ, ánh
sani;. c h ỏ Iigổi... sẽ k h ô n g đ ư ơ c đ ê c â p rói. N h ữ n s chi riếr này có thè rìiii rhã\
troniT c u ò n G a l e r ( 1987).
M ọ i a n h h ư ư n g q ư a n t r ọ n g k h á c đ è n rưoiìiỉ tác người m a y là tàm Iv học tri
thức. Đ à y là m ộ t b ộ p h à n c ủ a t â m 1\ h ọ c iiiai q u v è r c ac vàn đè ký r h u \ è t . m ò
hì nh và kièrn tra t h ứ n g h i ệ m eíối với c á c hi ệ n tưcnig tn' riiệ n h ư bộ nhớ. lý luận
..giai q u y è t \ à n h â n th ức vàn đé . Kh(i a h ọ c IIi th ức s ư d ụ i i s ỉ m á y rinh lộiiií kh ắ p
và sư d u n g nh iê u đ ộ n g c ơ rhiic đ ấ y n h ư tn' ruệ n h à n rao (AI) tức là hièii con
ngiroi và niáy m ó c có thể SLI_\ n g h ĩ và h ọ c tàp n h ư thè nào. Tưoniz tác nuười
tà m ly h ọ c tri th ứ c á|i d ụ n s đối vứi c á c m ô hình, các Iv thuyèr
vè rưcrng íac người m á y . T a m Iv h ọc là m ộ t k h o a h ọ c c ă n han qiian trọnii đỏi
viVi (irong lác nỉỊưừi in á y vì H(1 c iin u c á p c a c kièii rhức vé c on nmrời. Th iè t kè

các iiè iná\ rnih cho con Iiiiười đòi hòi phai quan tàm rưi các tỉiơi han \à kha
n a n ^ tt i thuưc c u a c o n nmrời. N iỉò n nizữ h ọ c và im ỏn nsiữ hoc m á v tính cùn^^
CỊuaii tain clẽii vân tíò tưcvnu f;ic niiư('>'i m á v . C;íc CIIÒC đòi thoai baii'’ 11‘^ón ni^rr

lự nliicn làm n;i\ sinh các cong việc ciùim imôn imữ m á\ rinh còn cac anh
10


I i i i t vno
k h . i c n a \V

s i n h lừ' c a c n i o h i i i h l l i t i Nc
l l n n h \ c s ư- I r . i d cloi í h o i m l i i i >L!iử.i
.
1

I . i i n tiLiiioi \ o'i c o n n u i i ò i .

X ã hói hoL cũ n i: làm anh h iro iii: toi liiivim tac n u iio i m ;i\ m.ic clii k h o iii: ciiiaii
i r o n u baiii: l à m

l ý h( ) C. C ' ó n i : \ lỌc h o ' p I. ic l i ố Irọ' ma_\

líiili ( C ’S C’W )

là m ọ l

\ùiii> CDII ^11.1 tiicvni: tác niiười m á y lién quan tới COIIU VICC Iihoin \ à cac

^11 ma\ Iinli hò Iiọ' hciat đọnu Iià\. Xfi lioi học ciiim c.ip c.ic ly lhu\L‘l ho.il
đỏnu nhom \;'i 11.1(1 đoi ihonu tin uuìp cho \ lẽc thicl ké conu \'icc họp tac lio
1I'Ọ m a \ Imh. m a c clii ihiròni: lỉtì kh(í phát hiện ra anh hirdim c ua l\ ihiiycl
đ ố i \ ( í i t h i c t k é IICU s ứ ci i i ns: c á c m o h ì n h ỉri t h i r c . X ã h o i h ọ c c ũ i m

Ịihaii

vào phiroHi: pliaị'! học cua tii'0 'nu l;ic níiiiòi má\ Irén CỊII\ mo IcVn \à kv thiiat
các yêu caii thon,i’ qiKi phưoiiíi p h á p d á n lộc hoc. \ ' i ọ c cac phiicTni: Ịih;ip \ a
biện phap nhu' \ a \ c ó tro' thàỉih bộ phán cua lirơiiii lac ntitroi ina_\ li;i\ k\ lluiát

Ịihắn mém kionii cliính ha_\ khỏiiỊ: \ aii còn là \ã ii đô đaii^ đirơc xem \ei.
T ư o n c tác nciroi m a \ \ à kh oa h o c m á \ tính ;
T ư o n c tác nciroi m a} x a m nliập \ à o nhiêu maiiíi cưa kh(ia hoc m á ) tính. Lĩnh
\ - ự c x ă m nhãỊ' 1 n h i é i i n h ấ t ] à k ỹ t h u ậ t p h â n m ẽ m

\ à c a c \ a n đ é lièii q u a n đ c n

thiẽt ké pha n m e m . n h ư p h á n tích hệ t h ố n c . đcậc ta \ ’à thieỉ ké. H C l c ũ n u lieii
quan toi tii tiiẹ nhán tao ( A l i \'à hệ dựa tién tri thức vì nhiéu iiiao diện cai lién
đòi hoi cul q ua ĩiình ti í ruệ. \^ ' dụ. n s ỏ n ncũ' tư n h ié n la m ot p h ư o n c tiên trao
d ỏ i t h o n e I i n i i i ữ a COII n e i r ò i v ó i i n : i \ t í n h đ ò i h o i t i i tLic n h a n t a o .

Pháii phu'o'n'2 phap h ọ c cua tii'0 ’ne tac nmrói m a \ nêu ra nhiéii \'àn đẻ cĩiiii: đã
đLi'0 'c đe ^ap iroiii; k\ thuái phan mein. Phan Iich cac >eii cau là m õi quan tam
c h L i n c . ct ' i i Ị-ilian l i c h h ệ t h o n s : \ à

Ịihan t í ch n h i ê m

Mi .'O I i hi ì ní i n é t

t:ion
I ihau.

Ca cac ham phan iich. cáii tiLK' dữ ỉieu \;i đinh hiroTiL^ đoi lircTne đeu anh
hưo'n£ đéiì ca li.ii \ a n dẽ. Đ a c la c ũ n s là m ọ ỉ NÌinLi hỏi tu Vì kiéu hình iluiv k\
rhuat phaii m e m đà dirọc SU' diins: đẽ chi I'õ kic đ ọ n e cua cac đoi thoai tirơní:

tac. Phan m e m rương tac có tac d u n e đoi NỚi thiéỉ ké hinh thức n h ư bai k \
m ot m o đ u n phaii m e m n à o k h á c. \ à một bọ ph á n tưoiie tac n s ư ở i m n \ đã ap
duní: hinh thirc hoa đẽ phát trién ca c nsiuxên tãc thiẻl ké. cac kv thuãt đãc Ici.
\ a t i o n e ino! c h i m c mii c c ó han c h ư n c m in h thiél ké so \ 0'1 cac liẽu ch uá n cua
t i n h tưcmii ta^ lot. T ư ơ n c t á c n e ư ơ i m d \

tro' t h à n h

b ọ p h á n t r í c h h ợ p CLUI k v

ĩhu al p h a n m e n i la c a n thiét \'ê mòi hì n h t h ứ c \'à p h i r o n c p h a p c â n c ứ \'a(' MI'
thirc đè phat ĩiieii c;ic hệ c o n e nehiẹỊì như' S S A D M (p h ư o n c phap hoc ihiLM ké
\ a plián Iich cac he thons: cau tnic). Đ é dal đirơc ĩiuic đich n a \ . phán IcVn các'

Ịihuoiii; ỊihaỊt thiét ke đe can tr o n c cLion s ac h n à \ đeu đir0w điii tr o n c Ịiham VI
phi r ơns : p h a Ị ' hoL

thiei

ke \ a

phan

tích các

he

thoiiíi c a u

tiiìc m ;ic d u

c hi r i i

hoan hao s o n c o Aỉih \'áiì c o tht* đưor x e m là phudìie phap toi nhá! đê ph;ií
i n e n cac hc' ihoiụ- thinvỊio mai.
Tri liic nhan iaci cũni: quan lam loi lam l\ hoc \ à iri thưc íiKHie nhir iưcrní: lac

ngươi m a \ C'a hai phươni: ph a p đcii ihiét lặp c ac m o hinh l\ luan. bo n h d \ a
mai qiiyẽ! \;ui đc m a c dii c a c h íiiai quyét va phói canlì cua chiirií: khac nhau

Tn’ Uic nliaii !cio dii'(ú thiic đá\ hirciTi.t: vẽ thiél kc ma\ moi.

dac linh Iihií


^'on người vé n s o n ngữ. óc tươnsi tươnH, lý luận và kiến thức, t r o n s khi mói
quan tâm c u a tưoiig rac người là sư d u n ơ các hè dưa rrèn tn thức dê [ao điêu
kiẽn c ho tirưng tac. Đ ié u nay xay ra ơ các 2 Ìao diê n n a o n ngữ tư nhiên, qu a n
lý dôi thoai t h ò n s m i n h , các 2 Ìao diện người sư d u n a
thè thích Lm2 và cac
tac nh ã n t h ò n s m in h.
T ư ong túc n g ư ờ i m á y c ù n g c h u n g rnòi q u a n íủm \ (?1 kien tnic phan m é m tronơ
khoa họ c m á y tính. Các p hươ ng pháp, kỹ t h u à t và các chi d á n sẽ k h ỏ n s có
hiệu q u a trừ khi c h ú n g dược dưa vào các c ò n 2 cụ hỗ trợ được m á ỵ tinh hod.
C ho đ ẻ n n a y rưong tác người m a v a nh hương: rất ít đèn n h ó m c ỏ n a nơhệ ph ân
m é m n h ờ m á y tính (CASE). T r o n s tưo'na lai. rương tác người m á y sẽ trờ
thành mộL r hà nh p há n c h u á n c u a các c ò n 2 cu n h ư các p h ư ơ n s pháp và các
i ì ẹ u \ é n tăc c o n g n g h ệ phàn m ể m . Các 2 Ìao d iê n n g a v c a n s tinh '.'1 hoTi ; '.ì
rhièr lủ[i các mòi trường thièt k ế s i a o di ện ngườ i sư dunii và cac hè q u a n !ý
giao dién ngươi sir d u n g đ a n g trơ [hành vấn đê c â n thiẽt '. à đ ú n g đãn. C h ú n g
ra sẽ fro’ lai '.'ủn đé n à v tronơ c h ư ơ n g 9.
T ó m lai. tưoìig tác người m á y là mót thà nh p h à n cồt lõi c u a lý thuyẻt kh o a
học m a y tíiìh. N ó là m ột bổ xiina quan trọns c h o CỎRƠ n s h è phàn m è m và
phàn tii'h hệ ỉh ò n g / thièr kè ; đ ỏ n g thời c ũ n ơ ợÓỊ't nhán iihiều trons tn tuệ
níiàn tao.
.i

1 oniỊ ket :
Chưoìig 1 đã giói thiệu c ho chiínơ ta \'è '.'ãn cỉê tươniỉ rác ns ươ i m á \ , T à m
quan trợiig c ủ a tưong rác ngươi m á y troiiiỉ thièt kề hệ m á y tính đã được ch ứ n s
min h trên phưOTg diệ n kinh tè' - các sàn p h á m ĩhiết k ế rổi đêu bi that bai trẻn
thi trưons. Các g i a o diệ n tòi làm t á n s c á c lói và ơủv c ă n g thãnơ cho íigưòi sử
-iung. Các hệ t h ò n g có giao dièn tòi sẽ khô ri s đượ c sử d u n s hoãc bị phan đòi ;
Hưn nữa. các n h à thiết kẽ sẻ phai ch ịu trách n h i ệ m đối với các 2 Ìao diện [ói
' he o luãt tièu c h u à n .
ChưoTig c ũ n g đã đư a ra đưò‘nỉz bao \-ấn đề t ư ơ n g tác ngươi mấy, Các phưoi is
pháp lý thu yê t. c ac khái n iê m về t ư o n s tác n s ư ờ i m á y bãt đ â u b ã n s m ó hình
ba cấp ; thu c ò n g , kỹ thuài và k h o a h ọc ứng d u n g . Các bién thể khá c nh ư các
T1Ỏ hlnh c á u nói. a n h h ư ớ n s c ủa tàm lý học đối với thiết kẻ và lý thuvết 2 ia
'ihiém Mi đư a ra c ác phòi c an h khá c. T ư o n g tác n s ư ờ i m á y là m ột loai p h ư ơ n s
ih a p kỳ tỉiuãt n h i m g nó CŨIIƠ bao g ổ m ca nơhiêii cứu ỈÝ thuyẽt và kiên thức
^^ay tính c h o cac 2 Ìao diê n nsười sử d u n g . Đ ể biết chi tiết hơn vè vấn đế n a \ .
iã \' x e m Carroll I 199 i ).
Moi q u a n hệ eiữa rưcTng ĩác người m á y vói tà m lý học và xã hội hoc dươc đé
:ầp troiig p h a m \'1 k h o a hoc m a y tính. Ly thiiyẽi: Iirong rac nơuơi m a v được
111 ra rừ tàm Iv h oc và tr o n s c íù m ơ m ự c hep hơ n là xã hội. T ư o n s tac nsưoi
n a \ là mỏ[ ph a n q u a n trọng h à n a đ â u cu a k h o a học m a \ tinh và cù n g '.'ơi
: ỏ n g n g h ệ ph a n m è m . nó tao rhành đói tượnơ n s h i è n ciai c ua thièt kè phán
Tièm. T ư o n s tác ngườ i m a y c ũ n g đề c à p tới cac vấn đề £ Ì ó n 2 như trí tuệ nhàn
ao \'ầ sứ d u n ơ c á c hè d ư a trè tri thức b á n g các s i a o diê n th ònổ minh.


T Â M I,Y N íiUOí S Ừ D Ụ N Í i
T r o n u c h ư o i m này c húim tòi sẽ tiìiih bàv khai qua t vè tám lỵ n hà n thưc mà
phìi nợỊ'> voi guuì diện - ngiròi mdv \'i tính nó đir ọr bát đ â u tìr chỗ làm th ế Iiàc
để ta lĩiih hội 'Jươc thòiìg rin từ moi trưò'ng \iinii q u a n h bãris thi giác, '.a sau
đ ó tiến tơi hiéii nh ững t h o n c tin m à m ình n h â n đươ c. S a uđó là vièc điè u tra \'ẽ
bo nhớ. làm th ế nào để c á c r h ò n í tin dươ c làp m ã và có thể đ ươ c km giữ.
tronơ 2 Ìới han cua bo n h ớ của C0 I1 nơười. Đ i ề u nà\^ dản fó'i hoat đ ò n s trí tiiè

và làm n h ư thè nào để ta c ó thế fim ra lý d o và aiai q u v è t dược các vân ủè.
V ị ê c đ i ề u kh iể n hoat đ ỏ n g trí tuệ khi tàp tr u n g đ ư ợ c coi n h ư là n h ữ n g v à n đê
lất c ă n 2 th ả n g và mệ t rnòi. C ỉiư ơ ns này c ũ n ợ h a o 2 ồin ca phán tó m tăt s ơ lưọr
n h ữ n g Iisuvẽn tác 2 Ìao diện trẽn CO' sở'nhữns hieu biết \'ề tàrn lý con nsười.
2,1. Dti n h ữ n g ngiròi sư tiunPheỊ) án du riỄiưòi - m á v tính sẽ được sư d ụ n g troiií; c h ư ơ n g nay. tói h v v ọ n s
rana, \'ơi m ụ c đích đưa ra lãp luán cưa c o n ỉisư òi dé hiéu hoTi. Xin cdc bạn
h ã v lưu ý rãng việc khái q u á t nàv chi là rnột m ỏ h ìn h vè c ac h làm thè n a o đê
lỊXinĩ t ủ m tiết c u a c o n nsưỜ! có thẻ V thứ c đ ư ợ c vè h o ạ t đ ỏ n s c ủ a s ư v át trẽn
v-ơ sơ n g h i é n cứu \ é ràm lý. viẽc khái qu a t n à y k h ò n g có n s h ĩ a là m o t két luận
CLioi c ù n g 'v'ề b ò n ã o COỈI M2ười d ư ợ c c à u ta o ra s a o và h o a r đ ộ n o n h ư th è n a o .
N h ữ n e c h u đè nh ư váy '.'ản là nhữnơ vàn đẻ rãt thict thưc c ua \’ièc n g h i ê n cLh.1
tá m lý. V iệ c qu a n sái bộ n à o bă n g cúc bỏ xư lý. cac bộ n h ớ \ à cdc ihorie bao
•.-■hi ià m ộ t sư rưons rự thiiàn tiên.

C a ’j trúc cơ bản cùa bộ xử lý con người
Bò n ã o c o n ns ườ i bao í ò m mor sỏ lưcyng lon c ác té b à o thàn kinh, ước n n h
khoaiiii 15 tý. Các tè bà o thần kinh là cac véii tố c ơ ban c ua xứ lý t h ỏ n s tin
c o n n s ư ư i và việc ơhi nhơ. Các rế bào thán k i n h liên lac với nh a u b ủ n s c ac tín
hi ệ u đ iệ n , nhữiìs; c hi in s k h ò n c g i ò n s nh ư n h ữ i ì s tẻ b à o trong cac m ạ c h đ i ệ n ,
m a thay vào đó ỉà sự lièii lac hoú - điện. Đ i é u n à y co n s h ĩ a là bộ n ã o con
n ^ư ờ i k h ò n ơ phai ho àn to àn là só Iihư m a y tính, nói đ ú n g hem ià. bỏ n ã o ho at
đ ộ n s b ă n ơ sư kèt hợp ca m á v tính sỏ và rnav tính t ư ơ n s tư. Các tè b à o thăn
k i n h có thể aửi các tín hièu tói Iihau đế b á o hi ệ u m ộ t sư th av đối tr a ng thai,
v à y n ê n việc ra trana thai sỏ 1/0 là rất cá n thiết đối với việc tính toán. C á c tín
h i ệ u t h á n kinh (được 2ỌÌ là cac tín hiệu x u n s ) di c h u v è n doc the o các tè b à o
th á n k in h n h i m s đê c h u y ể n tới một té bà o b ê n c ạ n h c h ú n g càn
phai đi q u a
đ ư ợ c m ộ t tè bào bèn c an h c h i i n s củn phai đi q u a đirơc m ộ t k h o a n s ,2 ian bào.
K h o a n s tròng nà\' khá n h o ( 2 - 5 m i c r o n s ) nhưiiiĩ c h ín h vì '.'àv m a no lại
m a n s d i ệ n thè. điéu đó có nghĩa ỉà các nơ ron thă n k in h k h o n ợ thè n h a \' q u a
đ ư ơ c ỉvhoans rr on s nay. Sư truvén 2 Ìửa cac tẻ b à o đ ươ c thưc h ién b ủ n g hoa
ho c . H o a t đ ộ n g hoa - đièn nà \ co n s h ĩ a là tỏc đ ô n h ă n cu a thán kinh c h a m
hcfn so \ ớ i tòc độ truvẽn tín hiệu dièn t r o n s m á y tíiìh.
Cdc tin hiệ u đièn đươc phar ra từ các tê bà o chán kin h t h ư ờ n s x u y é n x u ấ t hièn
ò at, m ỏ i m ộ t tín hièu là một sư thay đổi rr an a thái ti'0 n 2 m ọ t k h o a n g thời
2 ian n s ã n n 2 Ùi 010. T á c d ụ n ơ m à c h ú n s có đ ư ợ c tr o n g q u á trình
n h â n tê b à o
n à v k h ò n s l ã n s lèn và c ũ n 2 k h ò n s ơiam đi x u h ư ó i i s n h à n khi d â y th ân kinh

13


Các tno liinh nhàn rhưc :
iNhữim I110 hinỉi Iiay d o ca c nhà la m Iv ho c đưa ra đê giai thích hoat đ ộ n g tri

tiie c u a c on ngư oi bãníi rnot ho ai đ ò n u t ư o n g iư với việc \ ư lý m á y tính. Rát
can thiét Ịiỉiui n hơ raiiíỉ các ĨĨIC) ÍTiiih I i a \ k lio n g chi là m ọt V ỈIICITI tiưu tưong.
•111 cluiNcn CIIOI ciiim \ è bo inav C(M1 imưcíi làm viec n h ư thè n a o sẽ phirc tap
h o n lai nliicii. C a c m o hìiih n h a n th ứ c I i a \ . !U\ nliicn. \ a n lat co lac d u n g txíi
VI
iTiinỈT hou cuc ƯII d i c m
cac LỈicm moi hiin CIUI h() in ay con Iigưíii
Tr(inẹ ỉhiet ke m a o die n chúnsi la sẽ can Ịihai sư d u n g n h ữ n g đã c rinh n à \
T r o n u c ac Ịthan sau. sư lĩnh hoi \ a sư nh à n tíiức sẽ đ ư ơ c kh a in pha q u a VICC
,ư duni: m o hinh \ ư lý rho ng tin d ư a rren sư nghitMi cưu b a n g c ard trong xeiíìx
I 1983).’

Mot m o hinh khac mơi hem đ o là c a c he rhong phu ve nhan thưc g ia o dicn
( Barnard. 1^)88) cũ n ơ sẽ dược sư d u im đè giai thich sir xư ly rhong rm cua C('»n

n^ươ i tư mor q u a n đ i é m kh a c nhau. Tát oa cac ĨTIỎ hinh đẽii đòi hoi viec nliủị''
dữ liêu từ thè 2 Ìới ben Iiiioài. ĐÌỂU n àv lien quan tới sư lĩnh họi. qua tnnh tièp
nh â n t h o n g tin từ thẻ 2Ìới b è n n ơ o à i . r r o n s khi đ ó sự n h â n thức được COI là
hoa t độiiii rn tuệ m a ra m iè ư ra r r o n a c ác thuár n g ữ h à n g n g à y , n h ư rìm ra 1\
do. ơiai qu v ẽ r. SIIV n a h ĩ \'à n s h i è n cihi \ a n đẽ. Sư p h à n biệt giữa hai khai
n iệ m trên, "lĩnh hòi" và 'nhủn bièt" k h ò n g rõ ràng boi vì. khi ta tièp nhàn
r h ò n s rin. ra cũna: di ễ n 2 iai đ ư ợ c luon thòníỉ rin đó. T r ư ớ c rién. ra sẽ x e m \ é r
q u á rrình dẻ ITnh hòi.

2.2. rám nhìn
Tủm nhìn là 2 Ìác quan trội hơn m à ta sư d u n g khi tircmg tac vơi m á y tinh, giác

q u a n nà v tác đ ộ n 2 tới thièt kè m à n h ìn h V D U (rhiêt bị h iê n rhi vid eo ) và các
hình vẽ đ ược m ò ta khac.

Sư lĩnh hội b ầ n s thị 2 Ìac đ ư ợ c thế h iệ n ớ 3 vàn đé sau ;
- T i ẽ p n h à n m ộ t kích rhích bèn n s o à i , trong trưòTig hợp nà y bức xa rừ trưòng
điệ n là ria sánii,
C h u \ è n d ịch m ộ t c ác h c h í n h xác các kicli thích tới c á c x u n g lực c u a tl.iy
tliân kinh.

' Gán V
c h o c ac kích thí ch .
« niihĩa
c
Đ ẽ iỉiai qiiyèt vàn đỏ đ â u tiên, c á c tê b à o th á n kinh ph ai thàt n h a y c a m VOI
anh s á n c . Ả n h sánii là một claim c u a bức \ a rừ trư ờng đ i ệ n có cac bưoc Sdiiu
giữa 4(H) òc TOOiim. N h ữ n u d a n g k h á c c ua bưc \ ạ c ó c á c bươc s ó n g dài hon.
\ í (.lụ nlur bức x;i tia h ổ n g lìucì.ii h a \ bức \ ạ nhiệt, thì h ư ớ c s o n u là lOOOnin ;
lioãc c ac hướ c s ó n u ng ã n hcrn. n h ư tia X-C]iiang. Đòi với loại ánh s a n y C() ihè
nhìn đ ư ọ c . sư phãii |)hòi màii s ắ c đ ư ợ c xác đ i n h h a n y c á c biroc sóiig ; tại c>íc
hưí Vc s o n u d à i ((-»5{) - 7 ( ì f ) n i n ) l à á i i h s á n , ụ m à u c!o. i h c h i ệ i ì q u a m à u s ã c C U A
h ì n h ;iiili c Ị i i a n u Ị i h o t(VÌ á n h s ; i i m \ a i i h t a i c a c b ư o v s o n t : n g a n l uí i t ( 3 ( 1( ) i i i n) .

1.^


C h ú n g ta có khá n ã n g nhìn thày m ọi sự tha y đố i theo hlnh anh q u a n g phố ;
n hì n c h u n g , c h ú n g ra có khà n á n g n h a y b é n tỏt hơ n ớ d ò n g 2 iữa c u a hình anh
quang phổ có rhê nhìn thàỵ đươc của ta (CÓ nghĩa là mau vàii 2 j. Q iính vì lý
do n à y nìà m a u v à n g !à m à u có tác d u n g t r o n s vièc thòng bao c h o biết tnrớc.
'.'i d ụ như m à u và n g đ ượ c d ù n g đế sơn đâ u m ũ i các-tà u ho a đế làm nổi bàt dáu
táu. T u y nhiê n, m à u x a n h và m à u đỏ khòns; dẻ n h ì n thày ; m à u đo k hò no nén
'lung đê chi chi tiết trèn m àn hình V D U (thiết bị hiển thị v id eo) bơi vì nó đãc

biẽt kh ó có thế n h ì n th âỵ khi có á a h s á n s từ p h ía sau. Đ ộ n h a v m à n thay dối
íừng cá nh â n và tìm g m à u săc da. H ầ u hết m ọ i nơười đều có thế dễ nhìn thấy
rnàii v àn g hon là m à u đỏ và m à u xa nh , t u y n h i ẻ n , ta c ũ n a cần phdi xét dến
trư ờng họp m ù m à u . K h o a n g 9% s ố phu n ữ bị m ấ c ch ứii s m ù m à u . và ph ần
Icm k h ò n ạ có k h à n ã n g phàn biệt đượ c m à u đ ỏ và m à u xan h lá cày.
M ột đăc tính vât lý k h á c đó là c ư ờ n s độ c u a nó. phưcai 2 phá p đo x e m nó có
thè c hứ a đưo'c b a o Iihièu n ă n g lượ ns. NTiưns t h ủ t k h ỏ n s m a y . sư n h â n thưc
cù a c on người về á n h s á n s h i è m khi tao ra m ộ t m ó i q u a n hè gán gũi với các
'-iãc tính vật lý thưc tẽ. Và h ậ u q u ả là độ c h ó i c ù a ánh sáng theo q u a n niệ m
cu a c h ú n g tòi k h ò n g chi là cưÒTi 2 độ vật lÝ c ú a nó. mà còn đươc q u v định bơi
Mr vi sai giữa các c ư ờ n g độ ánh s a n s Ironơ m ộ t h ìn h anh.
A nh s á n s có 2 c á c h đ o khách quan, đó ỉà đ ộ c h ó i (SÒ đo lươ ns dnh sáng bức

xa từ nguỏiì) \ à đ ộ [irơng pha n, và một c á c h đ o c hù qua n, dó là độ chói độ
tr i m s (độ t n m ơ c u a m ỏ t vát nhìn thấy).
Đ ò ch ói Ị Ỉ u m i n a n c e ) ìà c ach đ o ánh s án ơ đ ư ợ c ph an chièu rừ bè mãt. Nhìn
.■(iLing, cac bè m ã t tới hủp thu nh ié u diih s á n s h o n và các bề mãt; sanơ hàp thu
It anh s á n s hoTi, Vi '/ãv các đối tươns mà u rrănơ ^uấr hièn sáng hơn. Đ ò chói
này. khi đo b á n g đ ò n g hò đo ánh s a n s c h u p a n h . đươc biểu hièĩi b á n s can de la
tro ng một méc '.'Uòng {cd/m).
Đ ò rưOTg p h a n (c on rra st ) đo vi sai t r o n 2 ciộ c h ó i s iữ a các bể m ã t & được bièu
hièn q ua ty lệ.

Đ ộ tươnơ ph an

=

^riiax ^ưim
----- ------------------ hoă c
' ^inin

ÍL(đối tư ong) - (nền

Li n èn )
C ò n g thức
đ ư a ra c ách đ o 2 Ìffa 0 và 1 đố i với độ tưoTi 2 piian
lừ
ihap tới cao. VI lý d o n à \ ’. đế tao ra m ộ t đố i r ư ợ n ẹ r n o i bàt lèn [I‘0ri2 mọt hình
anh. rhì m òt đò choi toàn bỏ ca o là m ộ t đ ộ c h ó i Iv rươnơ
và một vi sai
lííii giữa đòi tượnơ \ à ph òn ơ nèn. Đ iè u n à v p h ù hơ p với c a m 2 iac '.ể độ tươiiơ
ph a n ca o đòi voi b ó n s tòi trong áng s á n s m ặ t trời rực rỡ. Tr ên m à n hinh V D Y
cac kỷ tư hiế n thi n ê n có rnòt độ tươ ng p h á n c a o với nền ph òng. M à n hlnh
đ e n - trăng mói sẽ d a m bao kha năR 2 có thể n h ì n thây lốt hcm.
16


II.IỊ) kr.i \ ; i l r; u) l.n n i o l l;n. i l o i i u ơ m ứ c l i i di i i : l u, V i c c li éi i k c l t é b;'ui u i ũ a c; i c
i l , ì \ I h. i i i k i n h . I i i y I i l n ê i i . \ ,III c o ilu'- ỉti li;iii c h õ \';'i l à m h ĩ i m I.II n i o l h o . i i đ o i i "

cii;i Ic IxKt.

ihik' c1a\ \ ;i k k li ihicỉi IKV K h i pliãii lo'ii Cik lé h.'i(i lli.iii kinỉi

Iioiil: ho II.ÌO . 0 Iiìinu hiiili kho.iiig 150 m o i liõii kél. anh hirơng cta hop Iiày c o
I h c r á i Ị i h i r c l a [ i \ ; i c o k h ; i Ii. iiig | fi p ni ; ì Ị i h ứ c I n p hcvn n h i c i i s o \ Ó I I r o n u đ i ê n
Iir s o , M o i ph i i c vnt ; t h ứ c m o i c ii;i kh( i ; i h o e m ; í \

t í n h đ. ĩ đ ư o c s ư t l i i n u đ c " l ; u > I>I

c ; k Ị i h i c n b; i n n h à n 1.10 cii;i h o \ | | 1\ i h a n k i n h .

Hinli 2.1. C ác lièn kcM giua các lẽ bai) thán kinh đc hinh ihaiili moi macỈT
logic Ct)ii Mgiàíị. T;ic dunu Iihán cac lé bào phu ihuoc v ào CA liìii so cua ca c
\L1I 1U đirọc Uio boi từ VICC UƯI c a c tè b a o va ca loai liéii kêt . c ó th c là liên kei
kic h i h i c h h(xic h.iii che.
No ron A D N điroc \ è tronu hình (a) \ a (b). Ca hai tẽ b à o bén Ircn L'o C.IC moi
lieii kéi kR'h í h i c h \ o i ca c te hàc' b é n dirơi. n h ư n i : ca hai p ha i đirọc do l c h á \
lìlnr tr o n g h ìn h (a) đe dtii ch;i\ ỉc bào bén dưoi. Nêu n h ư chi mội nơ m n c h a y
Iiiiii IKÌIIC hiiih (b). ihi lé h a o h en diroi k h o n e c h a m đưo'c lới đ i é m c h a \ .
Moi coiig O R vẽ trong hình (C) và (d), Tai đá> mol tẽ b à o thứ ba đ ư ơ c đưa

\àc) giũa, té hào nà\ có cac lien kẽt kich thích từ nhữníi no ron bcMi nén Iihưnt:
IIÓ lai chi c ó một lién kẽr han chè tói no ron bèn dưói. M ộ t té bà o bè n trẽn se
tac đ o n e IƠI te bao dưóì nh ưng k h ỏ n c tac đọn<: \ à o lê bào giữa ( O R ) . tLi\ vã\
hai te b a o iién đéu đol cha_\ lứ bào siũ'a. tc bà(i nà\ sau đ o neãii Iro' lé hào
ben dirơi khoi hi đoi c h a \ idiéii kiéii A D N ) ,
c tiL le biU' ihaii kniíT \ a

\ a ĩ Iironi; cUroni: n h a n Iac> ironi; maiii: 110' IXMÌ

diioc !(> chirc
ỉiro'1 phiiv,’ lap \ a cac' m a n e liroi. Tac: cÌLinc ciia lê bào
điUK \.K đinli kỈKniỊ: ^hi [i.iiiy SI.) Ilioiiị: C4K Miiií: \ a chiiiiLi nhaii dirọv tií

nhĩmg tê hàd ilicUi kinh khac mà COM banỊ: đo Iiha\ cam cua các phan ứnc cua
chunị:. Mot \ à i cac tê bào đoi hoi rãt nhiẽii c a c ximi: đẽ kích thích chiint: hát
c h . i \ , m o i c a c h C( ' h i e i i q i i a . t i o i i g k h i L' ac It' b a t ) k h a c h o p VÓ'I c a c m u v đ o n ứ i

bám ra! I i h a } . Sư đieu chinh \ a c;iL' lien kéĩ liaii ch c lien kéi kích thích c ó tlũ‘

hat chiroc c;í^- cong logic A D N /D R \'i các thanh phán locic ma\ tinh iiroTic tư
khiK. n h u m i n h hoa t i o n c hình 2.1, \ ic. s i r d u n i : c ul lieii kél lu)an ỉiiiirov CỈK'
p h e p caw Ic' bac'' d;i_\ th a n kiiih iỉi;i\ đ('i
liei! ke! jii;ị chuiii: lhe(' dan<’ Ciici
đaii \cio. Đ a ^ ’ tin h n a \ cIk' p h c p m a i i g ÌLR)'i biẽi dirov khi n a o lat' I'4i d ii o c cac
liẽn két mó'i \'à loai hii đi
licii kẽ! cf:
Cac k' had thaiì kinh Iroiii: bo Iiàd diro. IIOI I1C11 cíiai ch c \ ( Í 1 nhau trtMie mol
niiiiií: l ư o i l al Ịiliu^ í a[ '

Ri ci i đ ( ' liúii CIKI c o n Iiíiiuii \ p ciiiiị: p h i i \

\' | liOM l ì h i c i i s o \()' | h o \' | XU' l \

v c n o . M o i s u C(' ụ; ui íj í hcct

I; 1Ị'' ' .à í i nli

IICII IICII n h a i . \ ; i L ' h u i i u 1J \ a i i C'()II h i c u Cịiui lì

IMI. thui. c u a b o n ; l o I.II nhi r i ì i : n n i ^ t ỉ c t h a Ị i

ÌKVII hieii m;i\ .
Tii_\ ỉ i h i é n đ c C(' ihí.' hi ci i s a u hdì ) \ c h( ' m a \ c o n ntiLĩoi c l ni i i í : la Ịiliai s ư ' d i i i i Ị ;
i n o i m o h i n h m a u Iriiìi t ươi i i : . (.lo la

tliưL l i i e n l a m c a c h IKK' đ c c a c h('

p há n x ư l\ lóíiic iroiiỊ: hó n;i(i C(1 thc lam đư'()V

14


Đ ỏ c hói í b n a h t n e s s ) (đô rrimơ). nói mộr c ách khá c. !à m ộ t c ác h t!o chủ c Ị u a n .
m á c c ù nó co (hể c o -m ò i q u a n hệ VÓ1 độ chói phan c hièu I l i m i n a n c e ). n hư ng
Khi?n2 ohái lúc n à o c ũ n g cỉáng tin c à y đươc. Đ ô trưng đ ượ c đo ba n g nh ữn ^
Viểm'"tra d ê ph àn biét ve d i è m 2 iới han hoá c chi về các vi sai dẻ nhủn íhay.
Giói han cLÌa sư ph àn bièt đỏi VỚI tà m nhìn c ua con người có thể đươc tóm iat
q u a ty !ệ sau :
dL


đ íiq g h à Nộr
í
: TRƯỜNG DẠI HỌC CÔNG NiQHẺ '

=:k

”t-----h----------------ữ v i e---------n j!

L
Trong đó ;

ciL là độ chói c a n h V'én

L là độ choi p h ò n g n é n s au
k là k h o a n s cách, k h o a n s rìr 0.01 đên 0.02 đói với m à n hình
VDU

\ ó đ ư a ra m ộ t tv lệ p h ò n ơ n ề n s a u / p h ò n g nên trước giữa 1 : 100 và l ; 50.
Vày nên. Ivhi đ ộ l'hói nền s au tá n g nèn thì c àn g kh ó nh ìn thày a i c đối tượng.
VI chẻ c h o n ẻ n m à n hình V D U t r o n s sán h s án g rnăt irọt iưc rơ co thc tao ra
cac '.ấn uẻ . n h u nHưưi sư d u n s m á v tính đê ỉong co m à n hình tnih íhẽ ỈOiìg
L Ỉ D sẻ ĩ h ò n g báo'^Tiiv n hiê n, tính dăc bén c u a ĩhi giác k h ò n g chi phu thuỏc
VLIO đ ỏ choi
đô tưoĩìS phan, n h ĩ m g yèu tò khác như tia sóng rừ phía sau .à
sư ph ức h op c u a hình anh c ủ n g rất q u a n [rọng.
Tính sác bén và đ ô nh ay c a m c u a thi giác.

T í n h sãc bén c ủ a thị s iá c c h iu à n h h ư o n g của rát nhiéii y ê u tò. Có đ ò phức tap
c u a chíiìh h ìn h anh. c ư ờ n 2 đ ộ c ủ a á n h sáng , và m à n a nh. C ư ò n g đỏ ánh sáng
th a p lao c ho h ì n h anh kh o p h à n giải. Đ ộ nạ y c a m vè thị giác củ a con ngưòi
h o a n ìoà n đ a n s ka i ý ; n h ư m ă t c u a con người co thè n h ìn thás' ĩro ng b ó n g tỏi
h o à n toàn, m a c dù 2 Ìới h a n t ầ m nhìn, điêu này có n g h ĩ a là lưọìig ánh sáng
n h ò n h ấ t m à có thè nhìn thà y đ ư ợ c , sẽ g i a m đi theo tuổi tác. T h à m chi ca khi
ca nơười c ó thể nhìn thày ánh s ă n g ở nh ĩm g cư ờ ng độ tháp, thì họ vàn có the
phàn 2 Ìài chi tiết nhò và khi đ ó sẻ đòi hỏi một độ roi tốt đối với trang thái làtn
vịẻ c b ìn h thườnơ. Đ iè u n à y liên q u a n tó’i m à n hình V D U . Các im đ i ế m c ua đò
c hói tót trong các m à n hì nh V D U là ;
T í n h sác b é n t ã n s nèu đ ộ c hí trớ nên tot hơn và đ ộ rươiìg phan phong
t r ư ơ c , p h ò n 2 s au tánơ.
Đ ỏ c h o i rot h o n có n g h ĩa ià đ ộ m ơ trong mã t nh o hon. d ộ m ơ nho hoTi
nà\' là lã ng dộ sau c u a tá m n h ì n
. T r o n g con inăt. đ ộ m ơ cu a m á [ dược đieu
k h iè n b ă n g t r ò n a mát. nó c o tác d u n g ĩirong rự như g a m độ nhó’ c ua c a m e r a :ừ
F5 .6 tới E8. đê tạo ra m ộ t đ ộ s á u tập trung hiĩih tòt hcni.
X é t vè kh ía Cíinh ầ m ban. đ ộ c h ó i tá ng sẽ làm c h e 3Ư n h ủ p)C
ji hQUỏCịSẲ^HA
ạ v -> ^ J P U 'Tỳ T>
N ồf

hcm

sircẹ lỊíẹ irsiS e lrữ c tiếp có thể trở nên bất 1

. -V-.'

'V': :--.r V!;::-.;ị

ấ ím ề r m m ^


mat phà n bièt d ư ợ c m o i sư thaỵ thoi trong m ỏ t hì nh ánh trong m ộ t kho ả nơ
thơi 2ian ngá n. Sư n h ấ p n h á ỵ V D Ư phu thuôc vào ty lè làm rươi, co
so ìân trong m o t g i à y m à m à n hình được q u é t và hinh anh được vè
nh ư có m ò t rhay đổ i n à o đó x a y ra nh an h tới m ộ t mức đủ. thì mát
rhay đươ c m ò t tr a n g thái tiếp theo đó. và sẽ k h ò n g phân biệt được

nghĩa lằ
hịi. Nếu
sẽ nhan
sư khac

Iihaii giữa tìmg h ì n h an h. Đ iè u này. đươc gọi là tần ỉ o hợp nhất sư nhấp nhủv,
xay ra tai k h o a n g 32 h ì n h / g i à y và viẹc ao a n h tra ng thài tiếp theo đó đươc
khai thác tro ng t h u ậ t c h ụ p aiih p h im diện á nh. T h ư ờ n g thường các m on ito r
V D U sư d u n g c ác tỷ lê x u n g q u a n h 50Hz (q u é t tr o n g 1 giâỵ), tỵ lệ nà v tránh
dươc sư n h ấ p n h a y ớ h á u hèt c ác tnrờng h ọ p c hi trư các bộ hiên thi đô choi
cao.
Đò sãc b é n c ủ a ihi g iá c c on người khá c đặc bié t n h ư n s rừnơ cá nh à n m ộ t rất
dê thay đôi. Ph à n lớn c o n người có thể p h à n 2 iai được "cdc khe h ờ rộnơ
k h o a n g 2ĩTim nh ìn từ m ộ t k h o a n g c ác h xa ià 2 m n h ư n g điều nà ỵ cho ta thav
rãng con ngươi có thè n hìn n h ậ n các hà n h d a n g có nghĩa nh ư th ế nào M ọt
clièu q u a n tro ng h ơ n đối với thiết k ế giao diê n đ o là đ ộ phàn giải của các hình
phưc tạp h o n và c ú a c ác c h ữ cái. M ộ t thử n g h i ệ m vể q u a n g học đo khả nãnơ
nhìn b ă n g q u a n h ọc đô i với các c h ữ cái có đ ộ c a o là 2 0 m m n ằ m ở h à n s CLioi
a i n g . đứiig nhìn ờ k h o a n g c ách xa 6m. th â m c h í ca k h ả ná n g t m n g bình c ũ n s
mới chi có thè n h in đ ư ơ c các c h ữ cai có độ c a o là 4 0 m m . Rất ít người có rìiỉ
-l a c h o a n ha o. váy n è n thièt k ế m à n hình c ần phai tính đ ế cac khá n ã n a trunơ
binh c ua c on người. .Víòt thu hú t tao thiết k ế đối với loai kích cỡ các kv tư
d ù n g t r o n s vãn ban.
Kích rhước c u a c h ữ cái in đượ c đ o bả ng c ác p o a n s . 1 poan g là k h o à n ^ \Ị 1^
inch : v n y n è n , 10 p o n n g sẽ rao t h à n h đ ư ơ c c h ư c á i c ó cliicu c a o k h u L ỵ ~ 1 0 / 7 2

hođc 0.1 4 inch. V ă n b a n in th ườ ng giới ha n t r o n g p h a m vi 2 Ìữa đ iể m ì s và 8
po a ng bất c ư v ă n b a n n a o nh ò hơn 8 po a n g đ ề u k h ó đọc được. Phán lớn ván
ban trèn m à n hình V D U . m à n hìn h nàỵ có k h o a n g c ac h đoc la 0.5 m. cán phãi
được tã ng lèn th à n h 12 p o a n g , tuy nhiên, v á n b a n dàn h cho nén rnáv đèn
chiéu. nơi c ó k h o a n g c á c h đ oc là 2 õ m . phai là 18 - 24 poang.
X ư ly tà m n h ì n :
Con m ã t c ủ a c on ng ườ i rất íihay c á m với á nh s á n a bởi vì ch ú n g có các tê bào
thàn kinh p h a n img kh i đ ể ra á nh sáng. Các tế b à o tiếp nh ận được p h à n chia
thành cac rè b à o riếp n h â n c h u y ẻ n m ò n h o á về m à u đen. m à u trắng và m à u
sũc. C h u n g đươ c p h à n b ỏ k h ỏ n g đ ề u trong v õ n s m a c (xe, hình 2.2) te bào n ế p
nhãn m a u đ e n và t r ã n g ràp tru ng xu an h q u a n h V ù n g biên irìa). con cdc te bao
tièp n h a n m à u sủc tủp t r u n g n h ié u hơn ơ v ù n g t r u n g tâm. cdc tế bào tàp trunơ
toi đa ơ v ù n z hỏ m ã t. đ â y là đ i ể m râp trung rư nh iè n tronơ v õ n s mac. Điéu
nay dá n tói sư n hì n [r ung tâm và sư nhìn b ã o q u a t \ ièn. Ta có thè nhin thay
:not k h o a n g kha r ò n g trước m ã t c h ú n g ta k h o a n g 60 dô m à k h ò n g cần sir

Ihani ;^ia cua khLÍii g)ác. nhimg ta lai chi có thè nhìn chi tiết trong một khu
vưc nho ma ta táp trung nhìn. Đ à y là vị trí c ủ a vùri£ hò hay vìina tàm của măt.

Tàrn nhìn b a o q u a t x u n g q u a n h vién hơi tirong tự n h ư m ọ t minitor, nó ràt tốt


kh i n h ìn nhữ nơ c h u v ể n đ ộ n g và th ay đổi và rất k é m khi nhìn chi tiêi. -Cièu
n à y d ả n tới m ột thiết k ế của m à n hìn h, ví du ;
T r o n ơ Windovv. k hò nơ hv vọng c o n người c hú ý d ẽ n chi tièt trong hai avc: sò

*

n è n g rẽ c ù n s inòt lúc.
T r o n ơ các hệ th ỏ n a đ a phưcms tiện chi có m ột hình anh nèn đưoc biéu lnện
n ơ a y l â p rức. Ví du n h ư người sứ d u n g k h o n g thể vừa c hú ỷ vao hinh a n h 'Tiot
bư c a nh c ua m ộ t bộ p h im và vào vid e o c ù n g m ộ t lúc được.
Đ ố i với b ấ t kỳ m ộ t 2 Ìao diệ n nào, việc sử d ụ n g c h u y ể n đ ộ n g là c á d i hièii q ua
ĩ T o tr o n g vièc tho ng bá o tầ m nhìn b a o q u á t
tãp tru ng sư c hú ý cu a ngirỜ!

*

sử dụns.
Hình
G i ả i p h ả u c on mát chi ra bề mảt tiếp n h à n (võn g m a c i va v u n g hò. mot phan
c u a v õ n s m a c có độ tâp trung c a o lìhất ờ các n h ó m tẻ b à o hi nh q u e \ a ninh

" T ô n g m , và c a
, , . ,
,
m ô n g mát thể Ihuy Ị nh
đườ n ơ nhln con ngươi
:'
,
7;
_
t h u y dịch 2 Ìác
mac
trong siiót dày c h à n g
ire^gincơ m ál


m à n g lưó'i (võn g ữ
'Q
dièm V

đ iẽ m m u
Day than k.nh thi a.á,
C.1C n w c h m au
Dich thiiy n n h

T r ư ơ c khi các hinh a nh được t m y é n vào b ộ não. c on m á t có mỏt so lưoìig
đ á n a k ê v é s ư t ã n £ a n h , h ệ t h ò n g t hị g i á c c ủ a c o n n g ư ờ i t i è p x ú c VỚI s ự t ha>

đổi n-on2 cường đọ á n h sáììg t h â m ch í tốt h o n cà c a in e r a . bời VI m á t có thièt
bị điề u ch inh c ư ờ n s độ tự đ ộ n g thiết bi này có khà nãng nàng c a o dộ nhay
c a m c u a ìế b à o dâv th án kinh tr ong b ó n g tối và h a th àp đ ộ n hạ y c a m nay
rronơ a n h sánơ. M ộ t ví dụ khác vể tiền xử lý đó là s ự \ ử ly c u a kh u vực \ i i n s
bièn'^ V o n g m a c m ã t có các m a c h hổi tiếp có tác d u n g tâ ng sư dò sỏiìg cua
vìinơ v i è n ^ V à hậ u q u ả là c on m ắ t c ủ a c on người c ổ k h ả n â n g tìm bát làn so ng
ở c ac đ i n h và đãc biệt là di c h u y ể n c ác đ ỉn h rất tôt. Đ i ề u n à y đã gi úp tạo ra
thiêt ke m àn hình, tạo ra sự kích thích di chuyển m ộ t cách đáng kè. và đỏi VƠI
m ỗ i thiết kê bi ểu tượng, trong đ ó các \ ì i n g biẻ n rõ ràng trò n é n ràt qu a n
trong. V iè c thưc hiên các đăc tinh c ủ a h ìn h anh ờ bướ c tiếp th eo bướ c thè hièn
arửi c ò n tiìru tượng hoTi nữa.
'

Đ i è m thu anh chinh đó là nó k h ò n g chi là quá trình chup anh thâm chí tai giai

đ o a n s ớ m này các đăc tính nhài đ ị n h c u a hiiih anh vàt lý rát t a m tưoiìg.
T h ể hiệ n a nh :
C á c x u n 2 lực c ủa dâ y thần kinh đ ượ c t ru yề n hưih từ m ã t tới m ộ t v ù n g dặc bièĩ
c u a bộ nao, vỏ m á t nơi tiếp n h ậ n các h in h á n h và d i ẻ n dị ch thàiih cái m à ta cc
t^he n h ì n thay được. T o à n bộ q u á ti in h v ẫ n c ò n c h ư a đươ c hiể u m o t c ác h h o à r
19


toàn. Tiiv Iihièn. cac imu vè n tac c ơ han tlã điroc đi è u Ira rat rõ rang. C ác tè
h à o IICỊI n h a n đ a c b i e t h o a \ a i t r o cỉõi \' oi c a c ỉ h a n h [ i h á n s a k h a i k h á c t r o n ư

hinh .inh n h ư là cac đinh, cac góc, c;ic tha nh \ à c ac khe.
Hình 2.3 C ác ao a n h nhan trong sư tươ ng ph an ; cac dai bien the M a r c h va lươi
đieii kh ie n H e i m a n n . Các ciai khoĩig co sư t h a y eiòi n a o rõ nér ĩid n ỵ ánh sanư
ma ta CC) ihc Iiliiii LỈươc \.1 cac hinh horm troim gi ao nhau ^'Lia lưo’i đicii khicn
ihirc sư k h o n e toii tai. Uưa theo mảu cãc Miim lirc cu a d ãy than kiiih d o tac
(.long tư n h o m I.ac fe bao \õns: mac. neu mor (e bào ĩhu nhàn clãc bict sẽ háỉ

chá\ . thì \ iec rmven rhong bao ranụ phan ciia trư(ynd a n g eiãc biẽt Ilhanh. d in h v A .. .) . Báng cach kẽt hợp han a n^hin s-ac lè bào.
mor hình anh c ó Ihe được tao nen như là mọt hợp Iir cu a c a c hình n g u \ é n ban.
lU) \ a c đnih c a c hinh d a n s \ a ca c hinh phưc rap mà ra nhin t h a \ . Các m a n u
rhan kinh nhan tao cỉược rao d im g như là n h ữ n g 'rẻ bcào nhãn"

perceptrons

no c o kha n á n g nhan biet dư ọr j a c hình \'a c a c chữ cái. Tỉiât ĩhii M là. nh ững
m a n g này c ũ n g đưa ra kha nanơ nhàn biét đ ư ợ c cá c hình anh mo' nhat. rrong
khi ta chi c o thè nhìn đirọc j a c chữ cái bị n h o è.

V o m á t n h à n lai mor khoi lưoìig cac r h ò n a tin 2 hi c ac đả c tính kh a c nh au c ua
hinh anh thành már mà. Sau đ ó \ o mãt phai s á n a tao ra V n s h ĩ a cLia bư nhìn,
ch in h là hinh anh mà ta nhìn rhay. nưoài rhònọ; rin này. N o làm đư oc như v á \
là n h ờ c o sư th am khao nhĩma 21 í h i được t r o n s qua khư vao bọ nhơ.
dung
mor qua trình ho p thành đãc tinh cua đỏi tưựne và đưa ra lý do \ ẽ các đoi
rưoiiỉi tronii m o t hình anh.
( T r a n g 20 ) H ìn h 2.4 C ác hình anh k h ò n s rõ I'àii2 :
ỈU) C h i m ưnti. n i i o n s (b) lọ hoa/inãt lìiiươi
I C) c ỏ g a i r r e / m e c h ò n a ( Vự ) \ à ( d ò n ư d ư ớ i ) v Ị t ( c á c l o ạ i t h o )

Marrí 19 8 2 ) đã giai thích răniỊ ta hiêu được cdc hình anh n h ờ c ó mot ch uỏi ca c
birơc \ ư lý : bư ơc đãư tièn. cac đối nrợns đư ợc nhàn daiiii (xac định) Iheo ca c
hinh d a n g c ơ ban. sau đo cac đãc đ ié m bổ x u n g sẽ đ ược thêm vao. bao iỉom
c a đ ò s â u và p h o i c a n h kliai cỊuat c h u n g c ủ a m ộ t h ì n h a n h đ è ta o ra !iiột bứ c

ph a c h o a 2 . 5 D ; bước \ ử lý riép rheo nữa c ó thế d ả n t(ýi m ộ t \ iẻn c an h 3 D
thưc b ã n g c a c h s o sáĩih cac \ i sai s iữ a cá c hình ánh ca 2 c o n măt. có lỊơhĩa là
s ư n h ì n n ó i . S ư I i h à n b i ê t đ ò i t ư o T m l u ò n l i i ỏ n h o ạ t đ ỏ i i i i r à r t o t . nhi i Ti i : đ ỏ i k h i

kèi

lai là cai mà ta nhìn thà\ lai k h ồ n s phai là cai ơ đó. hơn rhò nữa sir

d iễ n d ịc h c ua ta vc cái ớ đó iai dưa vào bộ nhớ. Đòi khi q u á trình n à \ tạo ra
mộr loi và t;i nhìn thày mót hìnỉih anh ao í i á c . Các ao anh nhìn nà\ sư diinơ 2
c a c h đ è làm đ á n h lừa C0 I1 mai \ à hộ n ã o : đ ó là sư m à p m ờ và sư ÍƠI y. C ác
hinli ;inli ino là Iiỉnniụ hình anh mà C(i thè đirọc nhìn ih eo 2 cá ch hoãc nhiêu
hon nữa ; nhữn^ co n Hiĩưừi khac nliau sẽ nhìn thày ca c hình anh khac nhau
hoi vì họ vìm nhìn anh vừa iư đưa ra nhữnii ý nuhĩa riêiiiỉ cứa mình vê anh đcv
H m h 2.3 \ à 2.4 đư a ra mót \ à liình ;U) anh khono; rõ là n u Iiổi rièni:. Sư uựi \
tíã đ á n h lừa COII tnát h ă n e cacli đ u a ra cIk) nó một (làu mõi sai (1 trnni; mót
íiìiih cinh.

20


Sau đ ó sử dims, bộ nhci dò ciins: cá p nhiint: th o n u tin c on ihicii tlê c h o |ihìi hoỊ-)
V(vị ilAii m ó i (l ã đưi vc U()'i ý \

1.10 I >1 ni (' t ; u ’> >iiili \'C c;ii

(1 ili).

V a c h i C.III k i c m

ti;i một c;ich kỹ liiònL: ihì 1;| sC' ỉhày rò cai cliéii doi IIUIIOV. Sư iioi y CŨIIU cTi
Ihè cu n u cà|i . V i ệ c cu nu c.ìp ihicu ihoiiii tin khoiiị: c o hiọii cỊiia Ironu mot
hình anh va sau đó đua ra mọt đáu moi phụ biinii mÌLMig, N u a y khi COII n g u o i

nhìn thá'\ mot \â lh ÍZÌ đó Ironii hình anh mà irirớc đó ho khỏng nhin thay, nhii
m in h hoa tr('iig ;io anh Dalm at ian Uiinh 2 . 5 )
Một íiợi

\ \ c thô hiẹn h ã n e ihị íiiac là việ c hiêii sai cá c liinh anh. bo'i \ I mtM

một con nuuới khi nhìn moi \'át thì liion kèm theo y nghla riêng cua minh \é
\'ật đó. N h ư la sẽ l h ấ \ . cac biéu Iiioni: CŨIIU có nhiẽii c á c h h iế u đòi V(ii n h iê u

níiười khac nt;>aii. \ ’ièc hiẽii chinh xác. đúng một hinh anh biêu tưoni: chi ct)
thê được bao đain bãnii việc kiêm tra y nchui CLUI nc).

2.3 N gh e và nói
T r o n c khi thị s i a c là m o i ei ác quan tròi h ơ n đoi \'ới lien hic ngirời - ma> tinh
h i ệ n n a > . thì t r o n s t ư o n e lai ít n h á ĩ t h í n h g i á c c ũ n g s ẽ g i ữ m ọ ! \ Ị trí q u a n

t r ọ n s t ư o n c tự nhir thi ciác. Nói m ọ t c á c h thích hợ p tr o n g \ iệc điê u khiéii niii\
tinh

Q u a thực, cac san p h à m nhii' D E C T A L K \ à h oa tiéu thoai c ủa c hư oì ig i n n h
A p p l e ( A p p le s V o i c e Nav icalor) cho p h é p cac lệnh nói diéu kh iê n m a \ tinh
\'à hẻ t h o n c D r a a o n IBM là bộ \ ư 1\ Nan ban sự iru_\én liêng nói i s p c e c h
d o i \ e n ) . T i e n c nói eăn lién \ó'ị cac \ a n đẽ \ é g ia o dién n g ó n n g ữ - ĩu n h ie n
Hién n a \ kha n ã n c cua các hự ih o n c li én g iKii ii'ong ma_\ tính phii thiio.' \ac'
đ ã c tin h n h a n biêt \ à lieu hé t h o n g n a \ c ó Ịihai do i p h o \Ó '1 n h ữ n g ngiroi noi

khac nhau na_\ khone. \ I đu :


T i é n s noi lien liêp c h o n e lai kha n á n e hiêu biét tirngtừ riéng biệt. Tù' sau

cic

hon nhiéii. nhưne lai khòne tư nhiéri. \à hiện na\ phan lo'n các hé thonc đcii
lập tiLins \a ( ì n é n e noi lien tiép.



So-sá nh £Ìữa sự n h ã n d a n c t i ê n s nói phụ th u ọ c \ à tiê n g nói k h o n g ph u th uo c .
Tiénii nói phu ihiiọc dẻ nhàn hon. boi vì ma> tính chi phai nhàn d a n g ca ch

phai ám cua chi mọt nsirơi. ĩione khi dó tiéns nói khong phụ thiicK đòi hoi MI
nhận daiì£ cua bât cứ m ọ t iiiọng nói nào. Tient nói cưa nam và nữ. am đieii
g i ọ n c nói \'à tiéne dia plnronc khac nhau khá rõ rang.

H ìn h 2.5 Phoni: lo phan CƠI y \'C ihé hién : khi p h o n g to lén. haii hc! m o i
n^^ưoi đéii nhin t h a \ mot CCMÌ c hó D a l m a i i o n I io nc birc Iianh Tii\ nhicii. m oi
s ó n e ư o i c ứ nãn<: Iiãc h a t ' đ(') là c o n ho.
N^^hc c ũ n i : bac' 2 cìm

\ a n đc tưoní: tư n h ư nhin

kich thích, chuycii c a . đac linh

; V iệc tiép n h ã n

IU) \ J ( ) C.IL \ i i i i i : l ư c c u a t i a \

c u a c; i ú

íhan kinh

đau đ o k e m th eo \ Iiíihia loi c at thoii': b á o than kinh. A m thanti d u o c ỉiu\c1t
tới c h u n c ta diro '1 d a n e mot chu oi són<: áp lưc trong khoiiị: khi. Cac sónii a m
th a n h co đ à c linh vé lán so va cươnt: do. T a n sò la c á c h đ o đ o gan n h a u CIKI
cá c scmc am thanh và n('> dirơc shi iai thành cac C(in s o s ó n g đ ẽn tai c á c d i c m


nuhìn e;ic chu kỳ lioii,ụ inol


cttrơc UOI la kil()hcrls. T;in S(^ .1111 ilKinh ihiioìio tlnoi' m i c u I;i’ nhir rĩi biiVíc
(p il ch) ; !an so cìiiig c;io (hi biioc mol am Ihaiih càng cao.
I io n g m ọt

. điioc bicii hieii h;iiie

Hnh

H n h 2.6 T a n so \ à đ ọ hiên ciia c;ic scíní: ám than h
(a) So ny a m Ihanh đ ơ n chi ra su ih a \ đói d o hiên vói lãii sô
ị h ) Sư c hia cãt m o t m a u I;m so phưc lap rhanh nhiẽu s o n g tan so đcrn gian
Iheo Iioiiyén tãc ph ân íichs Poiii ier.
"
~
C'iròng đ ọ á m th a n h là c ác h âo nano lưoìig cua cac s o n g ã m th a nh . C ư ò n s đó
-•ó lièn q u a n đ è n đ ộ b iê n , đ ọ b iẽ n là c a c h đ o n a n c hrựní: SÓI12 â m t h a n h tai
mot
só đ ă c hiet : x e m hình 2.6 la coi cươ ng íio n h ư 1 à
t i ê n s nổ cua
mọt a m th a n h n h im g. khi co sư th a m gia cu a thi giác thì cái m à ta n c h e th àv
x h o n g phai liion luon tư ong xi mg \ Ớ 1 phiiong p há p đo vât lý. Â m th a n h có tan
thap. truNẽn nhiéu năng lưcyng hon và vé mãt kỹ thuâi mà nói thì ám thanh
ío lo-n hon. T u ) nh ié n con ne ưo i sẽ chãc c h a n m o ta đ ượ c m o t bư óc ca o
^high - pitch) nhirng \ é \ ãi l_\ ma nói thi mot am tha nh c ó cưòiií: đ ộ th àp sẽ
-() t i e n g ĩo hoTi m o ĩ a m ĩhanỉi co Iiàn^ iiroìi^ c a o bước ĩ h â p
^haii lo'ii các á m tanh là moĩ hop tir cua Jac so ng lai nhieii tân so k h a c nhau.
N'ga_\ ca moi a m iha nh dơn dirov ỉao bo'i mot ám thoa co m o í rán s ố ch ín h \
HOI c h i i o i c a c t a n s o p h u . c a c l ai i s o c a o hcTn đ ư o c ÍỈỌI l à h o à á m ( h a r m o n i c s )

\

, 11..

_ *I.

1

\ m cua m o t a m tha nh. Irong am nha c. đ ư o r tao bơi cac két hợp phức lap c ua
:ac tan so hoà am I i à \ . Nhir \ 0 i iriicrng hop liép nhaii anh sá ng , s ứ xư ly trước
:o ta m q u a n trong xiiát hién cu n g XỚI X’iec nghe. Tai cua con người đ ư o t thích
rng \'ƠI viẹ c p h â n tích c á c a m tlianh ph ứ c tap, \'a t r o n c t i ê n g nó i đ ã c biẽt.
lẽiiị: nói lii m ọt kéi họp phúv rap c ua cac soiìi: am iha nh. phiíc tạp đèn nỏi
n a MI đai diẹn d o hoa trcMig anh ph o ghi lai (x e m hinh 2.7) tronc’ 'cTionc n h ư
n o t c an h m o hoàr, Ican. Tai phai íach đ ư a c tai ca cac táii so n é n g rẽ u , các
n a n h p ha n đo hién ĩ i o n e rnot a m tha nh như \'a> .
H i n i 2 . 7 T a i g i a o cỉilmi c u a n e i r o i SII CÍIII1Ị:

Iih pho a m tha nh ciia tieiií: noi licn Iiu
tiich ho'p nùo
các tir.

Chii \ rauL: khoní: c o m o t khe ho'

Tici \ i r |\' iiỊiht' ;
Cac Ic ba o liêp nhà n trong tai (ioiil: chi ra moi SIÍ c h i i \ c n m o n ho;i iươiií: tư
mir hé t h o n g thi íiiác . mot \ a i le ha o Iiep nh an đicu chinh hoai đọns: đ ỏ i \ ' ớ i
CIC laii s ô a m t h a n h đ a c bi et . tioi ií i khi đ o n h ừ n í i \c b a o c o n lai đì i p lai đ ơ

b ê n lai m o t tán so đã c biél. Mol á m than h bao L’o m nhiéii tan so đirơc chiivén
tỉ a n h mot máii c;ic xuno lưc d a \ than k m h đai ciicn cho c;ic io;ii d a i đ i e m a i a


nó. Dai rân dối v«Vi sư 2 Ìái m ã riènụ nói là rừ 2 6 0 H z đ ê n 5 6 0 0 H z . tiiv nhiên.
\iiniz tan S(-) lừ 2 - ^ k H z ià q u a n tioiiii nhat. Đ ié n thoai chi tnơi riu_\cn fừ 3(H)
đ ê n 30(K)Hz vày ina ta đã c o thè HỊỉhe điroc iienỊi noi m o t c a c h kha đủ. Tính
sac hén c u a ihính m á c h o à n toàn tro ng dai tân rìr 2 0 0 - 2().()()()Hz. n h in m dai
nav iziam dãn theo tuoi tac va kha nanự ca íìhàn cũnti khac nhau dáiiíi kè,
C\ic b o Ịiháii licỊ') Iihan C(1 c;ic dai t h o n u ỉiep tai c a c làn s o t h a p h(Vn. va c a c d.ii
thỏnii láim dân tai cá c tân so c a o hơn : saii đo. rai đ ư ợ c điêu chin h đê ihu hiii

n h ie u ihoiiii tin híìn tư a m tha nh c ỏ tan so rháp hưn. M ỏi q u a n hệ c u a cac am

rhanh VOI cac tap ám xung quanh đươc bièii hiên hãng déxiben (dB). mot !\
lêh loga cua MI' Ịihong to am ihanh với ra|ì àin \un^ quanh, thướnii thưong
đư ơc coi như là tv lé riìi hiệu/tap am. Chính \ ì \ á \ lai khỏnii chi phai nha>

\ c)'i dai taii ĩoan bo ma no con Ịiỉiai Ịihàn iiiai các thành phàn tân so Irong
m o t đ á u vào nh iè u tap âm. C ác vẽLi rò c hủ c h ó t c u a q u á trình \ ư lý Iiiĩhe là ;


Dai tàn dành c h o việc thè hien t i è n s noi là từ 2 6 0 - 5 0 0 0 H z . dai ràn Ii£he toàn

bọ là từ 2 0 0 đ è n IO.OOHz. m ã c dìi n ó th ay đói rheo tìmg cá nh â n.


Đ ộ p h à n iiiai có kh a n á n s ph à n biệt các rhành p h à n ràn sỏ.



Đ ộ p h â n 2 Ìai rạm thời các â m th a n h r iẽ n 2 rẽ b ã n s

5 - 1 5 mili s i à y (m sì .



Đ ộ p h à n 2 Ìai đ ộ biẻn c ủ a Id B rr o n c các đ in h c a o

c ủ a à m rhanh. C ác án ý cua

rhièt k ế nà\' là chi mộr phán cua dai hã ng H2 he là cân rhièt đói với

tiên g nói.

C o n nirirời sẽ c hiu d ư n g đirov sir t r u \ è n ã m rhanh toi tiir đ ă c đ i ể m chu chót. \ I
dụ như ủm nhac Hi - fi chãt lưcrnii c a o tronc c á c hệ đa p h ư o n s tiện. N hĩ m iỉ an
ý k h ác đ ó là cân g ia m tap àm x u n g quanh đè d a m bao c h o qu á trình liên lac
hiệu qua. m ặ c dừ tai cua c o n Iiĩiười có kha nă ng nén c á c tạp ãm thừa rát tòt.
Cuỏi cLine v iệ c sứ dụiiỉi àm thanh ràt c ổ hiệu qiia n hư là m ộ t phươnơ tiện
t h ô n s báo và báo thức. Â m thanh là m ộ t sự thay đối v è m ò i trườns m à ta có
thế đ iể u chinli đ ế hổi phục. T u y n h iê n , àm thanh là m ộ t phirơrm tiện truyén
thỏnsỉ. vậ y nèn hã y cán thân ke o Sỉáy phién hà c h o nhCmơ n 2,ười sứ d ụ n s khac
d o s ư q u á lạm d ụ n e àni th a n h rhỏHi: bao, \ à c ác à m t h a n h có bước c a o (hiiỉh pitch) c ó \11 hưonii iiã\ n h ữ n e bàr tiện c h o háu hết m ọ i nơưừi.
V i ệ c the hiệ n â m rha nh :
Khía cạn h quan trọnu nliàt cua àni thanh theo mộr c a c h nhìn nhãn củ a cod
người đ ổ là lièim noi \ à imỏn imữ. V i ệ c thế liiện tiènsi r ')i hoàn toàn liãn lién

\'ới việc h iếu Hiion Hiiữ. Đ è thc hi ệ n à m rhanh. hệ th ò im Iiiihe phai p hà n biệt
đư ợc đáu và o th eo 3 tiẽu c h í : tap ãm \ à cá c ãm thanh khỏni: quan trọnu mà
sẽ bị lờ đi tidiiti C|ii;i trình imho. liỏim ồn đánii chú y. đ ó là c á c âm ihaiih qiiaii
Irọnu \ à c o imỉiĩa kèin llico. \ í ilụ Iihu' liẽni: ch(') sửa ; \ à c ác lời nói la co
imhĩa ha o u om Hiiỏii nmì. Hệ iliònu Iiulic. c ũ n ụ uioiiii như thị í i á c , cỉó là clìin!:
n h ữ n u kinh i m h i ệ m dã C(í khi thc hicn tlionu liii nh à n đirợc. N s ỏ i i nm'r nói co
nhicu nhữiiii tìr Ịiliúl àin sai, ca c câu cụt và nụãl i.|Liàim ; híVii hè nữa. IIÓ xá y la

rát nhanh, vày nén CO' chò ihc hiện |ili;ii llico kip vcVi liiợnu vào. Tòc tlọ ticíii:


Tài liệu bạn tìm kiếm đã sẵn sàng tải về

Tải bản đầy đủ ngay

×